॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 59వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

సుమంత్రుడు వనపు, పురపు శోకాన్ని వర్ణించడం

గుర్రాలు వెనుకకు మరలడం, రామశోకంతో జడచేతనాల దుర్దశ, అయోధ్య వైధవ్యం, దశరథుని ఆత్మనింద, శోకసముద్ర విలాపం, మూర్ఛ

గత సర్గలో సుమంత్రుడు రామలక్ష్మణసీతల దశను నివేదించాడు; ఈ సర్గలో అతడు తాను తిరిగి వచ్చిన కథను ప్రారంభిస్తాడు. అతడు ఇలా అంటాడు — ‘రాముడు వనానికి బయలుదేరిన తరువాత, తిరిగి వస్తున్న నా గుర్రాలు దారిలో ముందుకు కదలలేదు; అవి వేడి కన్నీరు కారుస్తూ నిలిచిపోయాయి.’ ఇక్కడ కవి మొదట పశుజాతిని సాక్షిగా చేస్తున్నాడు — మనుషులు మాటలతో చెప్పేదానిని గుర్రాలు కన్నీటితోనే చెబుతున్నాయి. ‘రాజకుమారులిద్దరికీ చేతులు జోడించి నమస్కరించి, ఆ దుఃఖాన్ని హృదయంలో మోస్తూ, రథం ఎక్కి నేను బయలుదేరాను.’ ‘ధారయన్’ (మోస్తూ) అనే పదంతో అతడు దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టలేదని, దానిని మోస్తూనే వెళ్ళాడని సూచించబడింది. ‘రాముడు నన్ను మళ్ళీ పిలుస్తాడేమో అనే ఆశతో గుహునితో కలిసి అక్కడే చాలా రోజులు ఉన్నాను.’ గుహుని పేరు తలచుకోవడంతో గత సర్గలలోని శృంగిబేరపుర ప్రసంగం మళ్ళీ స్పృశించబడింది; సారథి ఆలస్యానికి కారణం కూడా దీనితో స్పష్టమైంది. ‘బహూన్ దివసాన్’ (చాలా రోజులు) అనే పదంతో సారథి త్వరగా తిరిగి రాలేదని సూచించబడింది; అతని ఆశే అతనిని అక్కడ బంధించింది. గుర్రాలు ఎదురుతిరగడం శకునంలాంటిది — అవి కూడా వెనుకకు మరలాలని కోరుకున్నాయని కవి సూచిస్తున్నాడు.

ఆ తరువాత సుమంత్రుడు జడచేతనాల సమానమైన శోకదశను వర్ణిస్తాడు. ‘మహారాజా, నీ రాజ్యంలో మహావ్యసనంతో కృశించిన చెట్లు కూడా పూలతో, చిగుళ్ళతో, మొగ్గలతో సహా వాడిపోయాయి. నదులూ, చిన్న మడుగులూ, సరస్సులూ వేడెక్కిన నీటితో ఉన్నాయి; వనాలూ ఉపవనాలూ ఆకులు ఎండిపోయి ఉన్నాయి. ప్రాణులు కదలడం లేదు, క్రూరమృగాలు సంచరించడం లేదు; రామశోకంతో అభిభూతమైన ఆ వనం కూతలు లేకుండా నిశ్శబ్దమైపోయింది. తామరకొలనులలో తామరలు వాడిపోయాయి, వాటిలోని చేపలూ పక్షులూ దాక్కున్నాయి; నదుల నీరు కలుషితమైంది, వాటిలో తామరాకులు ముడుచుకుపోయాయి. నీటిలో పుట్టిన పూలూ, నేలపై పుట్టిన పూలూ, మాలలూ తక్కువ సువాసనతో ఉన్నాయి, కాబట్టి అంతగా ప్రకాశించడం లేదు; ఫలాలు కూడా ఇంతకుముందులా కనిపించడం లేదు. ఇక్కడ ఉద్యానాలు శూన్యంగా ఉన్నాయి, వాటి పక్షులు దాక్కున్నాయి; మనుష్యశ్రేష్ఠుడా, తోటలను నేను మనోహరంగా చూడలేకపోతున్నాను.’ ఈ వర్ణన కేవలం అలంకారం కాదు — రాముని వియోగం ఒక్క రాజుకు మాత్రమే కాదు, సమగ్ర ప్రకృతిలోకానికి కలిగిన ఆపద అని కవి చూపిస్తున్నాడు. ‘ఉపతప్తోదకాః’ (వేడెక్కిన నీరు), ‘పరిశుష్కపలాశాని’ (ఎండిన ఆకులు), ‘సంతప్తపద్మాః’ (వాడిన తామరలు) అనే పదాలలో నీరు, ఆకు, పువ్వు అనే మూడింటి శోషణం క్రమంగా వర్ణించబడింది, దానితో ప్రకృతి శోభలన్నీ క్షీణించాయని సూచించబడింది. ‘నిష్కూజం’ (కూతలు లేని) అనే పదం ఇక్కడ ప్రధానమైనది — వనానికి జీవం పక్షుల కూతలే. ‘యథాపురం’ (ఇంతకుముందులా) అనే పదంతో పూర్వైశ్వర్యంతో ప్రత్యక్ష పోలిక చేయబడింది.

వనం నుండి నగరం వైపు దృష్టి మళ్ళిస్తూ సారథి ఇలా అంటాడు — ‘అయోధ్యలో ప్రవేశిస్తున్న నన్ను ఎవరూ అభినందించలేదు; రాముని చూడలేని మనుషులు మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తున్నారు. దేవా, రాముడు లేకుండా ఇక్కడికి వచ్చిన రాజరథాన్ని చూసి రాజమార్గంలో ఉన్న జనమంతా దూరం నుండే కన్నీటి ముఖాలతో ఉన్నారు. మేడల నుండి, విమానాల నుండి, ప్రాసాదాల నుండి రథం రావడం చూసి, రాముని చూడలేక కృశించిన స్త్రీలు హాహాకారం చేశారు. విశాలమైన, నిర్మలమైన, కన్నీటి వేగంతో నిండిన కన్నులతో, మరింత ఆర్తులైన ఆ స్త్రీలు మాటలు లేకుండా ఒకరినొకరు చూసుకుంటున్నారు.’ చివరగా అతడు తన దశను కూడా చెబుతాడు — ‘శత్రువులకూ మిత్రులకూ ఉదాసీనులకూ మధ్య ఏ భేదాన్నీ నేను ఆర్తిలో గుర్తించలేకపోతున్నాను.’ అంటే శోకంతో అతని వివేకమే లోపించింది — శత్రువూ మిత్రుడూ ఉదాసీనుడూ అందరూ సమానంగానే కనిపిస్తున్నారు, ఎందుకంటే అందరి ముఖాలలో ఒకే దుఃఖం. ‘అభినందతి’ (అభినందించడం) అనే పదం మననీయం — సారథి రాజసేవకుడు, అతడు తిరిగి రావడం సాధారణంగా సంతోషంతో స్వీకరించబడేది; ఈ రోజు మాత్రం రాముడు లేకుండా వచ్చాడన్నదే అతని అపరాధంలా గ్రహించబడింది. ‘దూరం నుండే కన్నీటి ముఖాలతో’ అనే మాటతో పౌరుల ప్రతిక్రియ వేగం సూచించబడింది — రథం ఖాళీగా ఉందని దూరం నుండే తెలిసిపోయింది.

నగర వర్ణనను సుమంత్రుడు ఒక ఉపమతో ముగిస్తాడు. ‘సంతోషం లేని మనుషులు గలదీ, దీనమైన ఏనుగులూ గుర్రాలూ గలదీ, ఆర్తస్వరాలతో వాడిపోయినదీ, నిట్టూర్పులే ధ్వనిగా గలదీ, ఆనందం లేనిదీ — మహారాజా, రాముని వనవాసంతో ఆతురమైన ఈ అయోధ్య నాకు పుత్రుడు లేని కౌసల్యలా కనిపిస్తోంది.’ ఇక్కడ ఐదు బహువ్రీహి సమాసాలతో నగరపు అన్ని అంగాలూ గ్రహించబడ్డాయి — మనుషులు, ఏనుగులూ గుర్రాలూ, స్వరం, నిట్టూర్పు, ఆనందం. ‘వినిఃశ్వసితనిఃస్వనా’ (నిట్టూర్పులే ధ్వనిగా గలది) అనే పదం ఎంతో సూక్ష్మమైనది — ఏ నగరపు ధ్వనే నిట్టూర్పో, దాని జీవితం ఏమిటి? ఉపమానం కౌసల్యే — ఆమె రాజు ఎదుటే ఉంది; కాబట్టి సారథి మాట రాజుకు రెట్టింపు దుర్భరం. ఈ ఉపమానంతో సారథి నివేదన ముగుస్తుంది, తరువాత రాజు ప్రత్యుత్తరం మొదలవుతుంది. ‘నిరానందా’ (ఆనందం లేనిది) అనే పదం విశేషణాలన్నిటి సారాన్నే సంగ్రహిస్తుంది. నగరానికి మానవరూపం ఇచ్చిన వర్ణన ఇక్కడ స్త్రీరూపంగా పరిణమిస్తుంది, దానితో ఉపమ సిద్ధిస్తుంది.

సారథి మాట విని రాజు ఎంతో దీనమైన, కన్నీటితో దెబ్బతిన్న గొంతుతో అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘పాపపు వంశస్వభావం గల కైకేయి నియోగించగా, మంత్రాలోచనలో నిపుణులైన వృద్ధులతో నేను సంప్రదించలేదు. మిత్రులతో గానీ, అమాత్యులతో గానీ, నైగములతో (వర్తకప్రముఖులతో) గానీ ఆలోచించకుండా — మోహంతో, స్త్రీ కారణంగానే, తొందరపాటుతో ఈ పని నేను చేశాను.’ ఇక్కడ రాజు తన దోషాన్ని మూడు నిషేధాలతో లెక్కిస్తున్నాడు — మిత్రులు, అమాత్యులు, నైగములు అనేవి రాజుకు మూడు ఆధారాలు, వాటన్నిటినీ అతడు విడిచిపెట్టాడు. ‘సారథీ, భవితవ్యత వల్ల ఈ మహావ్యసనం ఈ కులవినాశం కోసం యాదృచ్ఛికంగా వచ్చిపడింది నిశ్చయంగా.’ ఆ తరువాత అతడు యాచిస్తాడు — ‘సారథీ, నేను కూడా నీకు ఏదైనా మేలు చేసి ఉంటే, నన్ను త్వరగా రాముని దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళు; ప్రాణాలు నన్ను తొందరపెడుతున్నాయి.’ దోషాన్ని అంగీకరించడం, దైవవాదం, యాచన — ఈ మూడింటి క్రమంతో రాజు మనస్సు చెదిరిపోవడం చూపబడింది. ‘సమ్మోహాత్’ (మోహంతో), ‘సహసా’ (తొందరపాటుతో) అనే రెండు పదాలు రాజు దోషపు స్వరూపాన్ని నిర్దేశిస్తాయి — బుద్ధి మోహం, కాలపు తొందర. ‘భవితవ్యతయా’ (భవితవ్యత వల్ల) అనే పదంతో అతడు దోషాన్ని దైవంపై వేస్తాడు, కానీ ఆ క్షణంలోనే మళ్ళీ తన దోషాన్నే తలచుకుంటాడు. ‘నేను కూడా నీకు ఏదైనా మేలు చేసి ఉంటే’ అనే మాటలో రాజు ప్రభుత్వాన్ని విడిచి యాచకుడయ్యాడు.

రాజు మళ్ళీ తన ఆజ్ఞను తలచుకుంటాడు — ‘ఇంకా నా ఆజ్ఞే చెల్లుతుంటే, అది రాఘవుని వెనుకకు మళ్ళించాలి; రాముడు లేకుండా ఒక్క ముహూర్తమైనా జీవించలేను. లేదా మహాబాహువు దూరంగా వెళ్ళిపోయి ఉంటే, నన్నే రథం ఎక్కించి త్వరగా రాముని చూపించు.’ ఆ తరువాత ప్రశ్న — ‘గుండ్రని దంతాలు గలవాడు, మహాధనుర్ధారి, లక్ష్మణుని అన్న అయిన అతడు ఎక్కడ? నేను జీవించి ఉంటే, సీతతో కలిసి ఉన్న అతనిని చక్కగా చూడాలి. ఎర్రని కన్నులు గలవాడూ, మహాబాహువూ, మణికుండలాలు ధరించినవాడూ అయిన రాముని నేను చూడకపోతే యమలోకానికి వెళ్తాను.’ చివరకు మళ్ళీ ఆత్మనింద — ‘ఈ దశకు చేరుకున్నా కూడా ఇక్ష్వాకునందనుడైన రాఘవుని ఇక్కడ చూడలేకపోతున్నాను — దీనికంటే దుఃఖకరమైనది ఏముంది? హా రామా, హా రాముని తమ్ముడా, హా హా దీనురాలైన వైదేహీ — నేను అనాథునిలా దుఃఖంతో చనిపోతున్నానని మీకు తెలియదు.’ ముగ్గురి పేర్లూ తలచుకోవడంతో విలాపం పూర్ణమవుతుంది. ‘మమ ఏవ ఆజ్ఞా’ (నా ఆజ్ఞే) అనే మాట కరుణాజనకం — మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన సమ్రాట్టు తన ఆజ్ఞే చెల్లుతుందో లేదో అని సందేహంలో పడ్డాడు. ‘యమక్షయం గమిష్యామి’ (యమలోకానికి వెళ్తాను) అనేది అతని నిశ్చయం, అది తరువాతి సర్గలలో నిజమవుతుంది. ‘హా హా’ అనే ద్విరుక్తితో విలాపపు తీవ్రత సూచించబడింది.

ఆ దుఃఖంతో పూర్తిగా స్పృహ కోల్పోయిన రాజు దాటడానికి ఎంతో కష్టమైన శోకసముద్రంలో మునిగి ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి ఒక విస్తృతమైన రూపకాన్ని రచిస్తున్నాడు — రామశోకమే ఆ సముద్రపు మహావేగం, సీతావిరహమే దాని ఆవలి తీరం; నిట్టూర్పులే అలలూ పెద్ద సుడిగుండాలూ, కన్నీటి వేగమే కలుషితమైన నీరు; చేతులు విసరడమే చేపలు, ఏడుపే మహాఘోష; చెదిరిన వెంట్రుకలే నాచు, కైకేయియే బడబాముఖం (సముద్రంలోని అగ్ని); నా కన్నీటి వేగమే దాని పుట్టుక, కుబ్జ (మంథర) మాటలే పెద్ద మొసళ్ళు; క్రూరురాలైన కైకేయి రెండు వరాలే రెండు తీరాలు, రాముని వనవాసమే దాని విశాలమైన విస్తారం. ఇదంతా లెక్కించి అతడు కౌసల్యను పిలుస్తాడు — ‘కౌసల్యా, అయ్యో, రాఘవుడు లేకుండా నేను ఏ సముద్రంలో మునిగిపోయానో, దేవీ, ఈ శోకసముద్రం జీవించి ఉండగా నాకు దాటలేనిది.’ రూపకంలోని ప్రతి అంగం ఒక వ్యక్తికో ఒక కర్మకో ప్రతినిధి — దీనితో కవి రాజు దుఃఖానికి కారణపరంపరను క్రమంగా లెక్కిస్తున్నాడు. ఈ రూపకం ఎనిమిది అర్ధశ్లోకాలలో విస్తరించి ఉండటం ఈ సర్గ విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఇంత విస్తారం లేదు. ‘బత’ (అయ్యో) అనే నిపాతంతో రాజు అసహాయత ప్రకటించబడింది.

చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, వాటిలో గద్యంలాంటి విలాపం పద్యంలాంటి స్వరూపాన్ని పొందుతుంది. రాజు ఇలా అంటాడు — ‘లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని చూడాలని కోరుతున్నా, ఈ రోజు ఇక్కడ అతనిని పొందలేకపోతున్నాను — ఇది అశుభం.’ ఇలా విలపిస్తూనే మహాయశస్వి అయిన అతడు వెంటనే మూర్ఛపోయి శయ్యపై పడిపోయాడు. ఆ తరువాత కవి దృష్టిని కౌసల్య వైపు మళ్ళిస్తాడు — ఇలా విలపిస్తూ రాజు స్పృహ కోల్పోగా, రాముని కోసం అతడు చెప్పిన మరింత కరుణాజనకమైన మాటను విని, రాముని తల్లి అయిన దేవి రెట్టింపుగా మళ్ళీ భయపడింది. ‘ద్విగుణం’ (రెట్టింపుగా) అనే పదంతో — కుమారుని వియోగం ఒక దుఃఖం, భర్త మూర్ఛ మరొకటి; రెండింటి భారం ఒక్కామెపైనే పడిందని సూచించబడింది. ఈ భయంతో తరువాతి సర్గలోని కౌసల్యా విలాపానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. ‘అశోభనం’ (అశుభం) అనే పదంతో రాజు తన దుర్భాగ్యాన్నే నిర్దేశిస్తున్నాడు, మరెవరి దోషాన్నీ కాదు. ‘పునః ఏవ’ (మళ్ళీ) అనే పదంతో కౌసల్య భయం పునరావృతమైందని సూచించబడింది — ఇంతకుముందు కూడా ఆమె భయపడింది, ఇప్పుడు రెట్టింపుగా.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి