॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 61వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

కౌసల్య నిష్ఠూరవచనాలు

సీత వనక్లేశాన్ని గురించిన చింత, రాముని ముఖం చూడాలనే ఉత్కంఠ, ఎంగిలి రాజ్యానికి నింద, స్త్రీకి మూడు గతులు, దశరథుని మూర్ఛ

గత సర్గలో సుమంత్రుడు ఎన్నో మాటలతో కౌసల్యను ఊరడించడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ ఆమె విలాపం ఆపలేదు. ఈ సర్గలో ఆమె సారథిని విడిచి భర్తనే నిందిస్తుంది. ధర్మంలో నిరతుడూ, ఆనందం కలిగించేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన రాముడు వనానికి వెళ్ళాడు; అతడు వెళ్ళిన తరువాత కౌసల్య ఏడుస్తూ, ఆర్తురాలై భర్త దశరథునితో ఇలా అంది. ఆమె నిష్ఠూరాన్ని ఒక్కసారిగా మొదలుపెట్టదు, ముందుగా రాజు కీర్తినే గుర్తుచేస్తుంది — ‘మూడు లోకాలలో నీ గొప్ప కీర్తి ప్రసిద్ధమైంది; రాఘవుడు దయగలవాడు, ఉదారుడు, ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు అని జనులందరూ అంటారు.’ ఇక్కడ ‘రాఘవః’ అనే పదం దశరథునినే చెబుతుంది, ఎందుకంటే అతడు కూడా రఘుకులంలో పుట్టినవాడే. ‘యద్యపి’ (అయినప్పటికీ) అనే పదమే నిష్ఠూరానికి సూచన — కీర్తి ఒకచోట, చేసిన పని మరొకచోట అని ఆమె ధ్వనిస్తుంది. ఇక్కడ కవి కౌసల్య రెండు అవస్థలను ఒకేచోట చూపిస్తున్నాడు — ‘రుదతీ’ (ఏడుస్తూ) అనేది బయటి శోకచిహ్నం, ‘ఆర్తా’ (ఆర్తురాలు) అనేది లోపలి పీడ.

ఆ తరువాత ఆమె ప్రశ్నల పరంపరను ప్రారంభిస్తుంది. ‘నరశ్రేష్ఠులలో శ్రేష్ఠుడా, సుఖంలో పెరిగిన ఆ ఇద్దరు కుమారులూ సీతతో కలిసి వనంలో దుఃఖాన్ని ఎలా సహిస్తారు?’ అని. తరువాత ఆమె చింత ముఖ్యంగా కోడలిపై నిలుస్తుంది. సీత యువతి, శ్యామ (నిండు యౌవనంలో ఉన్నది), సుకుమారి, సుఖానికి అలవాటుపడినది; ఆమె వేడినీ చలినీ ఎలా సహిస్తుంది? రుచికరమైన కూరలతో కూడిన శుభమైన భోజనం తిన్న విశాలాక్షి వనంలో దొరికే నివ్వరి ధాన్యపు ఆహారాన్ని ఎలా తింటుంది? గీతవాద్యాల ధ్వని వింటూ పెరిగినది మాంసాహారులైన సింహాల అశుభమైన గర్జనను ఎలా వింటుంది? ఈ ప్రశ్నలతో కవి కౌసల్య శోకాన్ని మాత్రమే కాక, సీత సుకుమారత్వాన్నీ వనపు కాఠిన్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తున్నాడు. ప్రశ్నలన్నీ ‘ఎలా’ అనే పదంతో మొదలవుతాయి — సమాధానం లేదు, అందుకే అవి నిష్ఠూరాలు. ‘సుఖసంవృద్ధౌ దుఃఖితౌ’ (సుఖంలో పెరిగినవారు, దుఃఖితులు) అనే విరోధాలంకారంతో కవి వారి దశను సంక్షేపంగా చూపిస్తున్నాడు.

ఆ తరువాత తల్లి కుమారునే తలచుకుంటుంది. మహేంద్రధ్వజం వంటి ఆ మహాభుజుడు ఎక్కడ పడుకుంటాడు? పరిఘాయుధం వంటి తన బాహువునే తలగడగా చేసుకొని మహాబలుడు నేలమీద పడుకుంటాడేమో అని ఆలోచిస్తూ ఆమె వణికిపోతుంది. ఆ తరువాత అతని ముఖాన్నే ధ్యానిస్తుంది — తామర రంగు గలదీ, అందమైన ముంగురులు గలదీ, తామర సువాసన వంటి శ్వాస గలదీ, ఉత్తమమైనదీ, తామరకన్నులు గలదీ అయిన ఆ ముఖాన్ని ఎప్పుడు చూస్తాను అని. చివరకు ఆమె తనను తానే నిందించుకుంటుంది — ‘నా హృదయం నిశ్చయంగా వజ్రసారంతో చేయబడినది, ఇందులో సందేహం లేదు; ఎందుకంటే అతనిని చూడలేకపోతున్నా నా ఈ హృదయం వెయ్యి ముక్కలు కావడం లేదు.’ ఈ ఉక్తి అయోధ్యాకాండలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, కానీ ఇక్కడ ప్రశ్నల తరువాత ఉంచబడింది, దానితో ఆమె వేదన మరింత గాఢంగా అనిపిస్తుంది. ‘క్వ ను శేతే’ (ఎక్కడ పడుకుంటాడు) అనే ప్రశ్న తల్లి రాత్రంతా మేలుకొని ఉండటాన్నే సూచిస్తుంది.

ఆ తరువాత ఆమె నేరుగా ఆరోపణ చేస్తుంది — ‘నువ్వు కరుణలేని పని చేశావు; ఆలోచన లేకుండా నా బంధువులను వెళ్ళగొట్టావు; సుఖానికి అర్హులై ఉండీ వారు దీనులై వనంలో తిరుగుతున్నారు.’ ఇక్కడ ‘బాంధవాః’ (బంధువులు) అనే బహువచనంతో రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత గ్రహించబడతారు. ఆ తరువాత ఆమె భవిష్యత్తును గురించి ఒక సందేహాన్ని లేవనెత్తుతుంది — ‘పదిహేనవ సంవత్సరంలో రాఘవుడు తిరిగి వచ్చినప్పుడు భరతుడు రాజ్యాన్నీ కోశాన్నీ విడిచిపెడతాడని అనిపించడం లేదు.’ దీనితో పద్నాలుగు సంవత్సరాల చివర కూడా సమస్య తీరదని ఆమె చూపిస్తుంది. ఇక్కడి నుండి ఆమె (అలాంటి) రాజ్యాన్ని స్వీకరించడం తగదని దృష్టాంతాలతో నిరూపించడం మొదలుపెడుతుంది. ఇక్కడ ‘కరుణం’ అనే పదం కర్మలోని నిర్దయత్వాన్ని ద్యోతకం చేస్తుంది, దయను కాదు.

మొదటి దృష్టాంతం శ్రాద్ధం నుండి గ్రహించబడింది. కొందరు శ్రాద్ధంలో ముందుగా తమ బంధువులనే భోజనం చేయిస్తారు, ఆ పని ముగిశాక తరువాత ఉత్తమ బ్రాహ్మణుల వైపు చూస్తారు. కానీ అక్కడ గుణవంతులూ విద్వాంసులూ దేవతుల్యులూ అయిన బ్రాహ్మణులు తరువాత పిలువబడితే అమృతాన్ని కూడా స్వీకరించరు. ముందు బ్రాహ్మణులే భోజనం చేసినా సరే, ప్రాజ్ఞులైన ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు వారి ఎంగిలి భోజనాన్ని స్వీకరించలేరు — ఎద్దులు కొమ్ములు నరకడాన్ని సహించనట్లు. ఇక్కడ ఉపమ ఎంతో తీక్ష్ణమైనది — అవమానం కొమ్ములు నరకడం వంటిది. కౌసల్య తాత్పర్యం — రామునికి అర్పించవలసిన రాజ్యం ముందుగా భరతునికి ఇవ్వబడింది, కాబట్టి అది ఎంగిలిలాంటిదైంది. ‘సుధామపి న అభిమన్యంతే’ (అమృతాన్ని కూడా స్వీకరించరు) అనే అతిశయోక్తితో మానానికి ఉన్న గొప్పతనం స్థాపించబడుతుంది.

దృష్టాంతాన్ని ముగిస్తూ ఆమె ఇలా అంటుంది — ‘ప్రజాపతీ, అలాగే చిన్న తమ్ముడు అనుభవించిన రాజ్యాన్ని పెద్దవాడూ శ్రేష్ఠుడూ అయిన అన్న ఎందుకు తిరస్కరించడు?’ ఆ తరువాత ఇతర దృష్టాంతాలు క్రమంగా ఉపన్యసించబడతాయి. పులి ఇతరులు తెచ్చిన ఆహారాన్ని తినడానికి ఇష్టపడదు; అలాగే నరవ్యాఘ్రుడైన రాముడు ఇతరులు నాకినదానిని అంగీకరించడు. హవిస్సు, నెయ్యి, పురోడాశాలు, దర్భలు, చండ్ర (ఖదిర) కొయ్యతో చేసిన యూపస్తంభాలు — ఇవి ఒక యజ్ఞంలో ఉపయోగించబడితే యాతయామాలు (నిస్సారాలు) అవుతాయి, మరొక యజ్ఞంలో వాడబడవు. అలాగే ఇతరులు గ్రహించిన ఈ రాజ్యం సారం పోయిన సురలా, సోమం నశించిన యజ్ఞంలా అయింది; దానిని రాముడు స్వీకరించలేడు. బలవంతుడైన పెద్దపులి తన తోకను ఎవరైనా తాకడాన్ని సహించనట్లు, ఇలాంటి అవమానాన్ని రాఘవుడు సహించడు. ఈ నాలుగు దృష్టాంతాలు క్రమంగా పశులోకం నుండి, యజ్ఞలోకం నుండి, లోకవ్యవహారం నుండి గ్రహించబడ్డాయి.

ఆ తరువాత ఆమె కుమారుని బలాన్నే వర్ణిస్తుంది — లోకాలన్నీ కలిసి వచ్చినా మహాయుద్ధంలో అతనికి భయం కలిగించలేవు; అయినా ఆ ధర్మాత్ముడు అధర్మాన్ని విడిచిపెడతాడు, ఎందుకంటే అతడే లోకాన్ని ధర్మంతో కలుపుతాడు. మహావీర్యుడూ మహాభుజుడూ అయిన అతడు ప్రళయకాలం ప్రాణులను దహించినట్లు బంగారు బాణాలతో సముద్రాలను కూడా దహించగలడు కదా. అలాంటి సింహబలుడూ, వృషభం వంటి కన్నులు గలవాడూ, నరశ్రేష్ఠుడూ అయిన కుమారుడు తండ్రిచేతనే స్వయంగా హతుడయ్యాడు — చేప తన పిల్లనే తానే తిన్నట్లు. ఈ ఉపమ అన్నిటికంటే తీవ్రమైనది; చేప తన సంతానాన్నే మింగుతుందనే లోకప్రసిద్ధిని ఆశ్రయించి కవి తండ్రి కర్మను అత్యంత నిర్దయమైనదిగా చూపిస్తున్నాడు. ‘స్వయమేవ’ (స్వయంగా) అనే పదంతో కర్తృత్వం తండ్రిదేనని నిశ్చయించబడింది.

ఆ తరువాత ఆమె ధర్మాన్నే ప్రశ్నిస్తుంది — బ్రాహ్మణులు ఆచరించిన, సనాతనులైన ఋషులు శాస్త్రంలో దర్శించిన ధర్మం, ధర్మనిరతుడైన కుమారుని నువ్వు వెళ్ళగొట్టినప్పుడు, నీకు సత్యమేనా? ఆ తరువాత ఆమె తన దశను లెక్కిస్తుంది — స్త్రీకి మొదటి గతి భర్త, రెండవ గతి కుమారుడు, మూడవ గతి జ్ఞాతులు; నాలుగవ గతి లేదు. ‘వాటిలో నువ్వు నాకు లేనే లేవు, రాముడు వనానికి పంపబడ్డాడు; వనానికి వెళ్ళడం నాకు ఇష్టం లేదు; కాబట్టి అన్నివిధాలా నీచేత నేను హతురాలినయ్యాను.’ దీనితో మూడు ఆశ్రయాలూ లోపించాయని సిద్ధమైంది. ‘వనమాహితః’ (వనానికి పంపబడ్డాడు) అనేది ముద్రిత పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వనమాశ్రితః’ (వనాన్ని ఆశ్రయించాడు) అని చదువుతారు. మూడు ఆశ్రయాలూ లోపించడంతో శోకానికి అంతులేకపోవడం సిద్ధిస్తుంది.

చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానితో మాటల వేగం పెరుగుతుంది. ‘నీచేత ఈ రాష్ట్రం రాజ్యంతో సహా హతమైంది; మంత్రులతో సహా మేమందరం హతులమయ్యాం; కుమారునితో సహా నేను హతురాలినయ్యాను, పౌరులు కూడా హతులయ్యారు; నీ కుమారుడూ భార్యా మాత్రమే సంతోషంగా ఉన్నారు’ అని ఆమె అంటుంది. ఇక్కడ ‘హత’ అనే పదం అనేకసార్లు పునరావృతమవుతుంది — ఇది శాపంలా అనిపిస్తుంది. దారుణమైన మాటలతో కూడిన ఆ వాక్కును విని దుఃఖితుడైన రాజు ‘రామా’ అని పలికి మూర్ఛపోయాడు; ఆ తరువాత శోకంలో మునిగిపోయాడు, అప్పుడు తాను పూర్వం చేసిన దుష్కర్మను మళ్ళీ స్మరించుకున్నాడు. ఈ చివరి పదంతో కవి రాబోయే రెండు సర్గలకు బీజం వేశాడు — ఆ పురాతన దుష్కర్మే అరవై మూడవ సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. మూర్ఛ తరువాత స్మృతి, స్మృతి తరువాత కథ — ఇదే ఈ మూడు సర్గల సంధి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి