సర్గ
కౌసల్యా విలాపం, సుమంత్రుని ఊరడింపు
తనను దండకారణ్యానికి తీసుకువెళ్ళమని కౌసల్య యాచించడం, సుమంత్రుడు సీత వననివాసాన్ని వర్ణించడం, ‘వారి గురించి శోకించనక్కర్లేదు’ అనే ఊరడింపు, దేవి ఎడతెగని ఏడుపు
గత సర్గలో రాజు విలపిస్తూ మూర్ఛపోయాడు, కౌసల్య మళ్ళీ భయానికి లోనైంది. ఈ సర్గ ఆమె మాటతోనే మొదలవుతుంది. భూతం పట్టినదానిలా మళ్ళీ మళ్ళీ వణుకుతూ, ప్రాణం పోయినదానిలా నేలమీద పడి ఉన్న ఆమె సారథితో ఇలా అంది — ‘కాకుత్స్థుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో, సీతా లక్ష్మణుడూ ఎక్కడ ఉన్నారో, అక్కడికి నన్ను తీసుకువెళ్ళు; వారు లేకుండా ఈ రోజు ఒక్క క్షణమైనా జీవించలేను. త్వరగా రథాన్ని వెనుకకు మళ్ళించు, నన్ను కూడా దండకారణ్యానికి తీసుకువెళ్ళు. నేను వారిని అనుసరించకపోతే యమలోకానికి వెళ్తాను.’ ఇక్కడ తల్లి శోకం రాజు శోకానికి భిన్నమైనది — రాజు విలపిస్తాడు, ఆమె మాత్రం కార్యాన్నే కోరుతుంది; ఆమె రాముని పిలిపించాలని కాదు, తానే వెళ్ళాలని కోరుతుంది. ‘ధరణ్యాం గతసత్త్వా ఇవ’ (ప్రాణం పోయినదానిలా నేలమీద) అనే పదంతో ఆమె శరీరపు దశ, ‘వేపమానా’ (వణుకుతూ) అనే పదంతో మనస్సు దశ సూచించబడ్డాయి. మరణమే ప్రత్యామ్నాయమని ఆమె భావించడంలోనే దుఃఖపు అతిశయం ఉంది. ‘నివర్తయ రథం’ (రథాన్ని వెనుకకు మళ్ళించు) అనే ఆజ్ఞ కూడా మననీయం — రాముని వనానికి తీసుకువెళ్ళిన రథమే తనను కూడా తీసుకువెళ్ళాలని ఆమె కోరిక; కాబట్టి ఇక్కడ రథం శోకానికి సాధనమూ, ప్రతీకారానికి సాధనమూ కూడా.
కన్నీటి వేగంతో దెబ్బతిన్న, తడబడుతున్న గొంతుతో చేతులు జోడించిన సారథి దేవిని ఊరడిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘శోకాన్నీ, మోహాన్నీ, దుఃఖం వల్ల కలిగిన కలవరాన్నీ విడిచిపెట్టు; సంతాపాన్ని దులిపివేసుకొని రాఘవుడు వనంలో నివసిస్తాడు.’ ‘వ్యవధూయ’ (దులిపివేసుకొని) అనే పదం ఇక్కడ నేర్పుతో వాడబడింది — రాముడు సంతాపాన్ని మోయడు, దానిని వెంటనే తొలగించుకొని వనవాసాన్ని స్వీకరిస్తాడు. ‘లక్ష్మణుడు కూడా వనంలో రాముని పాదాలను సేవిస్తూ, ధర్మజ్ఞుడూ జితేంద్రియుడూ అయి, పరలోకాన్ని ఆరాధిస్తున్నాడు.’ సారథి అసత్యం చెప్పడం లేదు; దుఃఖం స్థానంలో ధర్మాన్నే చూపిస్తున్నాడు — తల్లి దృష్టిలో దండనగా ఉన్న వనవాసమే కుమారుల దృష్టిలో తపస్సు. ‘పరలోకమారాధయతి’ (పరలోకాన్ని ఆరాధిస్తున్నాడు) అనే మాటతో లక్ష్మణుని సేవ కేవలం సోదరప్రేమ కాదు, పారలౌకిక సాధనం అని స్థాపించబడింది. ‘ప్రాంజలిః’ (చేతులు జోడించి) అనే పదంతో సారథి వినయం సూచించబడింది — అతడు రాణికి ఉపదేశించడం లేదు, ప్రార్థిస్తున్నాడు మాత్రమే.
ఆ తరువాత సారథి సీత గురించి విస్తారంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే తల్లి చింత ఆమెపైనే ఎక్కువ. ‘నిర్జనమైన వనంలో నివాసం పొందినా సీత ఇంట్లో ఉన్నట్లే నిశ్చింతగా ఉంది; మనస్సును రామునిపై నిలిపిన ఆమె భయం లేకుండా ఉంది. ఆమెలో ఏ కొంచెం దైన్యమూ కనిపించడం లేదు; వైదేహి ప్రవాసాలకు అలవాటుపడినదానిలా నాకు తోస్తోంది. ఇంతకుముందు నగరోపవనాలకు వెళ్ళి ఎలా ఆనందించేదో, నిర్జనమైన వనాలలో కూడా అలాగే ఆనందిస్తోంది. బాలచంద్రుని వంటి ముఖం గల ఆమె బాలికలా ఆనందిస్తోంది; రామునిపై దైన్యం లేని మనస్సు గల ఆ రమణి నిర్జనవనంలో కూడా నిలిచి ఉంది. ఎవరి హృదయం అతనిలోనే ఉందో, ఎవరి జీవితం అతనికే అధీనమో, ఆమెకు రాముడు లేని అయోధ్య కూడా వనమే అవుతుంది.’ పదకొండవ శ్లోకం అన్నిటి సారం — సీత సుఖం స్థలాన్ని బట్టి నిర్ణయించబడదు, రాముని సాన్నిధ్యంతోనే. కాబట్టి ఆమెకు వనం వనం కాదు, అయోధ్యే. ‘ప్రవాసానాముచితా ఇవ’ (ప్రవాసాలకు అలవాటుపడినదానిలా) అనే ఉపమ విశేషంగా ఊరడింపునిస్తుంది — ఎన్నడూ ఇల్లు దాటనిది అలవాటుపడినదానిలా కనిపిస్తోంది అని.
‘వైదేహి దారిలో గ్రామాలనూ నగరాలనూ గురించి అడుగుతుంది; నదుల ప్రవాహాన్నీ రకరకాల చెట్లనూ చూసి వాటి పరిచయాన్ని కూడా అడుగుతుంది. రాముని గానీ లక్ష్మణుని గానీ చూసి, విహారం కోసం అయోధ్యకు ఒక క్రోసు దూరంలోనే ఉన్నట్లు జానకి భావిస్తుంది.’ దీనితో సారథి చూపిస్తున్నాడు — సీత మనస్సులో వనవాసం ఒక యాత్రలా ఉంది, బహిష్కారంలా కాదు. ఆ తరువాత అతడు అజాగ్రత్తగా ఏదో చెప్పబోతాడు — ‘ఆమె అకస్మాత్తుగా అన్న ఈ మాటే నాకు గుర్తుంది; కైకేయికి సంబంధించిన ఆ మాట మాత్రం ఇప్పుడు నాకు గుర్తుకు రావడం లేదు.’ ఇక్కడ కవి సారథి సంకటాన్నే చూపిస్తున్నాడు — సీత కైకేయిని గురించి ఏదో కటువుగా అంది, అది కౌసల్య ఎదుట చెప్పడం తగదు. కాబట్టి పొరపాటున నోటికి వచ్చిన ఆ మాటను అణచివేసి, సారథి దేవికి ఆహ్లాదం కలిగించే మధురమైన మాట చెప్పాడు. సారథి యొక్క ఈ వివేకపూర్ణమైన వాక్సంయమం ఇక్కడ ప్రశంసనీయం. ‘ప్రమాదాత్’ (పొరపాటున) అనే పదంతో ఆ మాట అనిచ్ఛగా వెలువడిందని కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు; ‘ధ్వంసయిత్వా’ (అణచివేసి) అనే పదంతో దానిని వెంటనే సవరించుకోవడం సూచించబడింది.
సారథి మళ్ళీ సీత శారీరక దశను వర్ణిస్తాడు, ఎందుకంటే తల్లి అదే వినాలనుకుంటోంది. ‘ప్రయాణంతో, గాలి వేగంతో, కలవరంతో, ఎండతో కూడా వైదేహి యొక్క చంద్రకిరణాల వంటి కాంతి తగ్గడం లేదు. ఉదారురాలైన ఆమె ముఖం, నూరు రేకుల తామరలాంటిదీ, పూర్ణచంద్రుని కాంతి గలదీ, వాడిపోవడం లేదు. లత్తుక రసం లేకపోయినా లత్తుకతో ఎర్రబడినట్లున్న ఆమె పాదాలు ఇప్పటికీ తామరమొగ్గల కాంతితో ఉన్నాయి. అతనిపై (రామునిపై) అనురాగంతో ఆభరణాలను విడిచిపెట్టినా, ఇప్పుడు కూడా వైదేహి అందెల ధ్వనితో కూడిన విలాసంతో నడుస్తున్నట్లు ఆటలాడుతూ నడుస్తోంది. వనాన్ని ఆశ్రయించిన ఆమె ఏనుగును గానీ, సింహాన్ని గానీ, పులిని గానీ చూసి భయపడదు, ఎందుకంటే రాముని బాహువులను ఆశ్రయించి ఉంది.’ పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో విరోధాభాసం రమణీయం — లత్తుక లేకపోయినా పాదాలు లత్తుకతో ఎర్రబడినట్లున్నాయి; పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ఆభరణాలు విడిచిపెట్టినా నడక అందెల ధ్వనితో కూడినట్లు విలాసమయంగా ఉంది. అలంకారం లేకపోవడం ఏమీ తగ్గించదు — ఇదే సారథి సందేశం. ‘రామస్య బాహూ సంశ్రితా’ (రాముని బాహువులను ఆశ్రయించి) అనే పదంతో ఆమె నిర్భయత్వపు మూలం నిర్దేశించబడింది — అది ఆమె స్వంత శౌర్యం కాదు, భర్త ఆశ్రయమే.
చివరగా సారథి శోకపు మూలాన్నే ఖండిస్తాడు — ‘వారి గురించి శోకించనక్కర్లేదు, నిన్ను నువ్వు శోచనీయురాలిగా భావించుకోకు, జనాధిపతి కూడా శోచనీయుడు కాడు. ఈ చరిత్ర లోకంలో శాశ్వతంగా ప్రతిష్ఠ పొందుతుంది.’ అంటే ఇప్పుడు ఆపదలా కనిపిస్తున్నదే కాలాంతరంలో కీర్తి అవుతుంది. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి. ‘శోకాన్ని దులిపివేసుకొని, ఆనందభరితమైన మనస్సులతో, మహర్షులు నడిచిన మార్గంలో స్థిరంగా నిలిచి, వనంలో ఆనందిస్తూ, వనఫలాలు తింటూ వారు తండ్రి శుభప్రతిజ్ఞను పాలిస్తున్నారు.’ ఇదే సర్గ నిష్కర్షం — ఆ ముగ్గురి వనవాసం దండన కాదు, ఋషిమార్గాన్ని అనుసరించడం. కానీ ఊరడింపు సఫలం కాలేదు — చక్కని యుక్తులతో మాట్లాడే సారథి వారిస్తున్నా, కుమారుని శోకంతో కృశించిన దేవి విలపించడం ఆపలేదు; ‘ప్రియుడా’ అనీ, ‘కుమారా’ అనీ, ‘రాఘవా’ అనీ ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ ఆక్రోశిస్తోంది. ఊరడింపు నిష్ఫలం కావడంతోనే సర్గ ముగుస్తుంది. ‘కూజితాత్ న విరరామ’ (విలపించడం ఆపలేదు) అనే పదంతో కవి ఊరడింపుకున్న పరిమితినే చూపిస్తున్నాడు — యుక్తి శోకాన్ని శమింపజేయదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥