॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 64వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

దశరథుడు తన పాపాన్ని స్మరించడం, శాపవృత్తాంతం, ప్రాణత్యాగం

మునికుమారుని వధ తరువాత జరిగిన వృత్తాంతం, అంధులైన తల్లిదండ్రుల విలాపం, ముని శాపం, అర్ధరాత్రి దశరథుని మరణం

మునుపటి సర్గలో దశరథుడు శబ్దవేధి బాణాన్ని ప్రయోగించిన సంగతినీ, మునికుమారుని వధనూ కౌసల్యకు తెలియజేశాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ కర్మ ఫలితాన్ని విస్తరంగా వర్ణిస్తున్నాడు. ఆ మహర్షి కుమారుని అసమానమైన వధను గుర్తుచేసుకొని విలపిస్తూనే ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు: ‘అజ్ఞానంతో మహాపాపం చేసి, ఇంద్రియాలన్నీ కలతపడగా, ఒంటరిగా ఉన్న నేను ఇప్పుడు ఏది సత్కార్యం అవుతుందా అని ఆలోచించాను.’ ఇక్కడ ‘ఏకః’ (ఒంటరిగా) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఆ క్షణంలో మంత్రీ లేడు, సారథీ లేడు; నిర్ణయం అతనొక్కడిదే. తరువాత అతడు ఆ కుండను మంచినీటితో నింపి, మునికుమారుడు చెప్పిన దారిని అనుసరించి ఆ ఆశ్రమాన్ని చేరాడు. చంపబడిన బాలుని పనినే అతడు పూర్తి చేస్తున్నాడు — ఇదే అతని మొట్టమొదటి ప్రాయశ్చిత్త ప్రయత్నం. అక్కడ అతడు ఆ బాలుని తల్లిదండ్రులను చూశాడు — బలహీనులు, అంధులు, వృద్ధులు, నడిపించేవాడు లేనివారు, రెక్కలు తెగిన పక్షుల్లా నిస్సహాయులు. రెక్కలు తెగిన పక్షుల ఉపమానం ఎంతో సార్థకమైనది — రెక్కలు తెగిన పక్షులు ఎగరలేనట్లే, వీరు కొడుకు లేకుండా కదలనైనా కదలలేరు. వారు కొడుకును గురించిన ముచ్చట్లతోనే కూర్చొని ఉన్నారు, ఆ మాటల్లో మునిగి శ్రమను కూడా గుర్తించలేదు; నా కారణంగా కొడుకును కోల్పోయినవారైనా, అనాథల్లా కొడుకు తిరిగి వస్తాడనే ఆశనే అంటిపెట్టుకొని కూర్చున్నారు. ఈ ఒక్క చిత్రంతోనే కవి రాబోయే శోకానికంతటికీ భూమికను సిద్ధం చేస్తున్నాడు — కొడుకునే తమ ప్రాణంగా భావించే ఆ ఇద్దరి ఎదుట ఇప్పుడు కొడుకును చంపినవాడే నీటి కుండ పట్టుకొని నిలుచున్నాడు. సర్గ ప్రారంభంలోనే ‘విలపన్ ఏవ’ (విలపిస్తూనే) అనే పదం సూచిస్తున్నది — ఈ కథ ప్రశాంతమైన మనస్సుతో చెప్పబడటం లేదు, ఏడుపు మధ్యలోనే చెప్పబడుతున్నది; అందుకే వాక్యాలు అక్కడక్కడ తెగిపోతాయి కూడా. నిండిన కుండ ఒక విరుద్ధ చిత్రాన్ని రూపొందిస్తుంది — నీళ్ళు తేబడ్డాయి, కాని ఎవరి కోసం తేబడ్డాయో అతడే చంపబడ్డాడు. ఈ విధంగా సర్గలోని మొదటి భాగం ప్రశాంతంగా ఉన్నా, పిడుగు పడే ముందరి నిశ్శబ్దంలా భయంకరంగా ఉంది.

శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సుతో, భయంతో వణికే చైతన్యంతో దశరథుడు ఆ ఆశ్రమానికి వెళ్ళి మరింత శోకానికి లోనయ్యాడు — ముందు వధ వల్ల కలిగిన శోకం, ఇప్పుడు వారిని చూడటం వల్ల కలిగిన భయం కూడా. అతని అడుగుల చప్పుడు వినగానే ముని తన కొడుకే వచ్చాడనుకొని ఇలా అన్నాడు: ‘నాయనా, ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు? తాగే నీళ్ళు త్వరగా తీసుకురా. నువ్వు నీటిలో ఎంతసేపు ఆడుకున్నావో, అందువల్లనే నీ తల్లి ఆత్రుత పడుతున్నది; త్వరగా ఆశ్రమంలోకి రా. నీ తల్లి గాని నేను గాని నీకు ఏదైనా అప్రియం చేసి ఉంటే, తపస్వివైన నువ్వు దానిని మనసులో పెట్టుకోకూడదు.’ అంధుడైన తండ్రి కొడుకు మౌనాన్ని కోపంగా భావిస్తున్నాడు; క్షమాపణ కోరుతూ అతన్ని ప్రసన్నం చేసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘దిక్కులేని మాకు నువ్వే దిక్కు, చూపులేని మాకు నువ్వే కన్ను; మా ఇద్దరి ప్రాణాలూ నీలోనే లగ్నమై ఉన్నాయి — మరి నువ్వు ఎందుకు మాట్లాడవు?’ ఈ వాత్సల్యపు మాటలే దశరథుని హృదయంలో బాణాల్లా గుచ్చుకుంటున్నాయి; కొడుకును చీల్చిన బాణం ఇప్పుడు చంపినవాడినే చీలుస్తున్నది. మునిని చూసి, అస్పష్టమైన, తడబడే, అక్షరాలు సరిగా పలకని గొంతుతో, భయపడిన మనస్సుతో అతడు మాట్లాడాడు. ‘సజ్జమానా వాక్’ (తడబడే మాట) అనే పదంతో కవి గొంతు పూడుకుపోవడాన్నీ, ‘హీనవ్యంజనా’ (వ్యంజనాలు లోపించిన) అనే పదంతో అక్షరాల అస్పష్టతనూ చూపిస్తున్నాడు. ప్రయత్నపూర్వకంగా మనస్సును నిలదొక్కుకొని, మాటకు బలం కూడగట్టుకొని, అతడు కొడుకు విపత్తు వల్ల కలిగిన భయాన్ని ఆయనకు తెలియజేశాడు. ముందుగా అతడు తనను పరిచయం చేసుకుంటున్నాడు: ‘నేను క్షత్రియుడను, దశరథుడను; మహాత్ముడవైన మీ కుమారుడను కాను. సజ్జనులు నిందించే ఈ దుఃఖాన్ని నా స్వకర్మ వల్లనే పొందాను.’ తనను తాను నిందించుకుంటూనే సత్యం చెప్పడం మొదలుపెట్టడంలో రాజు ధర్మనిష్ఠ ఇక్కడ సూచించబడుతున్నది. ఇక్కడ మరొకటి గమనించాలి — ముని ఇంకా కొడుకు మరణాన్ని ఎరుగడు; అతని మాటలన్నీ కొడుకు బ్రతికి ఉన్నాడనే భావంతోనే సాగుతున్నాయి. ఈ నాటకీయ వ్యంగ్యమే శ్రోత హృదయాన్ని చీల్చివేస్తుంది, ఎందుకంటే శ్రోతకు సత్యం తెలుసు, మాట్లాడేవానికి తెలియదు. ‘స్వకర్మజమ్’ (నా కర్మ వల్ల కలిగినది) అనే పదంతో అతడు దైవాన్ని కాక తనను తానే దోషిగా నిలబెట్టుకుంటున్నాడు.

తరువాత అతడు జరిగినదంతా ఉన్నది ఉన్నట్లు చెబుతున్నాడు, కొంచెం కూడా దాచడం లేదు. ‘పూజ్యులారా, నీళ్ళు తాగే రేవుకు వచ్చే ఏదైనా క్రూరమృగాన్నో ఏనుగునో చంపాలనుకొని, చేత విల్లు పట్టుకొని నేను సరయూ తీరానికి వచ్చాను. అప్పుడు నీటిలో కుండ నిండుతున్న శబ్దం నాకు వినిపించింది; ఇది ఏనుగు అనుకొని నేను దానిని బాణంతో కొట్టాను. తరువాత ఆ నది ఒడ్డుకు వెళ్ళి, బాణంతో హృదయం చీలి, ప్రాణాలు పోతూ నేలపై పడి ఉన్న ఒక తాపసుని చూశాను. అతని మాట మేరకే దగ్గరకు వెళ్ళి, పశ్చాత్తాపంతో కుమిలిపోతూ, ఆ బాణాన్ని అతని మర్మస్థానం నుండి హఠాత్తుగా బయటకు లాగాను. బాణం బయటకు తీయగానే అతడు వెంటనే స్వర్గానికి చేరాడు, ‘పూజ్యులైన నా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ అంధులు’ అని శోకిస్తూ, విలపిస్తూ — మరణ సమయంలో కూడా అతని చింత తన గురించి కాదు, తల్లిదండ్రుల గురించే. అజ్ఞానంతో మీ కుమారుణ్ణి నేను హఠాత్తుగా కొట్టాను; ఇలా జరిగిన తరువాత మిగిలినదేదో అది జరుగుగాక, ముని నాపై ప్రసన్నుడగుగాక.’ ‘శేషమ్’ (మిగిలినది) అనే పదంతో అతడు శాపాన్నో దండనో ఏదైనా సరే స్వీకరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నానని తెలియజేస్తున్నాడు. పాపాన్ని ఒప్పుకుంటున్న నేను చెప్పిన ఆ క్రూరమైన మాటను విన్నప్పటికీ ఆ పూజ్యుడైన ఋషి తీవ్రమైన చర్యకు పూనుకోలేకపోయాడు — అంటే కోపంతో వెంటనే అతన్ని భస్మం చేయడానికి పూనుకోలేదు. ఇదే ముని గొప్పతనం — శోకం ఉంది, శపించే సామర్థ్యమూ ఉంది, కాని తపస్సుతో నిగ్రహించుకున్న అతడు దెబ్బ కొట్టడు. ‘అఘశంసిన్’ (తన పాపాన్ని తానే చెప్పుకునేవాడు) అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — తన పాపాన్ని తానే ఒప్పుకునేవానిని తపస్వి చంపకూడదు. కథనక్రమం కూడా నేర్పుగా ఉంది — మొదట కారణం, తరువాత శబ్దం వినడం, తరువాత బాణప్రయోగం, తరువాత చూడటం, తరువాత బాణం బయటకు తీయడం, చివరకు మరణం; ఒక్క మెట్టు కూడా వదలబడలేదు. సత్యంలోని ఈ సంపూర్ణతే రాజును కాపాడింది. తపస్వి చూపిన ఈ సంయమనమే ముందు పలకబోయే శాపం యొక్క గౌరవాన్ని పెంచుతుంది.

కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో, నిట్టూరుస్తూ, శోకంతో మూర్ఛపోయినట్లున్న ఆ మహాతేజస్వి చేతులు జోడించి నిలిచిన నాతో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ అశుభకర్మను నువ్వే స్వయంగా నాకు చెప్పకపోయి ఉంటే, నీ తల వెంటనే లక్ష ముక్కలుగా పగిలిపోయి ఉండేది.’ ఈ మాటతోనే సత్యం చెప్పడం యొక్క మాహాత్మ్యం స్థిరపరచబడుతున్నది — ఇక్కడ దాచడమే మరణానికి కారణమయ్యేది. ‘రాజా, క్షత్రియుడు తెలిసి చేసిన వధ, ముఖ్యంగా వానప్రస్థుని వధ, వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుణ్ణి కూడా తన స్థానం నుండి పడదోస్తుంది. తపస్సులో నిలిచిన అటువంటి బ్రహ్మవాదిపై తెలిసి ఆయుధం ప్రయోగించేవాని తల ఏడు ముక్కలవుతుంది. ఇది నువ్వు అజ్ఞానంతో చేశావు కాబట్టే బ్రతికి ఉన్నావు; లేకపోతే రాఘవుల కులమే మిగిలి ఉండేది కాదు, ఇక నీ సంగతి చెప్పాలా?’ ఇక్కడ ముని దండనలోని రెండు భేదాలను వేరు చేస్తున్నాడు — తెలిసి చేసిన కర్మ, తెలియక చేసిన కర్మ; అజ్ఞానం దండనను తొలగించదు, కాని దాని తీవ్రతను తగ్గిస్తుంది. తరువాత అతడు నాతో అన్నాడు: ‘రాజా, మా ఇద్దరినీ ఆ చోటికి తీసుకువెళ్ళు; ఈ రోజు మేమిద్దరం ఆ కొడుకును చివరిసారి చూడాలనుకుంటున్నాం.’ ‘పశ్చిమదర్శనమ్’ (కడసారి చూపు) అనే పదం కరుణరసానికి శిఖరం — అంధులైన తల్లిదండ్రులు ఎన్నడూ చూడని కొడుకును ఆఖరిసారి స్పర్శ ద్వారానే చూడబోతున్నారు. ఆ కొడుకు రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో, చెదరిన జింకచర్మపు వస్త్రంతో, నేలపై స్పృహ లేకుండా పడి, ధర్మరాజు వశమై ఉన్నాడు. అప్పుడు ఒంటరిగా ఉన్న నేను తీవ్రమైన దుఃఖంలో ఉన్న ఆ ఇద్దరినీ ఆ చోటికి తీసుకువెళ్ళి, మునినీ ఆయన భార్యనూ ఆ కొడుకును తాకేలా చేశాను. ఆ ఇద్దరు తపస్వులూ తమ కొడుకును తాకి, అతని దగ్గరకు చేరి, అతని శరీరంపై పడిపోయారు; అప్పుడు తండ్రి అతనితో ఇలా అన్నాడు. తపస్వులు శరీరంపై పడటాన్ని వర్ణించడంలో కవి ఆ మాటతోనే వారి అంధత్వాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — చూపులేనివారు స్పర్శతోనే కొడుకును వెదకి అక్కడే కూలిపోతున్నారు. ఈ దృశ్యమే దశరథుని స్మృతిలో ఇప్పటికీ బ్రతికి ఉంది. రాజే స్వయంగా వారిని తీసుకువెళ్ళాడు — ఇది కూడా ప్రాయశ్చిత్తంలో ఒక భాగమే.

తండ్రి విలాపమే ఈ సర్గకు హృదయం; అతడు కొడుకును చనిపోయినవానిలా కాక, నిద్రపోతున్నవానిలా పిలుస్తున్నాడు. ‘ఈ రోజు నువ్వు నాకు నమస్కరించడం లేదు, నాతో మాట్లాడటం లేదు; నేలపై ఎందుకు పడుకున్నావు, నాయనా, కోపం వచ్చిందా? నేను నీకు అప్రియుణ్ణి కావచ్చు; అయితే ధర్మవర్తి అయిన నీ తల్లిని చూడు. సుకుమారా, ఎందుకు కౌగిలించుకోవు, ఒక్క మాట మాట్లాడు.’ తరువాత అతడు ప్రతిరోజూ జరిగే పనులను ఒక్కొక్కటిగా గుర్తుచేసుకుంటున్నాడు, వాటిని చేసేవాడు ఇప్పుడు లేడు. ‘వేకువజామున నువ్వు అధ్యయనం చేస్తూ చదివే మధురమైన శాస్త్రాన్ని గాని, హృదయానికి హత్తుకునే మరేదైనా విశేషమైన దానిని గాని ఇక ఎవరి నోట వింటాను? స్నానం చేసి, అగ్నిహోత్రం చేసి, సంధ్యను ఉపాసించి కూర్చొని, పుత్రశోకభయంతో బాధపడుతున్న నన్ను ఎవరు ఓదారుస్తారు? కందమూలఫలాలు తెచ్చి, ఏ పనీ చేయలేని, ఆధారం లేని, నడిపించేవాడు లేని నాకు ప్రియమైన అతిథికి పెట్టినట్లు ఎవరు భోజనం పెడతారు?’ ఇక్కడ ఆ వృద్ధుడు తనను మూడు విశేషణాలతో వర్ణించుకుంటున్నాడు — పని చేయలేనివాడు, ఆశ్రయం లేనివాడు, నాయకుడు లేనివాడు. ‘అంధురాలు, వృద్ధురాలు, దీనురాలు, కొడుకు కోసం తపించే నీ ఈ తల్లిని నేను ఎలా పోషించగలను?’ తన దుఃఖం కంటే భార్య దుఃఖమే అతన్ని ఎక్కువగా బాధిస్తున్నది. తరువాత అతడు కొడుకును వేడుకుంటున్నాడు: ‘ఆగు నాయనా, యముని సదనానికి వెళ్ళకు; రేపు నాతోనూ నీ తల్లితోనూ కలిసి వెళ్ళుదువుగాని. శోకంతో బాధపడుతూ, అనాథలమై, దీనులమై, నువ్వు లేని ఈ వనంలో మేమిద్దరం కూడా త్వరలోనే యమలోకానికి వెళ్తాం. అప్పుడు వైవస్వతుని (యముని) చూసి ఈ మాట చెబుతాను — ధర్మరాజు నన్ను క్షమించుగాక, ఇతడు తన తల్లిదండ్రులను పోషించుగాక.’ యముణ్ణి కూడా అతడు శత్రువుగా కాక న్యాయాధీశునిగానే సంబోధిస్తున్నాడు — ఇదే వానప్రస్థుని ధర్మదృష్టి. విలాపపు శైలి ప్రశ్నలతో నిండి ఉంది — ‘ఎందుకు మాట్లాడవు’, ‘కోపం వచ్చిందా’, ‘నాకు ఎవరు భోజనం పెడతారు’ అని; కాని ఎక్కడి నుండీ జవాబు రాదు, ఈ మౌనమే శోకపు లోతును పెంచుతుంది. వృద్ధుల దుఃఖం కొడుకు వియోగం కంటే పోషించేవాడు లేకపోవడం వల్ల కూడా ఎక్కువ — ఇదే వార్ధక్యపు వాస్తవికత.

విలాపం తరువాత ప్రార్థనగా మారుతుంది; శోకం నుండి ఆశీర్వాదం పుడుతుంది. ‘ధర్మాత్ముడు, మహాయశస్వి అయిన లోకపాలుడు ఈ స్థితిలో ఉన్న నాకు ఒక్క అక్షయమైన అభయదక్షిణను ఇవ్వదగినవాడు. నాయనా, పాపం లేనివాడవైన నువ్వు పాపకర్ముని చేత చంపబడ్డావు కాబట్టి, ఆ సత్యం బలంతో అస్త్రాలతో యుద్ధం చేసే వీరులకు లభించే లోకాలకు త్వరగా వెళ్ళు.’ ఇక్కడ సత్యక్రియ ప్రయోగించబడుతున్నది — కొడుకు నిష్పాపత్వాన్నే ప్రమాణంగా చేసి ఉత్తమలోకాలు ప్రార్థించబడుతున్నాయి. ‘యుద్ధాలలో వెనుదిరగని శూరులు పొందే గతిని, ఎదురుగా నిలిచి చంపబడినవారు పొందే గతిని, ఆ పరమగతిని పొందు. సగరుడు, శైబ్యుడు, దిలీపుడు, జనమేజయుడు, నహుషుడు, ధుంధుమారుడు పొందిన గతికి వెళ్ళు, నాయనా. స్వాధ్యాయం వల్లా తపస్సు వల్లా సమస్త ప్రాణులకూ లభించే గతి, భూదానం చేసినవానికీ, అగ్నిహోత్రం నిలిపినవానికీ, ఏకపత్నీవ్రతునికీ లభించే గతి, వేల గోవులను దానం చేసినవారికీ, గురుసేవ చేసినవారికీ, దేహత్యాగం చేసినవారికీ లభించే గతి — ఆ గతికి వెళ్ళు.’ ఈ శ్లోకాలలో రాజర్షుల పేర్లు, దానధర్మాలు, యజ్ఞధర్మాలు, వ్రతధర్మాలు వరుసగా లెక్కించబడుతున్నాయి — తండ్రి పుణ్యమంతా కూడబెట్టి కొడుకుకు ఇస్తున్నట్లుగా. చివరకు అతడు తన కులంపై తన విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు: ‘ఈ కులంలో పుట్టిన ఎవరూ అశుభమైన గతిని పొందరు; నా బంధువైన నిన్ను ఎవడు చంపాడో, వాడే ఆ గతిని పొందుతాడు.’ ఈ విధంగా తండ్రి శాపాన్ని కూడా ఆశీర్వాదంతోనే చుట్టివేస్తున్నాడు — కొడుకుకు ఉత్తమలోకాలు, చంపినవానికి అధమగతి. ఈ మాటే దశరథుని భవిష్యత్తును నిర్దేశిస్తున్నది. ఇక్కడ లెక్కించబడిన సగరాది రాజులు, దాతలు, అగ్నిహోత్రులు, ఏకపత్నీవ్రతులు — అందరూ గృహస్థధర్మానికి ఆదర్శాలు; తపస్వి కుమారునికి వారి గతినే ప్రార్థించడం ఇందులోని విశేషం. ఈ ఆశీర్వాదంలోనే రాబోయే శాపానికి బీజం దాగి ఉంది.

ఈ విధంగా అతడు దీనంగా మళ్ళీ మళ్ళీ విలపించాడు; తరువాత భార్యతో కలిసి కొడుకుకు ఉదకక్రియ (జలతర్పణం) చేయడానికి పూనుకున్నాడు. ఆ క్షణంలోనే ధర్మం తెలిసిన ఆ మునికుమారుడు తన స్వకర్మల బలంతో దివ్యరూపం ధరించి ఇంద్రునితో కలిసి వెంటనే స్వర్గానికి అధిరోహించాడు. ‘స్వకర్మభిః’ (తన కర్మల చేత) అనే పదం నిర్ణయాత్మకమైనది — తండ్రి శోకం వల్ల కాదు, రాజు ప్రాయశ్చిత్తం వల్ల కాదు, తన సొంత తపస్సు వల్లనే అతడు ఆ గతిని పొందుతున్నాడు. ఆ తాపసుడు ఇంద్రునితో కలిసి ఉండి ఆ వృద్ధులతో మాట్లాడాడు; ఒక్క క్షణం వారిని ఓదార్చి తండ్రితో ఇలా అన్నాడు: ‘మీ ఇద్దరికీ చేసిన సేవ వల్ల నేను మహోన్నత స్థానాన్ని పొందాను; మీరు కూడా త్వరలోనే నా దగ్గరకు వస్తారు.’ తల్లిదండ్రుల శుశ్రూషే అతని తపస్సు అని ఇక్కడ స్పష్టమవుతున్నది. ఇలా చెప్పి, ఇంద్రియాలను జయించిన ఆ మునికుమారుడు కాంతిమంతమైన దివ్యవిమానంలో వెంటనే దివికి ఎక్కిపోయాడు. ఇక్కడ కవి శోకం మధ్యలో ఒక వెలుగు కిరణాన్ని నిలుపుతున్నాడు — చంపబడినా ఆ బాలుడు తన కర్మల వల్లనే ఉత్తమ స్థానాన్ని పొందుతున్నాడు, దుఃఖం కేవలం బ్రతికి ఉన్న ఇద్దరికే మిగులుతున్నది. తరువాత ఆ మహాతేజస్వి అయిన తాపసుడు భార్యతో కలిసి త్వరగా జలతర్పణం చేసి, చేతులు జోడించి నిలిచిన నాతో ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, ఈ రోజే నన్ను చంపివేయి; మరణం గురించి నాకు ఏ బాధా లేదు. ఒక్కగానొక్క కొడుకు గల నన్ను నీ బాణంతో పుత్రహీనునిగా చేశావు; అటువంటి నీ చేతిలోనే మరణం నాకు శ్రేయస్కరం.’ ఈ యాచనే శాపం కంటే తీవ్రమైనది — మరణమే వరమని ఎవరంటాడో, అతని జీవితం మృత్యువు కంటే ఎక్కువ దుఃఖమయమైనది. ఇంద్రునితో కలిసి రావడం కూడా అర్థవంతమైనదే — దేవరాజే స్వయంగా వచ్చి అతన్ని తీసుకువెళ్తున్నాడు, దీనితో అతని పితృశుశ్రూష ఫలం ప్రత్యక్షమవుతున్నది; తల్లిదండ్రులు కొడుకు గతిని విన్న తరువాత కూడా శోకం నుండి వెనుదిరగడం లేదు. ముని దుఃఖం దానితోనే పెరుగుతున్నది, ఎందుకంటే కొడుకు సుఖంగా ఉన్నాడు, తల్లిదండ్రులు మాత్రం ఆశ్రయం లేనివారయ్యారు.

తరువాత ఆ శాపం పలకబడుతున్నది, అదే మొత్తం అయోధ్యాకాండకు మూలం. ‘నువ్వు కూడా అజ్ఞానంతోనే నా ఆ బాలుణ్ణి చంపావు; ఆ కారణంగా నేను కూడా నిన్ను అత్యంత దుఃఖకరమైన, అతి దారుణమైన శాపంతో శపిస్తాను. పుత్రవిపత్తు వల్ల కలిగిన ఏ దుఃఖం ఇప్పుడు నాకు ఉన్నదో, అలాగే నువ్వు కూడా పుత్రశోకంతోనే కాలం చేస్తావు.’ ఇక్కడ శాపపు రూపం విలక్షణమైనది — కొత్త దుఃఖమేదీ కల్పించబడటం లేదు, ముని అనుభవిస్తున్న దుఃఖమే తిరిగి ప్రతిఫలిస్తున్నది. ‘రాజా, క్షత్రియుడవైన నువ్వు అజ్ఞానంతో మునిని చంపావు కాబట్టి, బ్రహ్మహత్య నిన్ను వెంటనే ఆవహించదు.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ఆ తాపసుడు బ్రాహ్మణుడు కాదు, అందువల్ల బ్రహ్మహత్యాదోషం అంటదు; కాని దండన మరొక రూపంలో వస్తుంది. ‘దాతను దక్షిణ అనుసరించినట్లు, అటువంటి ఘోరమైన, ప్రాణాంతకమైన స్థితి నిన్ను కూడా త్వరలోనే చేరుతుంది.’ దక్షిణ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — ఇచ్చిన దక్షిణ దాతను తప్పక ఫలంతో అనుసరించినట్లే, చేసిన కర్మ కర్తను అనుసరిస్తుంది. ఈ విధంగా నాపై శాపం మోపి, దీనంగా ఎంతో విలపించి, ఆ దంపతులు చితిపై తమ దేహాలను ఉంచి స్వర్గానికి వెళ్ళారు. తరువాత దశరథుడు కౌసల్యకు ముగింపు చెబుతున్నాడు: ‘దేవీ, ఆలోచిస్తుండగా ఈ పాపం నాకు దానంతటదే గుర్తుకు వచ్చింది — అప్పుడు చిన్నతనంలో శబ్దవేధి విల్లు ఎక్కుపెట్టిన నేను చేసినది. అపథ్యమైన పదార్థాలతో కలిపి తిన్న ఆహారరసం వల్ల రోగం వచ్చినట్లు, ఆ కర్మకు ఈ ఫలితం ఇప్పుడు వచ్చి నిలిచింది.’ ఈ ఉపమానం లోకానుభవంతో కూడినది — రోగం భోజనం చేసేటప్పుడు కాదు, కొంతకాలం తరువాతనే బయటపడుతుంది. శాపం పలికిన తరువాత ఆ వృద్ధులు ఎదురుచూడరు — కొడుకు లేని జీవితం నిరర్థకమని భావించి వెంటనే చితి ఎక్కుతారు. దీనితో దశరథుని భవిష్యత్తు కూడా సూచించబడుతున్నది. ఇక్కడే దశరథుని దీర్ఘకాలపు మౌనానికి కారణం కూడా స్పష్టమవుతున్నది.

‘కాబట్టి భద్రా, ఆ ఉదారుని ఆ మాట ఇప్పుడు నన్ను చేరింది’ — అని చెప్పి ఆ భూపతి ఏడుస్తూ, భయపడుతూ భార్యతో అన్నాడు: ‘పుత్రశోకంతో నేను ప్రాణాలు విడువబోవడం ఆ శాపపు ఫలమే. కౌసల్యా, నా కళ్ళతో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను; నువ్వు నన్ను తాకు.’ చూపు పోయినప్పుడు స్పర్శ ఒక్కటే మిగిలిన సంబంధం — ముని దంపతులు కొడుకును స్పర్శతోనే గుర్తించినట్లు, ఇప్పుడు రాజు కూడా. ‘యమలోకాన్ని చేరిన మనుష్యులు బంధువులను చూడలేరు. రాముడు నన్ను తాకితే, ఒక్కసారి నన్ను పట్టుకుంటే, లేదా ధనాన్నో యువరాజపదవినో స్వీకరిస్తే, నేను బ్రతుకుతానని నా నమ్మకం.’ మరణానికి చేరువలో ఉన్నా అతడు ఒక్క ఆశనే పట్టుకొని ఉన్నాడు — కొడుకు స్పర్శ. తరువాత అతడు తనను తాను నిందించుకుంటున్నాడు: ‘దేవీ, రాఘవుని పట్ల నేను చేసినది నాకు తగినది కాదు; అతడు నా పట్ల చేసినది మాత్రం అతనికి తగినదే.’ అంటే తండ్రి ప్రవర్తన అనుచితమైనది, కొడుకుది మాత్రం అన్నివిధాలా ఉచితమైనది. ‘లోకంలో వివేకవంతుడెవడు దుర్మార్గుడైన కొడుకునైనా విడిచిపెడతాడు? అడవికి పంపబడుతున్న ఏ కొడుకు తండ్రిని ద్వేషించకుండా ఉంటాడు?’ ఈ రెండు ప్రశ్నలతోనే అతడు తన అపరాధాన్నీ రాముని గొప్పతనాన్నీ ఏకకాలంలో వెల్లడిస్తున్నాడు. ‘కంటితో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను, నా స్మృతి లోపిస్తున్నది; కౌసల్యా, ఈ వైవస్వతుని దూతలు నన్ను తొందరపెడుతున్నారు. ప్రాణం పోతున్న వేళ సత్యపరాక్రముడూ ధర్మజ్ఞుడూ అయిన రాముణ్ణి చూడలేకపోవడం కంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంటుంది?’ ‘యమలోకాన్ని చేరిన మనుష్యులు బంధువులను చూడలేరు’ అనే మాటతో అతడు తన మృత్యువు వచ్చేసినట్లు ప్రకటిస్తున్నాడు; ఆ తరువాత మళ్ళీ రాముని స్పర్శనే కోరుకుంటున్నాడు — ఇదే మరణాసన్నుని ఊగిసలాడే మనోవృత్తి. ఈ మాటలతో అతడు కౌసల్య కోపాన్ని కూడా శాంతింపజేయాలనుకుంటున్నాడు.

చివరి మాటలలో రాజు తన దుఃఖం నుండి బయటకు వచ్చి ఇతరుల అదృష్టాన్ని తలచుకుంటున్నాడు; ఇదే ఈ విలాపపు విశిష్టత. ‘ఏ ప్రతీకారమూ చేయని ఆ కొడుకును చూడలేకపోవడం వల్ల కలిగిన శోకం, ఎండ కొద్దిపాటి నీటిని ఆవిరిచేసినట్లు, నా ప్రాణాలను ఎండగడుతున్నది. పదిహేనవ సంవత్సరంలో మళ్ళీ అందమైన, శుభమైన కుండలాలు గల రాముని ముఖాన్ని ఎవరు చూస్తారో, వారు మనుష్యులు కారు, దేవతలే.’ తన ఆయుష్షు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఉండదని అతనికి తెలుసు, అందుకే ఆ దర్శనం దేవతలకే తగినదని భావిస్తున్నాడు. ‘తామరరేకుల వంటి కన్నులు, అందమైన కనుబొమలు, చక్కని పలువరుస, సొగసైన ముక్కు గల, చంద్రునితో సమానమైన ఆ ముఖాన్ని ఎవరు చూస్తారో, వారు ధన్యులు. శరత్కాలపు చంద్రునిలా, వికసించిన కమలంలా సుగంధంతో కూడిన నా రాముని ముఖాన్ని ఎవరు చూస్తారో, వారు ధన్యులు; వనవాసం ముగించుకొని మళ్ళీ అయోధ్యకు వచ్చిన రాముణ్ణి, తన మార్గంలోకి వచ్చిన శుక్రగ్రహాన్ని చూసినట్లు, జనులు సుఖంగా చూస్తారు.’ శుక్రుని ఉపమానంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — తన మార్గంలోకి వచ్చిన శుక్రుడు క్షేమానికి సూచకమైనట్లు, తిరిగి వచ్చిన రాముడు రాష్ట్రానికి కల్యాణం. తరువాత అతడు తన అంత్యాన్నే వర్ణిస్తున్నాడు: ‘కౌసల్యా, చిత్తమోహం వల్ల నా హృదయం మరీ కుంగిపోతున్నది; ఎదురుగా ఉన్న శబ్దాన్నీ స్పర్శనూ రుచినీ కూడా నేను గ్రహించలేకపోతున్నాను. నూనె అయిపోయిన దీపపు ఎర్రని కిరణాల్లా, మనస్సు నశించడం వల్ల ఇంద్రియాలన్నీ నశిస్తున్నాయి. నదీప్రవాహం ఒడ్డును కోసివేసినట్లు, నా నుండే పుట్టిన ఈ శోకం అనాథనూ అచేతనునీ అయిన నన్ను వేగంగా కూలదోస్తున్నది.’ ‘ఆత్మభవః’ (తన నుండే పుట్టినది) అనే పదంతో అతడు శోకానికి కారణం కూడా తానేనని అంగీకరిస్తున్నాడు. ‘ద్రక్ష్యంతి’ (చూస్తారు) అనే క్రియాపదం ఐదుసార్లు పునరావృతమవుతున్నది; తాను స్వయంగా చేయలేనిదానినే అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఇతరులపై ఆరోపిస్తున్నాడు. ఈ పునరావృత్తే అతని అంతిమ దుఃఖపు స్వరూపం. దీపం ఉపమానం కూడా ఎంతో యథార్థమైనది — నూనె అయిపోగానే వెలుగు ఎర్రబడి ఆరిపోతుంది.

చివరకు వాక్యనిర్మాణమే భగ్నమవుతుంది; కేవలం సంబోధనలు మాత్రమే మిగులుతాయి. ‘హా రాఘవా, మహాబాహూ, హా నా ఆయాసాన్ని పోగొట్టేవాడా, హా తండ్రికి ప్రియమైనవాడా, హా నా నాథా, నాయనా, నువ్వు నన్ను విడిచి వెళ్ళిపోయావు. హా కౌసల్యా, నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను; హా తపస్వినీ సుమిత్రా; హా క్రూరురాలా, నాకు శత్రువా, కులానికి కళంకమా, కైకేయీ.’ ఈ మూడు సంబోధనలలోనూ క్రమం అర్థవంతమైనది — మొదట కొడుకు, తరువాత ఇద్దరు దేవులు, చివరకు కైకేయి; ఆఖరి మాటను నిందే ఆక్రమిస్తున్నది. ఈ విధంగా రాముని తల్లి కౌసల్య, సుమిత్ర సన్నిధిలో శోకిస్తూ రాజు దశరథుడు జీవితాంతాన్ని చేరాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘమైన ఛందస్సులో రచించబడింది — ప్రియమైన కొడుకు ప్రవాసం వల్ల ఆతురుడైన ఆ నరాధిపుడు అంత దీనంగా మాట్లాడుతూనే, అర్ధరాత్రి గడిచిన తరువాత తీవ్రమైన దుఃఖంతో పీడితుడై, ఉదారమైన రూపం గలవాడై, ప్రాణాలు విడిచాడు. ఈ విధంగా శబ్దవేధి బాణపు ఫలం ఎన్నో సంవత్సరాల తరువాత పూర్తవుతున్నది; ముని శాపం అక్షరాలా నిజమైంది. సర్గ చివరకు అయోధ్య అనాథ, రాముడు వనంలో, రాజు స్వర్గంలో — మూడు దుఃఖాలూ ఒకే నిశీథంలో పూర్తయ్యాయి. తరువాతి సర్గ ఉదయాన వందిమాగధుల స్తుతిపాఠంతో మొదలవుతుంది; తాము స్తుతిస్తున్నవాడు లేడని వారికి తెలియదు. ‘ఉదారదర్శనః’ (ఉదారమైన రూపం గలవాడు) అనే చివరి విశేషణాన్ని కవి బుద్ధిపూర్వకంగానే ఉంచాడు — కైకేయి వరానికి కట్టుబడి కొడుకును అడవికి పంపినవాడైనా, చివరకు అతడు ఉదారునిగానే స్మరించబడుతున్నాడు. అందువల్ల ఈ సర్గ మహాకావ్యంలోని అత్యంత గొప్ప మలుపునే సూచిస్తున్నది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి