॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 63వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

దశరథుడు మునికుమారుని వధను చెప్పడం

కర్మఫల సిద్ధాంతం, మామిడితోటను నరికే దృష్టాంతం, వర్షాకాల వర్ణన, శబ్దవేధి బాణంతో తాపసకుమారుడు గాయపడటం, అతని విలాపం, బాణం తీయడం, ప్రాణత్యాగం

గత సర్గ చివర రాజు నిద్రకు వశుడయ్యాడు. కొద్దిసేపటికే అతడు మేల్కొన్నాడు; శోకంతో అతని చేతన దెబ్బతిన్నది, కాబట్టి అతడు మళ్ళీ చింతలో పడ్డాడు. రామలక్ష్మణుల వనవాసంతో, ఇంద్రుని వంటి ఆ రాజును ఉపద్రవం ఆవరించింది — చీకటి సూర్యుని ఆవరించినట్లు. భార్యతో కూడిన రాముడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత కోసలేశ్వరుడు నల్లని కనుకొలకులు గల కౌసల్యతో ఏదో చెప్పాలని కోరుతూ తన దుష్కర్మను స్మరించాడు. రాముడు వనానికి వెళ్ళిన తరువాత అది ఆరవ రాత్రి; అర్ధరాత్రి అతడు తాను చేసిన దుష్కర్మను తలచుకున్నాడు. పుత్రశోకంతో ఆర్తుడైన అతడు పుత్రశోకంతో ఆర్తురాలైన కౌసల్యతోనే ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కవి కాలాన్నీ, స్థలాన్నీ, మనోదశనూ సూక్ష్మంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు — ఆరవ రాత్రి, అర్ధరాత్రి, శోకంతో దెబ్బతిన్న చేతన; ఇలాంటి క్షణంలోనే మనిషి తాను చేసిన పాపాన్ని తలచుకుంటాడు. ‘వివక్షుః’ (చెప్పాలని కోరుతూ) అనే పదంతో రాజు ఈ కథను చాలాకాలంగా హృదయంలో దాచుకొని ఉన్నాడని, ఇప్పుడు అది తనంతటతానే బయటకు వస్తోందని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఈ సర్గ అయోధ్యాకాండ కథలో అంతఃకథగా ప్రవేశిస్తుంది — దశరథుడే స్వయంగా వక్త, కౌసల్య శ్రోత. దీనితో కథకు బరువు పెరుగుతుంది, ఎందుకంటే అది కవి వాక్కు కాదు, కర్తే స్వయంగా చేసిన అంగీకారం. ‘ఉపసర్గః’ (ఉపద్రవం) అనే పదంతో దైవికమైన ఆపద సూచించబడింది; ‘చీకటి సూర్యుని ఆవరించినట్లు’ అనే ఉపమతో రాజు తేజస్సుకు ఆవరణం చూపబడింది. ఐదవ శ్లోకంలో ‘పుత్రశోకార్తః’ అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఒకటి రాజు విశేషణం, మరొకటి దేవిది; దానితో వారిద్దరి సమానదశ సూచించబడింది. ఆరవ రాత్రి అనే లెక్క గత సర్గలోని ‘ఐదు రాత్రులు’ అనే మాటతో సరిపోతుంది.

రాజు నేరుగా కథను మొదలుపెట్టడు; ముందుగా ఒక సిద్ధాంతాన్ని స్థాపిస్తాడు. ‘కల్యాణీ, భద్రా, కర్త శుభమైనదైనా అశుభమైనదైనా ఏది ఆచరిస్తాడో, కర్మవల్ల పుట్టిన ఆ ఫలాన్నే పొందుతాడు.’ ఆ తరువాత మూర్ఖుని లక్షణం చెబుతాడు — కర్మలను ప్రారంభించేటప్పుడు ఫలపు గొప్పదనాన్ని గానీ తేలికతనాన్ని గానీ దోషాన్ని గానీ తెలుసుకోనివాడు మూర్ఖుడని చెప్పబడతాడు. తరువాత దృష్టాంతం — ఒకడు మామిడితోటను నరికి మోదుగు చెట్లకు నీళ్ళు పోస్తాడు; మోదుగు పువ్వును చూసి ఫలంపై ఆశపడినవాడై, ఫలం వచ్చే సమయానికి శోకిస్తాడు, ఎందుకంటే మోదుగు ఫలం నిస్సారమైనది. ఫలాన్ని తెలుసుకోకుండా కర్మనే వెంబడించేవాడు ఫలసమయంలో మోదుగుకు నీళ్ళు పోసినవానిలా శోకిస్తాడు. చివరకు అతడు దృష్టాంతాన్ని తనకే అన్వయించుకుంటాడు — ‘ఆ మనిషిని నేనే; నేను మామిడితోటను నరికి మోదుగులకు నీళ్ళు పోశాను; ఫలం వచ్చే సమయానికి రాముని విడిచిపెట్టి, దుర్బుద్ధినైన నేను తరువాత శోకిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ మామిడి రాముడు, మోదుగు కైకేయి రెండు వరాలు అనే అర్థం స్పష్టం. ఇక్కడ నాలుగు శ్లోకాలు సామాన్య సిద్ధాంతాన్నీ, ఐదవది దానిని తనకు అన్వయించడాన్నీ చూపుతాయి — ఇదే ప్రాచీనమైన ఉపదేశపద్ధతి. ‘గృధ్నుః’ (ఆశపడినవాడు) అనే పదంతో లోభం సూచించబడింది; ‘దుర్మతిః’ (దుర్బుద్ధి) అనే పదంతో రాజు తనను తానే నిందించుకుంటున్నాడు. మామిడితోటను నరకడం కేవలం విడిచిపెట్టడం కాదు, వినాశనం — రాముడు కేవలం విడువబడలేదు, వనానికి పంపబడ్డాడని భావం. ‘కింశుకసేచకః’ (మోదుగుకు నీళ్ళు పోసినవాడు) అనే ఉపమానం మళ్ళీ మోదుగునే నిర్దేశిస్తుంది, దానితో దృష్టాంతం దృఢపడుతుంది.

ఇక్కడి నుండి కథాబీజం తెరవబడుతుంది. ‘కౌసల్యా, ధనుర్ధారి కుమారుడినైన నేను శబ్దం (పేరు) పొందాను — కుమారుడు శబ్దవేధి (శబ్దాన్ని బట్టి గురిచూసి కొట్టగలవాడు) అని జనులు అనేవారు; దానితోనే నేను ఈ పాపం చేశాను. కాబట్టి మోహంతో మూర్ఖుడు తిన్న విషం అతనినే చంపినట్లు, స్వయంగా చేసుకున్న ఈ దుఃఖం నాకు వచ్చిపడింది. మరొక మనిషి మోదుగు పూలతో మోహితుడైనట్లు, నేను కూడా శబ్దవేధిత్వపు ఈ ఫలాన్ని తెలుసుకోలేకపోయాను.’ ఇక్కడ గత సర్గలోని ‘అజ్ఞానాత్ శబ్దవేధినా’ (శబ్దవేధి అజ్ఞానం వల్ల) అనే పదం విస్తరించబడుతుంది. విద్యాగర్వమే ఇక్కడ దోషమూలం; కళానైపుణ్యం స్వయంగా పాపం కాదు, దానిని అవివేకంతో ప్రయోగించడమే పాపమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘లబ్ధశబ్దేన’ అనే పదంలో శ్లేష ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది — శబ్దం అంటే కీర్తి కూడా, ధ్వని కూడా; శబ్దాన్ని (కీర్తిని) పొందినవాడే శబ్దం (ధ్వని) కారణంగా పతనమయ్యాడు. విషదృష్టాంతం కూడా ఇక్కడ అనురూపం — మూర్ఖుడు విషాన్ని తన ఇష్టంతోనే తింటాడు, కానీ అజ్ఞానంతో; దాని ఫలం మాత్రం తప్పదు. ఇక్కడ రాజు దైవాన్ని గానీ కైకేయిని గానీ నిందించడు — తననే నిందించుకుంటాడు.

‘దేవీ, అప్పుడు నీకు ఇంకా వివాహం కాలేదు, నేను యువరాజుగా ఉన్నాను; ఆ సమయంలో నా కోరికలను పెంచుతూ వర్షఋతువు వచ్చింది.’ ఆ తరువాత ఆరు శ్లోకాలలో వర్షాకాలం వర్ణించబడుతుంది. సూర్యుడు భూమిలోని రసాలను గ్రహించి, కిరణాలతో జగత్తును తపింపజేసి, ప్రేతాలు సంచరించే భయంకరమైన దక్షిణదిక్కులో సంచరిస్తున్నాడు. వేడి వెంటనే అదృశ్యమైంది, నున్నని మేఘాలు కనిపించాయి, కప్పలూ, సారంగాలూ (చాతకాలు), నెమళ్ళూ ఆనందించాయి. రెక్కల పైభాగాలు తడిసిన పక్షులు, స్నానం చేసినట్లుండి, వానతో గాలితో కొనలు ఊగుతున్న చెట్లను కష్టంగా చేరుకున్నాయి. పడిన, పడుతున్న నీటితో కప్పబడి, మదించిన ఏనుగులు (సారంగాలు) ఉన్న పర్వతం జలరాశిలా (సముద్రంలా) ప్రకాశించింది. నిర్మలమైనవైనా పర్వతధాతువులతో కలిసి తెల్లని, ఎర్రని రంగులు గల ప్రవాహాలు బూడిదతో కలిసి పాములలా వంకరగా ప్రవహించాయి. ఈ వర్ణన కేవలం అలంకారం కాదు — రాజు సరయూతీరానికి వెళ్ళిన ఆ రాత్రిని సాధ్యం చేసేది వర్షాకాలమే; కాబట్టి వర్ణన కథకు అంగమే. ఈ వర్ణనలో వాల్మీకి ఋతువర్ణనా కౌశలం ప్రకటమవుతుంది — సూర్యుడు, మేఘాలు, కప్పలు, నెమళ్ళు, పక్షులు, మదించిన ఏనుగు, పర్వత ప్రవాహాలు అనే దృశ్యాలు క్రమంగా ఉపస్థాపించబడతాయి. కానీ ఇక్కడ ఒక విశేషాన్ని గమనించాలి — దృశ్యాలన్నీ నీటితో సంబంధం గలవే; ఆ నీరే తరువాతి శ్లోకాలలో కుండలోని నీటి రూపంలో మరణానికి నిమిత్తమవుతుంది. ‘కామవివర్ధినీ’ (కోరికలను పెంచేది) అనే విశేషణంతో యువరాజు ఆనాటి మనోదశ సూచించబడింది.

‘అత్యంత సుఖకరమైన ఆ కాలంలో ధనుస్సుతో, బాణాలతో, రథంపై, వ్యాయామం (వేట) చేయాలనే సంకల్పంతో నేను సరయూనదిని అనుసరించి వెళ్ళాను. రాత్రివేళ నీటిరేవుకు వచ్చే దున్నపోతును గానీ, ఏనుగును గానీ, మరేదైనా మృగాన్ని గానీ, క్రూరజంతువును గానీ చంపాలని కోరుకున్నాను; నేను ఇంద్రియాలను జయించనివాడినై ఉన్నాను. అప్పుడు చీకటిలో నీటిలో కుండ నిండుతున్న ధ్వనిని విన్నాను — కంటికి కనిపించని ఆ ధ్వని ఘీంకరిస్తున్న ఏనుగు ధ్వనిలా అనిపించింది. అప్పుడు నేను ప్రజ్వలిస్తున్న, విషసర్పం వంటి బాణాన్ని తీసి, ఏనుగును పొందాలని కోరుతూ ధ్వని వైపు గురిపెట్టి వేశాను; విషసర్పం వంటి పదునైన బాణాన్ని విడిచాను.’ అక్కడ తెల్లవారుజామున బాణంతో మర్మస్థానం దెబ్బతిని నీటిలో పడుతున్న ఒక వనవాసి నుండి ‘హా హా’ అనే స్పష్టమైన మాట వెలువడింది. అతడు నేలమీద పడగానే అక్కడ మానవవాక్కు వినిపించింది. ఇక్కడ కవి శబ్దం నుండి శబ్దానికి క్రమంగా తీసుకువెళ్తున్నాడు — కుండ శబ్దం, ఏనుగు శబ్దమనే భ్రమ, బాణ శబ్దం, చివరకు మానవవాక్కు; శబ్దవేధి పాపం శబ్దంతోనే ప్రకటమవుతుంది. ‘అజితేంద్రియః’ (ఇంద్రియాలను జయించనివాడు) అనే పదంతో రాజు తన దోషాన్నే స్పష్టంగా అంగీకరిస్తున్నాడు — వేట దోషం కాదు, ఇంద్రియాలకు వశుడవడమే దోషం. ‘అభిలక్ష్యం’ (గురిపెట్టి) అనే పదం కూడా ముఖ్యమైనది — లక్ష్యం కనిపించలేదు, ఊహించబడింది మాత్రమే; ఊహమాత్రంతో ప్రాణిని చంపడమే ఇక్కడ పాపం. ‘ఉషసి’ (తెల్లవారుజామున) అనే పదంతో రాత్రి ముగింపు సూచించబడింది — పాపం వెలుగులో బయటపడుతుంది.

దెబ్బతిన్న తాపసకుమారుడు విలపిస్తున్నాడు — ‘నావంటి తపస్విపై శస్త్రం ఎలా పడుతుంది? నేను రాత్రివేళ నిర్జనమైన నదికి నీళ్ళు తీసుకువెళ్ళడానికి వచ్చాను. ఏ బాణంతో నేను కొట్టబడ్డాను? ఎవరికి నేను అపకారం చేశాను? దండాన్ని (హింసను) విడిచిపెట్టినవాడు, వనంలో వనంలోని ఆహారంతో జీవించేవాడు, జటాభారం ధరించినవాడు, నారచీరలూ జింకచర్మమూ కట్టుకున్నవాడు అయిన నావంటివానిని శస్త్రంతో వధించడం ఎలా జరుగుతుంది? నన్ను చంపడంతో ఎవరికి ప్రయోజనం? నేను ఇతనికి ఏం అపకారం చేశాను? ఈ విధంగా నిష్ఫలంగా ప్రారంభించిన, కేవలం అనర్థంతో కూడిన కర్మ...’ ఇక్కడ కవి తాపసుని నిరపరాధిత్వాన్ని అడుగడుగునా స్థాపిస్తున్నాడు — దండం విడువబడింది, ఆహారం వనంలోనిది, వస్త్రం నారచీరా జింకచర్మమూ; ఈ మూడు విశేషణాలతో వధ నిర్హేతుకమని సిద్ధిస్తుంది. ‘ఉదాహారః’ (నీళ్ళు తీసుకువెళ్ళేవాడు) అనే ఒక్క పదంతో అతడు వచ్చిన ప్రయోజనం సూచించబడింది — అతడు నీళ్ళు తీసుకువెళ్ళడానికే వచ్చాడు, మరేమీ కాదు. అరవై ఒకటవ సర్గలో కౌసల్య ప్రశ్నలలాగే ఇక్కడ కూడా ప్రశ్నలు ‘ఎలా’, ‘ఎవరిచేత’, ‘ఎవరికి’ అనే పదాలతో మొదలవుతాయి; సమాధానం మాత్రం ఎక్కడి నుండీ రాదు. తాపసుడు తన మరణం కంటే ధర్మం తలకిందులవడానికే ఎక్కువగా విస్మయపడుతున్నాడు.

‘...గురుపత్నిని పొందినవానిని ఎవరూ మంచివాడని భావించనట్లు, దానిని (ఆ కర్మను) కూడా ఎవరూ మంచిదని భావించరు. నేను మాత్రం నా ఈ ప్రాణనాశనం గురించి అంతగా శోకించడం లేదు; నావంటివాడు మరణిస్తే (మిగిలిపోయే) తల్లినీ తండ్రినీ ఇద్దరినీ గురించి శోకిస్తున్నాను. నేను చాలాకాలంగా పోషించిన ఈ వృద్ధదంపతులు, నేను మరణించిన తరువాత ఏ విధంగా జీవనం సాగిస్తారు? తల్లిదండ్రులు వృద్ధులు, నేను ఒకే బాణంతో హతుడనయ్యాను — ఆత్మనిగ్రహం లేని ఏ మూర్ఖునిచేత మేమందరం హతులమయ్యాము?’ ఇక్కడ తాపసుని గొప్పతనం ప్రకటమవుతుంది — మరణసమయంలో కూడా అతడు తనను గురించి శోకించడు, తల్లిదండ్రుల గురించే శోకిస్తాడు. ‘సుబాలేన అకృతాత్మనా’ (ఆత్మనిగ్రహం లేని మూర్ఖునిచేత) అనే పదాలతో అతడు చంపినవానిని శపించడు, అతని అవివేకాన్నే నిర్దేశిస్తాడు — ఇదే అతని తపస్సు ఫలం. ‘మిథునం వృద్ధం’ (వృద్ధదంపతులు) అనే పదంతో కవి వారిద్దరూ ఒకరిపై ఒకరు ఆధారపడటాన్ని సూచిస్తున్నాడు — ఇద్దరూ ఒక్కరిలా. ‘చిరకాలభృతం’ (చాలాకాలంగా పోషించిన) అనే పదంతో కుమారుని దీర్ఘకాల సేవ గుర్తుచేయబడింది. మరణం కంటే అతనికి ఎక్కువ దుఃఖం ఇదే — తన మరణంతో మరో ఇద్దరు కూడా మరణిస్తారని. ‘కాం వృత్తిం వర్తయిష్యతి’ (ఏ విధంగా జీవనం సాగిస్తారు) అనే ప్రశ్న సర్గలోని తరువాతి కథకు మూలం.

‘ఆ కరుణాజనకమైన మాట విని, ధర్మాన్ని కోరే నేను వ్యథ చెందగా, నా చేతుల నుండి బాణంతో సహా ధనుస్సు నేలమీద పడిపోయింది. రాత్రివేళ విలపిస్తున్న ఋషి యొక్క ఆ కరుణాజనకమైన మాట విని, శోకవేగంతో కలవరపడి నేను పూర్తిగా స్పృహ కోల్పోయినట్లయ్యాను. దీనమైన మనస్సుతో, ఎంతో వ్యాకులుడనై ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళి, సరయూతీరంలో బాణంతో కొట్టబడిన తాపసుని చూశాను — జటాభారం చెదిరిపోయి, కలశంలోని నీరు ఒలికిపోయి, ధూళితో రక్తంతో శరీరం తడిసి, బాణం గుచ్చుకొని పడి ఉన్నాడు. భయపడి, మనస్సు స్వస్థంగా లేని నన్ను అతడు కన్నులతో చూసి, తేజస్సుతో దహించాలని కోరుతున్నవానిలా క్రూరమైన మాట అన్నాడు — రాజా, వనంలో నివసిస్తున్న నేను నీకు ఏం అపకారం చేశాను, గురువుల (తల్లిదండ్రుల) కోసం నీళ్ళు తీసుకువెళ్ళాలనుకున్న నన్ను నువ్వు కొట్టావు?’ ఇక్కడ ‘దిధక్షన్ ఇవ’ (దహించాలని కోరుతున్నవానిలా) అనే పదంతో తపస్వి తేజస్సు సూచించబడింది, కానీ అతడు శపించడు — ఇదే ఈ పాత్ర విశేషత. ఈ వర్ణనలో కవి దృశ్యాన్ని క్రమంగా తెరుస్తున్నాడు — మొదట శబ్దం, తరువాత ధనుస్సు పడిపోవడం, తరువాత రాజు స్పృహ కోల్పోవడం, చివరకు ప్రత్యక్ష దర్శనం. ‘అవకీర్ణజటాభారం’ (జటాభారం చెదిరిన), ‘ప్రవిద్ధకలశోదకం’ (కలశంలోని నీరు ఒలికిన), ‘పాంసుశోణితదిగ్ధాంగం’ (ధూళితో రక్తంతో తడిసిన శరీరం) అనే మూడు విశేషణాలు ఒక్కొక్కటీ ఒక్కొక్క వివరాన్ని అదనంగా ఇస్తాయి — వెంట్రుకలు, కలశం, శరీరం. ‘క్రూరమైన మాట’ అని చెప్పబడినా ఆ మాట నిజానికి ప్రశ్న మాత్రమే.

‘ఒకే బాణంతో నా మర్మస్థానం దెబ్బతినగా ఇద్దరు గుడ్డివారు, వృద్ధులు హతులయ్యారు — నా తల్లీ, నన్ను కన్న తండ్రీ. బలహీనులూ, గుడ్డివారూ, దాహంతో ఉన్నవారూ, నాకోసం ఎదురుచూస్తున్నవారూ అయిన వారిద్దరూ నిశ్చయంగా చాలాసేపు కష్టమైన దాహాన్నీ ఆశనూ భరిస్తూ ఉంటారు. నేలమీద పడి ఉన్న నన్ను తండ్రి తెలుసుకోలేకపోతున్నాడంటే, తపస్సుకు గానీ విద్యకు గానీ ఫలం లభించడం లేదు నిశ్చయంగా. తెలిసినా, అశక్తుడూ నడవలేనివాడూ అయిన అతడు ఏం చేయగలడు? విరిగిపోతున్న ఒక చెట్టును మరొక చెట్టు కాపాడలేనట్లు, అతడు కూడా అంతే. కాబట్టి రాఘవా, నువ్వే త్వరగా నా తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళి చెప్పు — లేకపోతే కోపించిన అతడు రగిలిన దావాగ్నిలా నిన్ను దహిస్తాడు. రాజా, ఈ ఒంటికాలిబాట నా తండ్రి ఆశ్రమం ఉన్నవైపు వెళ్తుంది...’ ఇక్కడ మరణాసన్నుడైనా అతడు రాజు హితాన్నే ఆలోచిస్తున్నాడు — ‘నిన్ను శపించకూడదు’ అని. ఈ భాగంలో తాపసుని మాటలు క్రమంగా మృదువవుతాయి — మొదట కోపం, తరువాత శోకం, చివరకు ప్రార్థన. ‘నగో నగం’ (చెట్టు చెట్టును) అనే యమకం లాంటి ఉక్తి వృద్ధుడైన తండ్రి అసమర్థతను మర్మస్పర్శిగా చేస్తుంది. ‘ఏకపదీ’ (ఒంటికాలిబాట) అనే పదంతో ఆశ్రమపు ఏకాంతత సూచించబడింది — విశాలమైన మార్గం లేదు, ఒక్క అడుగు పట్టేంత దారి మాత్రమే. ‘పిపాసితౌ’ (దాహంతో ఉన్నవారు) అనే పదం నీటికుండ కథతో సరిపోతుంది.

‘...అక్కడికి వెళ్ళి నువ్వు అతనిని ప్రసన్నం చేసుకో, అలా అయితే కోపించిన అతడు నిన్ను శపించడు. రాజా, నా శరీరం నుండి బాణాన్ని తీసివెయ్యి; నీటిప్రవాహం మెత్తనైన ఎత్తైన ఒడ్డును (కోసివేసినట్లు) ఈ పదునైన బాణం నా మర్మస్థానాన్ని బాధిస్తోంది. బాణం ఉండగా ప్రాణాలతో బాధపడుతున్నాను, బాణం తీస్తే మరణిస్తాను.’ ఈ విధంగా అతని శరీరం నుండి బాణం తీయడం గురించి నాకు చింత కలిగింది. దుఃఖితుడూ, దీనుడూ, శోకాతురుడూ అయిన నా ఆ చింతను ఋషి అయిన ఆ మునికుమారుడు అప్పుడు గమనించాడు. తపిస్తున్న నన్ను చూసి పరమార్థవేత్త అయిన అతడు కష్టంగా ఇలా అన్నాడు — ‘నేను కుంగిపోతున్నాను, అవయవాలు వికలమయ్యాయి, కదలలేకపోతున్నాను, క్షయాన్ని చేరుకున్నాను; అయినా ధైర్యంతో శోకాన్ని నిగ్రహించి స్థిరచిత్తుడనై ఉంటాను.’ మరణసమయంలో కూడా ఇతరుల చింతను గమనించగలగడం — దీనితో అతని పరమార్థవేత్తృత్వం నిరూపించబడింది. ఇక్కడ రాజు ధర్మసంకటం వర్ణించబడుతుంది — బాణం తీస్తే మరణం, తీయకపోతే క్లేశం; రెండింటిలోనూ దోషమే. ఇలాంటి సంధుల్లోనే మనిషికి కర్మల గురులాఘవజ్ఞానం అవసరమవుతుంది, ఆరవ, ఏడవ శ్లోకాలలో దాని లేమి నిందించబడింది. మునికుమారుడు మాత్రం తానే అతనిని ఆ సంకటం నుండి ఉద్ధరిస్తాడు. ‘పరమార్థవిత్’ (పరమార్థవేత్త) అనే విశేషణం అతనికి దక్కిన చివరి గౌరవం.

‘బ్రహ్మహత్య చేశాననే తాపాన్ని హృదయం నుండి తొలగించుకో; రాజా, నేను ద్విజుడను కాను, నీ మనస్సుకు వ్యథ కలగకూడదు. నరశ్రేష్ఠాధిపతీ, నేను వైశ్యునికి శూద్రస్త్రీయందు పుట్టినవాడిని.’ బాణంతో మర్మస్థానం దెబ్బతిన్న అతడు ఇలా కష్టంగా మాట్లాడుతుండగా, నేలమీద దొర్లుతూ, చేష్టలుడిగి, వణుకుతూ, తపిస్తున్న అతని శరీరం నుండి నేను ఆ బాణాన్ని తీసివేశాను; ఆ తపోధనుడు భయపడుతూ నన్ను చూసి ప్రాణాలు విడిచాడు. ‘భద్రా, నీటితో తడిసిన శరీరంతో, కష్టంగా విలపించి, మర్మగాయంతో ఎడతెగకుండా ఊపిరి పీలుస్తూ సరయూలో పడి ఉన్న అతనిని చూసి నేను ఎంతో విషాదంలో మునిగిపోయాను.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; కథ మాత్రం ముగియలేదు — వృద్ధులైన తల్లిదండ్రుల దగ్గరకు వెళ్ళడం, శాపం తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడతాయి. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో కథావిరామానికి గాంభీర్యం లభిస్తుంది. చివరి శ్లోకాలలో తాపసుడు మొదట రాజు భయాన్నే తొలగిస్తాడు — బ్రహ్మహత్య తాపం తొలగిపోవాలని; తన జాతిని నివేదించడం కూడా అందుకే. దీనితో అతని ఔదార్యం పరమోత్కర్షను పొందుతుంది. ‘సంత్రస్తః’ (భయపడుతూ) అనే పదం చివరకు కూడా కరుణాజనకం — బాణం తీయగానే అతడు భయంతోనే ప్రాణాలు విడిచాడు. కథ మాత్రం ఇక్కడ ముగియలేదు — శాపం తరువాతి సర్గలో వస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి