॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 62వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

దశరథకౌసల్యలు పరస్పరం ప్రసన్నం చేసుకోవడం

రాజు మూర్ఛ, తేరుకోవడం, పూర్వం చేసిన దుష్కర్మ స్మరణ, చేతులు జోడించి రాజు కౌసల్యను ప్రసన్నం చేసుకోవడం, దేవి క్షమాయాచన, శోకం శత్రువని వర్ణన, రాత్రి నిద్ర

గత సర్గ చివర కౌసల్య దారుణమైన మాట విని రాజు మూర్ఛపోయాడు. ఈ సర్గలో అదే అవస్థ విస్తరించబడుతుంది. కోపంతో, శోకంతో ఉన్న రాముని తల్లి చేత కఠినమైన మాట వినిపించబడిన అతడు దుఃఖితుడై ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఆలోచిస్తూ మోహంతో ఇంద్రియాలు కలవరపడినవాడయ్యాడు; ఆ తరువాత చాలాసేపటికి శత్రుతాపనుడైన అతడు స్పృహ పొందాడు. స్పృహ రాగానే అతడు దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూరుస్తూ, పక్కన ఉన్న కౌసల్యను చూసి మళ్ళీ చింతలో పడ్డాడు. ఇక్కడ కవి చింత — మోహం — స్పృహ — చింత అనే చక్రాన్ని చూపిస్తున్నాడు — శోకం నుండి మూర్ఛ, మూర్ఛ నుండి తేరుకోవడం, మళ్ళీ శోకం. ఇక్కడ ‘పరుషం వాక్యం శ్రావితః’ (కఠినమైన మాట వినిపించబడినవాడు) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో కవి రాజు నిష్క్రియత్వాన్ని చూపిస్తున్నాడు — అతడు బదులు చెప్పడు, వింటాడు మాత్రమే. ‘పరంతపః’ (శత్రుతాపనుడు) అనే విరుద్ధమైన విశేషణం కూడా సార్థకమైనది — శత్రువులను తపింపజేసేవాడే ఇప్పుడు తన శోకంతో తపిస్తున్నాడు. కౌసల్య కోపం మాత్రం స్థాయిగా ఉండదు; రాబోయే శ్లోకాలలో అదే క్షమాయాచనగా పరిణమిస్తుంది. సర్గ ప్రారంభమే గత సర్గ చివరి మాటలతో సంధించబడుతుంది.

ఆలోచిస్తున్న అతనికి పూర్వం చేసిన దుష్కర్మ స్ఫురించింది — శబ్దవేధి అయిన అతడు అజ్ఞానం వల్ల చేసినది. ఇక్కడ మొదటిసారిగా కథలో ఒక కొత్త సూత్రం తెరవబడుతుంది; దాని విస్తారం అరవై మూడవ సర్గలో ఉంటుంది. ఆ దుష్కర్మ శోకంతో, రామశోకంతో అతడు మనస్సు కోల్పోయాడు; రెండు శోకాలతోనూ మహారాజు తపిస్తున్నాడు. ఆ రెండింటితో దహించబడుతూ, దుఃఖితుడై, వణుకుతూ, చేతులు జోడించి, ముఖం కిందకు వంచుకొని అతడు ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు. రాజై ఉండీ భార్య ఎదుట చేతులు జోడించడం — ఇదే అతని పశ్చాత్తాపపు పరిమాణం. ‘అజ్ఞానాత్’ (అజ్ఞానం వల్ల) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — కర్మ అనిచ్ఛగా చేయబడింది, అయినా దాని ఫలం విడువదు అనే కర్మసిద్ధాంతం ఇక్కడ సూచించబడింది. రెండు శోకాలూ వేర్వేరు కాలాలవి — ఒకటి పురాతనమైనది, మరొకటి ఇప్పటిది; రెండూ ఒకే క్షణంలో రాజును దహిస్తున్నాయి.

రాజు మూడు శ్లోకాలతో యాచిస్తాడు. ‘కౌసల్యా, నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను; ఇదిగో, నేను చేతులు జోడించాను. నువ్వు ఎల్లప్పుడూ పరాయివారి పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలదానివి, క్రూరత్వం లేనిదానివి — నా పట్ల వేరే చెప్పాలా.’ ఆ తరువాత ఒక సామాన్య ధర్మవచనం చెబుతాడు — గుణవంతుడైనా గుణహీనుడైనా భర్త ధర్మాన్ని విచారించే స్త్రీలకు ప్రత్యక్ష దైవం. చివరకు అదే నియమాన్ని ఆమెకు అన్వయిస్తాడు — ‘అలాంటి నువ్వు ఎల్లప్పుడూ ధర్మపరురాలివి, లోకంలోని మంచిచెడ్డలను చూసినదానివి; కాబట్టి నువ్వే దుఃఖితురాలివైనా ఎంతో దుఃఖితుడైనవానితో అప్రియం మాట్లాడకూడదు.’ ఇక్కడ ‘సుదుఃఖితం’ (ఎంతో దుఃఖితుడైనవాడు) అనే పదంతో అతడు తననే నిర్దేశిస్తున్నాడు. ఈ మాటలలో మూడు భాగాలు ఉన్నాయి — మొదట యాచన, తరువాత సామాన్య ధర్మసిద్ధాంతం, చివర దాని ప్రయోగం. ఇదే శాస్త్రీయమైన వాదపద్ధతి, కానీ ఇక్కడ అది ప్రేమతో మృదువుగా మార్చబడింది.

దీనుడైన రాజు చెప్పిన ఆ కరుణాజనకమైన మాట విని కౌసల్య కాలువ కొత్త నీటిని వదిలినట్లు కన్నీరు కార్చింది. ఏడుస్తూ ఆమె రాజు యొక్క తామరలాంటి అంజలిని తన తలపై ఉంచుకొని, కలవరంతో భయపడుతూ, తొందరపాటుతో అక్షరాలు తడబడే మాటతో ఇలా అంది — ‘ప్రసన్నుడవు కా, తలవంచి యాచిస్తున్నాను, నీ ఎదుట నేలమీద పడి ఉన్నాను. దేవా, నువ్వు యాచించడంతో నేనే హతురాలినయ్యాను; నన్ను నువ్వు క్షమించాలి, చంపకూడదు.’ ఇక్కడ భావపరివర్తనను చూడాలి — గత సర్గలో నిష్ఠూరాలాడినామే ఇప్పుడు పాదాలపై పడుతోంది; ఆ కోపం శోకం వల్ల పుట్టినదని స్పష్టమవుతుంది. ‘ప్రణాలీవ నవోదకం’ (కాలువ కొత్త నీటిని వదిలినట్లు) అనే ఉపమ వర్షాకాలం నుండి గ్రహించబడింది — ఎడతెగని ధారాప్రవాహం అని భావం. ‘త్వరమాణాక్షరం’ (అక్షరాలు తడబడే) అనే పదంతో ఆమె మాటల వేగం స్పష్టమవుతుంది — మాటలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతున్నట్లు.

ఆమె తన దోషాన్ని అంగీకరిస్తుంది — ‘బుద్ధిమంతుడైన భర్త చేత ప్రసన్నం చేయబడవలసివచ్చిన స్త్రీ ఇహపరలోకాలు రెండింటిలోనూ శ్లాఘనీయురాలు కాదు. ధర్మజ్ఞుడా, నాకు ధర్మం తెలుసు, నువ్వు సత్యవాదివని కూడా తెలుసు; నేను ఏం మాట్లాడినా అది పుత్రశోకంతో ఆర్తురాలినై మాట్లాడినదే.’ ఆ తరువాత శోకస్వభావాన్ని వర్ణిస్తుంది — శోకం ధైర్యాన్ని నాశనం చేస్తుంది, విద్యను నాశనం చేస్తుంది, అన్నిటినీ నాశనం చేస్తుంది; శోకంతో సమానమైన శత్రువు లేదు. శత్రువు చేతి నుండి వచ్చిపడిన దెబ్బను సహించవచ్చు, కానీ వచ్చిపడిన శోకం ఎంతో సూక్ష్మమైనదైనా సహించలేము. ఈ రెండు శ్లోకాలూ సుభాషితాలుగా ప్రసిద్ధమైనవి. మొదటిది శోకపు వినాశకత్వాన్ని మూడు క్రియాపదాలతో పునరావృతం చేస్తుంది, రెండవది శోకపు అసహ్యతను శస్త్రప్రహారంతో పోలుస్తుంది — బయటి దెబ్బ సహించదగినది, లోపలిది కాదు.

ఆ తరువాత ఆమె కాలపు దీర్ఘతను వర్ణిస్తుంది — ‘రాముడు వనవాసానికి వెళ్ళి ఇక్కడ ఐదు రాత్రులు లెక్కకు వస్తున్నాయి; శోకంతో ఆనందం నశించిన నాకు అవే ఐదు సంవత్సరాలలా ఉన్నాయి. నదుల వేగంతో మహాసముద్రపు నీరు పెరిగినట్లు, అతనిని తలచుకుంటున్న నా హృదయంలో ఈ శోకం పెరుగుతోంది.’ కౌసల్య ఇలా శుభమైన మాటలు చెబుతుండగానే సూర్యుని కిరణాలు మందగించాయి, రాత్రి వచ్చింది. ఆ తరువాత దేవి కౌసల్య మాటలతో ఆహ్లాదం పొందినవాడై, శోకంతో ఆక్రమించబడినవాడై రాజు నిద్రకు వశుడయ్యాడు. దీనితో సర్గ మరింత ప్రశాంతమైన స్వరంతో ముగుస్తుంది, కానీ ‘శోకేన సమాక్రాంతః’ (శోకంతో ఆక్రమించబడినవాడు) అనే పదంతో తరువాతి సర్గలో మేల్కొనడానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. ‘మందరశ్మిః సూర్యః’ (కిరణాలు మందగించిన సూర్యుడు) అనే ప్రకృతివర్ణన ఇక్కడ మనోదశకు ప్రతిబింబం — రాజు తేజస్సు కూడా అలాగే మందగించింది. ‘ప్రహ్లాదితః’ (ఆహ్లాదం పొందినవాడు), ‘సమాక్రాంతః’ (ఆక్రమించబడినవాడు) అనే రెండు విరుద్ధ అవస్థలు ఒకే శ్లోకంలో ఉంచబడ్డాయి. ఇక్కడ నిద్ర శాంతి కాదు, శోకానికి క్షణికమైన విరామం మాత్రమే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి