॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 66వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

కౌసల్య విలాపం, అయోధ్య శోభ కోల్పోవడం

కౌసల్య విలాపం, కైకేయిని నిందించడం, తైలద్రోణిలో శరీరాన్ని భద్రపరచడం, రాణుల విలాపం, నగరానికీ పౌరులకూ కలిగిన శోకం

మునుపటి సర్గ చివరలో భార్యలు దశరథుని చుట్టూ చేరి విలపిస్తున్నారు. ఈ సర్గలో కౌసల్య మాటలు ప్రత్యేకంగా ఉదహరించబడ్డాయి. చల్లారిన అగ్నిలా, నీరు లేని సముద్రంలా, కాంతి కోల్పోయిన సూర్యునిలా స్వర్గస్థుడైన ఆ రాజును చూసి, కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, రకరకాల శోకాలతో కృశించిన కౌసల్య రాజు తలను ఒడిలోకి తీసుకొని కైకేయితో ఇలా అన్నది. ఒకే శ్లోకంలో మూడు ఉపమానాలు — అగ్ని, సముద్రం, సూర్యుడు; మూడూ మహత్తరమైనవే, మూడూ ఇప్పుడు శూన్యమైనవే. ‘కైకేయీ, నీ కోరిక తీరింది; ముళ్ళు లేని రాజ్యాన్ని అనుభవించు. క్రూరురాలా, దుష్టవర్తనురాలా, రాజును వదిలించుకొని ఇక ఏకాగ్రంగా ఉండు.’ ఇక్కడ ‘ఏకాగ్రా’ అనే పదం వాడిగా ఉంది — ఏ అడ్డంకీ లేకుండా అనుభవించు అనే వ్యంగ్యం. ‘రాముడు నన్ను విడిచి వెళ్ళిపోయాడు, నా భర్త స్వర్గానికి వెళ్ళాడు; దారి తప్పి బిడారు నుండి వేరైనదానిలా నేను బ్రతకలేను. తన దైవమైన భర్తను విడిచిపెట్టి, ధర్మాన్ని వదిలేసిన కైకేయి తప్ప మరే స్త్రీ బ్రతకాలని కోరుకుంటుంది? లోభి కింపాకఫలాన్ని తింటూ దాని దోషాలను గ్రహించనట్లు, కుబ్జ కారణంగా కైకేయి రాఘవుల కులాన్ని నాశనం చేసింది.’ కింపాకఫలపు ఉపమానం ప్రసిద్ధమైనది — చూడటానికి మధురం, పరిణామంలో ప్రాణాంతకం. ఇక్కడ గమనించాలి — కౌసల్య కేవలం శోకంతో మాట్లాడటం లేదు, నేరారోపణ చేస్తున్నది; అయోధ్యాకాండలో కైకేయికి ఎదురుగా నిలిచి చేసిన మొదటి ప్రత్యక్ష నిందన ఇదే. ‘రాజు తలను ఒడిలోకి తీసుకొని’ అనే మాటతో కవి ఆమె ప్రేమనూ కోపాన్నీ ఏకకాలంలో చూపిస్తున్నాడు — చనిపోయినవాని తలను ఒడిలో పెట్టుకొనే ఆమె సవతిని గద్దిస్తున్నది.

కౌసల్య శోకం తన సరిహద్దును దాటి ఇతరుల దుఃఖాన్ని కూడా స్పృశిస్తున్నది. ‘చేయకూడని పనికి పూనుకున్న రాజు భార్యతో సహా రాముణ్ణి అడవికి పంపాడని విని జనకుడు కూడా నాలాగే పరితపిస్తాడు. ధర్మాత్ముడూ, తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలవాడూ అయిన ఆ రాముడు బ్రతికి ఉండగానే ఇక్కడి నుండి నశించినవాడయ్యాడు; అనాథనూ విధవనూ అయిన నా స్థితి ఈ రోజు అతనికి తెలియదు.’ ఇక్కడ ‘బ్రతికి ఉండగానే నశించాడు’ అనే విరోధాభాసం — బ్రతికి ఉన్నా కనిపించడు అని. తరువాత ఆమె సీతను గురించి చింతిస్తున్నది — ‘విదేహరాజు కుమార్తె, అందమైన తపస్విని, దుఃఖానికి తగని ఆమె అడవిలో దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తూ కలవరపడుతుంది; రాత్రులలో భయంకరంగా అరిచే మృగాల, పక్షుల ధ్వనులను విని భయపడి రాఘవునే ఆశ్రయిస్తుంది.’ తరువాత మళ్ళీ జనకుణ్ణి తలచుకుంటున్నది — ‘వృద్ధుడూ, కొద్దిమంది సంతానం గలవాడూ అయిన అతడు వైదేహిని తలచుకుంటూ శోకంలో మునిగి తప్పక ప్రాణం విడుస్తాడు.’ చివరకు ఆమె తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తున్నది — ‘పతివ్రతనైన నేను ఈ రోజే మరణాన్ని పొందుతాను; ఈ శరీరాన్ని కౌగిలించుకొని అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.’ సహమరణపు ఈ సంకల్పమే తరువాతి భాగానికి హేతువు — మంత్రులు ఆమెను వారిస్తారు. ‘భార్యతో సహా అని విని జనకుడు పరితపిస్తాడు’ అనే మాటతో కౌసల్య తన దుఃఖాన్ని జనకుని దుఃఖంతో పోల్చుకుంటున్నది; ఇద్దరూ వృద్ధులే, ఇద్దరి సంతానమూ అడవిలోనే. అగ్నిప్రవేశ సంకల్పం కేవలం శోకవచనం కాదు, నిజమైన నిశ్చయం, ఎందుకంటే తరువాతి శ్లోకంలో మంత్రులు ఆమెను బలవంతంగా అక్కడి నుండి తీసుకువెళ్తారు.

తరువాత ‘వ్యావహారికులు’, అంటే రాజకార్యాలు నిర్వహించేవారు, విలపిస్తున్న, తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతున్న ఆ తపస్విని కౌసల్యను పట్టుకొని ఆ చోటు నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్ళారు. ఆ తరువాత అమాత్యులు జగత్పతిని తైలద్రోణిలో (నూనె తొట్టిలో) పడుకోబెట్టి, రాజు విషయంలో విధించబడిన కర్మలన్నీ చేశారు. కాని సర్వజ్ఞులైన ఆ మంత్రులు కొడుకు లేకుండా రాజు ‘సంకాలనం’, అంటే దహనసంస్కారం, చేయడానికి ఇష్టపడలేదు; అందువల్ల వారు రాజు శరీరాన్ని కాపాడారు. ఇదే ఈ సర్గలోని ఆచరణాత్మకమైన నిర్ణయం, ఇది ముందుకు భరతుని పిలిపించడానికి దారితీస్తుంది — శవం నూనెలో భద్రపరచబడింది, సంస్కారం ఎదురుచూస్తున్నది. మంత్రులు తైలద్రోణిలో పడుకోబెట్టిన ఆ నరాధిపుని చూసి ‘అయ్యో, ఇతడు మరణించాడు’ అని గ్రహించి ఆ స్త్రీలు విలపించారు. దీనులైన వారు చేతులు పైకెత్తి, కళ్ళను సెలయేళ్ళలా చేసి, ఏడుస్తూ, శోకంతో తపిస్తూ కరుణంగా విలపించారు. వారి మాట — ‘హా మహారాజా, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడే, సత్యసంధుడైన రాముడు లేనివారమయ్యాం; నువ్వు కూడా మమ్మల్ని ఎందుకు విడిచిపెడుతున్నావు?’ ఒకే వాక్యంలో రెండు వియోగాలు అల్లబడ్డాయి — కొడుకుది, భర్తది. ‘కొడుకు లేకుండా దహనం చేయరాదు’ అనే నిర్ణయం శాస్త్రీయమైనదే — అగ్ని ఇవ్వడం కొడుకు అధికారమే; దీనితో కథలోని తరువాతి మెట్టు నిశ్చయమవుతున్నది, అదే భరతుని పిలిపించడానికి దూతలను పంపడం. ఈ విధంగా ఒక ఆచరణాత్మక నిర్ణయం కూడా కావ్యగతిని ముందుకు నడిపిస్తున్నది.

స్త్రీల విలాపం ఇప్పుడు భవిష్యత్తు గురించిన భయంగా మారుతున్నది. ‘దుష్టబుద్ధి గల కైకేయి కారణంగా రాఘవుడు లేనివారమై, విధవలమైన మేము సవతి దగ్గర ఎలా నివసించగలం?’ ఇదే వారి అసలు భయం — కేవలం శోకం కాదు, ఆశ్రయం లేకపోవడం కూడా. ‘ఆత్మనిగ్రహం గల, శ్రీమంతుడైన ఆ రాముడు మాకూ నీకూ నాథుడు, ప్రభువు; అతడు రాజ్యలక్ష్మిని విడిచి అడవికి వెళ్ళిపోయాడు. నువ్వూ ఆ వీరుడూ లేకుండా, విపత్తుతో దిగ్భ్రాంతులమై, కైకేయి చేత అవమానించబడుతూ మేము ఎలా నివసించగలం?’ ‘విదూషితాః’ (అవమానించబడినవారు) అనే పదంతో అవమానం జరుగుతుందనే భయం సూచించబడుతున్నది. చివరకు వారు కైకేయి స్వభావాన్నే సంగ్రహిస్తున్నారు — ‘సీతతో సహా రాజునూ, రాముణ్ణీ, మహాబలుడైన లక్ష్మణుణ్ణీ విడిచిపెట్టినది, మరెవరిని విడిచిపెట్టకుండా ఉంటుంది?’ ఈ ప్రశ్నే జవాబు — ఇంతమందిని వదిలేసినది ఎవరినీ కాపాడదు అని. ఈ శ్లోకాలలో ‘ఎలా నివసిస్తాం’, ‘ఎలా నివసించగలం’ అనే ప్రశ్న రెండుసార్లు వస్తున్నది — నిలువనీడ లేకపోవడమే వారి చింత. రాజపత్నుల దశ ఇక్కడ సామాన్య విధవల దశ కంటే భిన్నమైనది కాదని కవి సూచిస్తున్నాడు.

రాఘవుని ఆ శ్రేష్ఠమైన భార్యలు కన్నీళ్ళతో, అపారమైన శోకంతో ఆవరించబడి, ఆనందం లేనివారై, విలవిలలాడారు. తరువాత కవి దృష్టిని భవనం నుండి బయట నగరం వైపు తిప్పుతున్నాడు. మహాత్ముడైన రాజు లేని అయోధ్య ప్రకాశించలేదు — నక్షత్రాలు లేని రాత్రిలా, భర్త లేని స్త్రీలా. రెండు ఉపమానాలూ వైధవ్యానికి సంబంధించినవే — ఒకటి ఆకాశానిది, మరొకటి స్త్రీది. కన్నీళ్ళతో కలవరపడుతున్న జనంతో, హాహాకారాలు చేస్తున్న కులస్త్రీలతో, శూన్యమైన కూడళ్ళూ ఇంటి ముంగిళ్ళూ గల ఆ నగరం మునుపటిలా ప్రకాశించలేదు. ‘శూన్యచత్వరవేశ్మాంతా’ అనే పదాన్ని హిందీ భాష్యం ఇలా వివరిస్తున్నది — కూడళ్ళలోనూ ఇంటి గుమ్మాల దగ్గరా ప్రతిరోజూ జరిగే ఊడ్చడం, అలకడం, బలి సమర్పించడం మొదలైన పనులు ఈ రోజు జరగలేదు; అందువల్ల అవి శూన్యంగా కనిపించాయి. ఈ విధంగా శోకం అంతఃపురం నుండి నగరానికి వ్యాపిస్తున్నది — ఇదే వాల్మీకి క్రమవిస్తార శిల్పం. నగరవర్ణనలో కవి ఒక్క వ్యక్తి పేరునూ ప్రస్తావించడు; కేవలం శూన్యతనే వర్ణిస్తాడు. దీనితో శోకం వ్యక్తిగతమైనదాని నుండి సార్వజనికమైన రూపాన్ని పొందుతున్నది, దానిని తరువాతి సర్గలలో విస్తరంగా వర్ణిస్తాడు.

చివరి నాలుగు శ్లోకాలు దీర్ఘమైన ఛందస్సులో రచించబడ్డాయి. శోకంతో నరాధిపుడు త్రిదివానికి వెళ్ళగా, రాజపత్నులు నేలపై పడి ఉండగా, హఠాత్తుగా సంచారం ముగించిన సూర్యుడు అస్తమించాడు, సంచారం మొదలుపెట్టిన రాత్రి వచ్చి నిలిచింది. సూర్యునికి ‘నివృత్తచారః’ (సంచారం ముగించినవాడు), రాత్రికి ‘ప్రవృత్తచారా’ (సంచారం మొదలుపెట్టినది) అనే రెండు విరుద్ధ పదాలతో కవి పగటి అంతాన్ని రాజు అంతంతో జోడిస్తున్నాడు. వచ్చి చేరిన మిత్రులు కొడుకు లేకుండా రాజు దహనాన్ని ఇష్టపడలేదు; అందువల్ల ‘ఇదే సరి’ అని నిశ్చయించి, ఊహకందని రూపంలో ఉన్న ఆ రాజును గురించి ఆలోచించి, అతన్ని ఆ శయ్యలోనే ఉంచారు. తరువాత నగరపు చివరి చిత్రం — సూర్యుడు లేని కాంతిహీనమైన ఆకాశంలా, నక్షత్రగణాలు తొలగిపోయిన రాత్రిలా, మహాత్ముడు లేని ఆ నగరం కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయిన జనంతో నిండిన వీధులతో, కూడళ్ళతో కనిపించింది. చివరకు పురుషులూ స్త్రీలూ గుంపులుగా చేరి భరతుని తల్లిని నిందిస్తూ, ఆ నరదేవుని మరణవేళ నగరంలో ఆర్తులయ్యారు, ఏ శాంతినీ పొందలేదు. సర్గ జనుల కోపంతోనే ముగుస్తున్నది — దోషం కైకేయిదే అని అందరూ ఏకకంఠంతో అంటున్నారు. చివరి శ్లోకంలో ‘భరతుని తల్లి’ అనే పదప్రయోగం సూక్ష్మమైనది — కైకేయి అనే పేరుతో కాదు, కొడుకు సంబంధంతోనే ఆమె నిర్దేశించబడుతున్నది; దీనితో భరతునికి కూడా రాబోయే విపత్తు సూచించబడుతున్నది, నిర్దోషి అయినా అతడు తల్లి కర్మ వల్ల నిందించబడతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి