॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 65వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

వందిజనుల స్తుతి, దశరథుని దివంగతి తెలియడం

ఉదయాన సూతమాగధవందుల స్తుతిపాఠం, స్నానసామగ్రి సిద్ధం చేయడం, అంతఃపుర స్త్రీలకు రాజు మరణం తెలియడం, రాణుల కరుణవిలాపం

మునుపటి సర్గలో దశరథుడు అర్ధరాత్రి ప్రాణాలు విడిచాడు. ఈ సర్గను కవి రాత్రి తరువాతి ఉదయపు వర్ణనతో ప్రారంభిస్తున్నాడు; కాని ఇదంతా ఎవరి కోసం జరుగుతున్నదో అతడు లేడని ఆ ఉదయానికి తెలియదు. రాత్రి గడిచిపోగా, మరునాడు తెల్లవారుతూనే వందిజనులు ఆ రాజభవనం దగ్గర చేరారు. మంచి సంస్కారం గల సూతులు, ఉత్తమమైన విద్య గల మాగధులు, సంగీతశాస్త్రంలో ఆరితేరిన గాయకులు వేర్వేరుగా యశోగానం చేస్తూ వచ్చి నిలిచారు. ఉదాత్తస్వరంతో ఆశీస్సులు పలుకుతున్న వారి స్తుతిధ్వని ప్రాసాదపు విశాలమైన ప్రాంగణమంతా వ్యాపించింది. తరువాత స్తుతిస్తున్న సూతులతో పాటు చేతులతో వాయించేవారు రాజుల గొప్ప కార్యాలను కీర్తిస్తూ తాళం వేశారు. ఆ శబ్దానికి కొమ్మలపైనా పంజరాలలోనూ ఉన్న, రాజభవనంలో తిరిగే పక్షులు మేల్కొని కూతలు పెట్టాయి. ఈ విధంగా పుణ్యశబ్దాలు, వీణల నాదాలు, గాథల ఆశీర్గానం ఆ భవనాన్ని నింపివేశాయి. కవి ఇదంతా విస్తరంగా వర్ణిస్తున్నాడు, పాఠకుడు సుఖం యొక్క సంపూర్ణ చిత్రాన్ని చూడాలని — ఆ తరువాత దాని భంగం మరింత తీవ్రంగా ఉండాలని. ఇదే వాల్మీకి శైలి — శోకానికి ముందు సౌందర్యం. వర్ణనక్రమం కూడా సూక్ష్మమైనది — మొదట మనుష్యుల స్వరాలు, తరువాత వాద్యాల ధ్వని, తరువాత పక్షుల కూతలు; ఈ విధంగా శబ్దం క్రమంగా భవనమంతటా వ్యాపిస్తుంది. నిజానికి ఈ స్తుతి చనిపోయిన రాజు కోసమే సాగుతున్నదని తెలిసి పాఠకుడు తనంతట తానే శోకాన్ని అనుభవిస్తాడు; కవి మాత్రం ఒక్క శోకవచనాన్నీ ప్రయోగించడు.

తరువాత శుచియైన ఆచారం గల, సేవలో నేర్పరులైన, ఎక్కువగా స్త్రీలూ నపుంసకులూ అయిన పరిచారకులు ఎప్పటిలాగే వచ్చి నిలిచారు. ‘యథాపురా’ (ఎప్పటిలాగే) అనే పదమే కరుణాజనకం — నిత్యక్రమం సాగుతున్నది, కాని ఈ రోజు ఆ క్రమం నిష్ఫలం. స్నానవిధి తెలిసినవారు బంగారు కుండలలో హరిచందనం కలిపిన నీటిని సకాలంలో, యథావిధిగా తీసుకువచ్చారు. పుణ్యవతులైన స్త్రీలు, ఎక్కువగా కన్యలు, మంగళకరమైన స్పర్శద్రవ్యాలను, పానీయాలను, ఉపకరణాలను తీసుకువచ్చారు — అంటే తాకదగిన మంగళద్రవ్యాలు, తాగదగినవి, అద్దం, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు మొదలైనవి. ఆ ‘ఆభిహారికం’ అంతా సర్వలక్షణాలతో కూడి, విధిపూర్వకంగా అర్చించబడి, సద్గుణాలతో సంపదతో కూడినట్లుగా ఉంది. తరువాత సూర్యోదయం వరకు ఆతురతతో ఎదురుచూస్తున్న జనమంతా రాజు దగ్గరకు చేరలేక నిలిచిపోయారు — ‘ఏమైందో’ అని శంకిస్తూ. ఒక్క శ్లోకంతోనే కవి ఎదురుచూపు నుండి శంకకు మారడాన్ని చూపిస్తున్నాడు; సూర్యుడు ఉదయించాడు, కాని రాజు బయటకు రాలేదు. సామగ్రి సిద్ధంగా ఉంది, సేవకులు సిద్ధంగా ఉన్నారు, కాని సేవించబడవలసినవాడే లేడు — ఇదే ఈ భాగపు మర్మం. ‘ఆభిహారికమ్’ అనే పదాన్ని ప్రత్యేకంగా తెలుసుకోవాలి — ఉదయాన రాజుకు సమర్పించే మంగళద్రవ్యానికి ఇది పేరు. కవి నాలుగు విశేషణాలతో దాని సంపూర్ణతను చూపి, ఆ తరువాత ‘అనుపసంప్రాప్తమ్’ (చేరలేకపోయిన) అనే ఒక్క పదంతో అంతటినీ వ్యర్థం చేస్తున్నాడు. ఈ విరోధరచనే ఈ సర్గకు శిల్పం.

అప్పుడు కోసలేంద్రుని శయ్యకు దగ్గరగా ఉండే స్త్రీలు వచ్చి భర్తను మేల్కొలపడానికి ప్రయత్నించారు. ఉచితమైన నడవడి గల వారు వినయంతో, నేర్పుతో శయ్యను తాకినా కూడా ఏమీ గ్రహించలేకపోయారు — అంటే ప్రాణం ఉన్నదనే గుర్తు ఏదీ వారికి దొరకలేదు. నిద్రపోతున్న మనిషి కదలికలు మొదలైనవాటిని బట్టి అతని స్థితిని తెలుసుకోవడంలో ఆ స్త్రీలు నేర్పరులు; అందుకే వారి శంక బలపడింది, వారు వణుకుతూ రాజు ప్రాణాల గురించి శంకించారు. పదిహేనవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — వారు ప్రవాహానికి ఎదురుగా ఉన్న గడ్డిపోచల కొనల్లా కనిపించారు, అంటే ప్రవాహానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన గడ్డిపరకల కొసల్లా వణుకుతూ కనిపించారు; తరువాత సందేహిస్తున్న ఆ స్త్రీలు రాజును చూడగా వారు శంకించిన అమంగళం నిశ్చయమైంది. అదే సమయంలో కౌసల్య, సుమిత్ర పుత్రశోకంతో ఓడిపోయి, మృత్యువు పట్టినవారిలా నిద్రపోతూ మేల్కొనలేదు. ఈ విధంగా శయ్యలపై ముగ్గురు చలనం లేకుండా ఉన్నారు — ఒకడు మరణించినవాడు, ఇద్దరు శోకంతో మూర్ఛపోయినవారు. ‘శయ్యను తాకినా ఏమీ గ్రహించలేకపోయారు’ అనే వాక్యం నెమ్మదిగానే సత్యాన్ని సూచిస్తున్నది; ఆ స్త్రీలు అనుభవజ్ఞులు, అందుకే వారి శంకే ప్రమాణం. ఆరు పాదాల శ్లోకంతో కవి శంక నుండి నిశ్చయం వైపు సాగే గతిని విస్తరిస్తున్నాడు — మూడు అర్ధశ్లోకాలతోనే భయం క్రమంగా పెరగడాన్ని చూపించాడు.

ఇక్కడ కవి ఇద్దరు దేవుల స్థితిని వేర్వేరుగా వర్ణిస్తున్నాడు. కాంతి లేక, రంగు వెలిసి, శోకంతో కుంగి, వంగిపోయిన కౌసల్య చీకటి కమ్మిన నక్షత్రంలా ప్రకాశించలేదు — వెలుగు ఉంది, కాని చీకటితో కప్పబడింది. రాజు తరువాత కౌసల్య, కౌసల్య తరువాత సుమిత్ర — ఈ వరుసలో పడుకొని ఉన్న ఆ దేవి ముఖం శోకాశ్రువులతో తడిసి చెదిరి ఉంది, అందువల్ల ఆమె కూడా ప్రకాశించలేదు. ఈ దృశ్యాన్ని చూసి అంతఃపురం మరోలా భావించింది — ఆ ఇద్దరు దేవులనూ, నిద్రపోతున్నట్లున్న ఆ రాజునూ చూసి ‘నిద్రలోనే ఇతని ప్రాణాలు పోయాయి’ అని నిశ్చయించుకున్నారు. అప్పుడు ఆ వరాంగనలు దీనంగా, ఎలుగెత్తి ఏడ్చారు — అడవిలో తమ నాయకుడైన గజరాజు స్థానభ్రష్టుడైనప్పుడు ఆడ ఏనుగులు ఘీంకరించినట్లు. గజయూథపతి ఉపమానం ఎంతో సార్థకమైనది — యూథపతి పోయినప్పుడు ఆడ ఏనుగులు దిక్కులకు చెదిరి అరిచినట్లు, రాజు పోయినప్పుడు అంతఃపుర స్త్రీలు. ఒక్క ఉపమానంతోనే కవి నాయకుడు లేని సమూహపు భయాన్నీ దైన్యాన్నీ చూపిస్తున్నాడు. ఇద్దరు దేవుల నిద్ర కూడా శోకం వల్ల వచ్చినదే, విశ్రాంతి వల్ల కాదు; అందువల్ల వారికి రాజు స్థితి తెలియలేదు. కవి వారిద్దరి వైవర్ణ్యాన్ని వేర్వేరుగా వర్ణించి, అంతఃపురంలోని స్త్రీలందరి రోదనను ఒకేచోట నిలుపుతున్నాడు. ముందు స్తుతిధ్వనితో నిండిన ఆ భవనమే ఇప్పుడు ఆర్తనాదంతో నిండిపోతున్నది.

వారి ఆక్రందనల శబ్దానికి హఠాత్తుగా స్పృహలోకి వచ్చి కౌసల్య, సుమిత్ర నిద్ర విడిచారు. వారిద్దరూ రాజును చూసి, తాకి, ‘హా నాథా’ అని అరుస్తూ నేలపై పడిపోయారు. కోసలరాజు కుమార్తె అయిన కౌసల్య నేలపై పొర్లుతూ, ధూళితో మలినమై, ఆకాశం నుండి రాలిన నక్షత్రంలా ప్రకాశించలేదు — మునుపటి శ్లోకంలో చీకటి కమ్మిన నక్షత్రం, ఇక్కడ ఆకాశం నుండి రాలిన నక్షత్రం; ఒకే ఉపమానం క్రమంగా మరింత లోతవుతున్నది. రాజు ‘శాంతగుణుడు’ అయినప్పుడు, అంటే దేహంలోని వేడి చల్లారిపోయినప్పుడు, నేలపై పడిన కౌసల్యను ఆ స్త్రీలందరూ చంపబడిన ఆడ నాగుపాములా చూశారు. తరువాత కైకేయి మొదలైన నరేంద్రుని స్త్రీలందరూ ఏడుస్తూ, శోకంతో తపిస్తూ, స్పృహ కోల్పోయి కూలిపోయారు. ‘కైకేయీప్రముఖాః’ (కైకేయి మొదలైనవారు) అనే పదంతో కవి ఒక సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యాన్ని ఉంచుతున్నాడు — ఈ దుఃఖమంతటికీ మూలమైనది కూడా ఈ రోజు ఏడుస్తున్నవారి మధ్యనే లెక్కించబడుతున్నది. ‘శాంతగుణే’ అనే పదం మృదువైన ప్రయోగంతో మరణాన్నే చెబుతున్నది — దేహపు వేడి చల్లారింది అని. కౌసల్య పతనం చంపబడిన నాగవధువు ఉపమానంతో వర్ణించబడుతున్నది, అది ముందు చెప్పిన నక్షత్రపు ఉపమానం కంటే భిన్నమైనది — అక్కడ వెలుగు నశించడం, ఇక్కడ ప్రాణి నిశ్చేష్టమవడం. రెండు ఉపమానాలతో కవి ఒకే దేవి యొక్క రెండు దశలను చూపిస్తున్నాడు.

అరుస్తున్న ఆ స్త్రీలతో పాటు ఆ బలమైన నాదం మరింత పెరిగి ఆ గృహాన్ని మళ్ళీ మారుమ్రోగించింది. తరువాత కవి భవనమంతటికీ ఒక చిత్రాన్ని రచిస్తున్నాడు — ఆ భవనం భయపడిన, కంగారుపడిన, ఆతురపడిన జనంతో కిక్కిరిసి, అన్నివైపులా గగ్గోలుగా ఏడుపులతో, పరితాపంతో బాధపడుతున్న బంధువులతో, ఒక్కసారిగా ఆనందం కూలిపోయి, దీనంగా, కలవరపెట్టే దృశ్యంగా మారింది; కాలధర్మం చెందిన నరదేవుని ఆ గృహం ఇలా అయిపోయింది. ఒకే శ్లోకద్వయంలో నాలుగు విశేషణ సమాసాలు కూర్చబడ్డాయి — భయం, ఆక్రందన, బంధువుల పరితాపం, ఆనందం హఠాత్తుగా కూలిపోవడం. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది — రాజశ్రేష్ఠుడూ యశస్వీ అయిన ఆ రాజు గతించాడని తెలుసుకొని, భార్యలు అతని చుట్టూ చేరి తీవ్రంగా ఏడుస్తూ, ఎంతో దుఃఖంతో, చేతులు పట్టుకొని అనాథల్లా కరుణంగా విలపించారు. ‘అనాథవత్’ (అనాథల్లా) అనే పదం ఇక్కడ మళ్ళీ వస్తున్నది — మునుపటి సర్గలో ముని తల్లిదండ్రుల విషయంలో చెప్పినదే ఇప్పుడు రాజు భార్యల విషయంలో; ఈ విధంగా కవి శాపపు సంపూర్ణ వృత్తాన్ని చూపిస్తున్నాడు. సర్గ చివరలో ఓదార్చేవాడు ఎవరూ లేడు — మంత్రీ లేడు, పురోహితుడూ లేడు, కొడుకూ లేడు; కేవలం స్త్రీలే చుట్టూ చేరి ఏడుస్తున్నారు. దీనితో కవి తరువాతి సర్గకు భూమికను కూడా సిద్ధం చేస్తున్నాడు, అక్కడ కౌసల్య విలాపం, కైకేయిని నిందించడం మొదలవుతాయి. రాజు పోయాడు, రాజకుమారులు దూరంగా ఉన్నారు, రాజ్యం అనాథ అయింది — ఇదే ఆనాటి అయోధ్య దుర్దశకు పరాకాష్ఠ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి