సర్గ
సుమంత్రుడు రామలక్ష్మణుల సందేశాన్ని నివేదించడం
స్పృహ వచ్చిన దశరథుని ప్రశ్నలు, తండ్రికీ తల్లికీ భరతునికీ రాముని సందేశాలు, లక్ష్మణుని రోషం, సీత నిశ్చేష్టత
గత సర్గలో సుమంత్రుని నుండి రాముని సందేశం విని దశరథుడు మూర్ఛపోయాడు, కౌసల్య నిష్ఠూరాల తరువాత అంతఃపురమంతా ఆర్తనాదంతో నిండిపోయింది. ఈ సర్గలో అతడు తేరుకొని స్పృహలోకి వస్తాడు. స్పృహ రాగానే అతడు భోజనాన్ని గానీ విశ్రాంతిని గానీ కోరడు, రాముని వృత్తాంతం కోసం సారథి సుమంత్రుని పిలుస్తాడు — అతని శోకానికి ఒకే ఔషధం కుమారుని వార్త. సుమంత్రుడు అప్పుడు చేతులు జోడించి వచ్చి, దుఃఖశోకాలతో నిండి రాముని గురించే శోకిస్తున్న మహారాజును చూస్తాడు. కవి రాజు దశను రెండు ఏనుగు ఉపమలతో చూపుతున్నాడు — వృద్ధుడూ, ఎంతో సంతప్తుడూ అయిన అతడు కొత్తగా పట్టుబడిన ఏనుగులా, నిట్టూరుస్తూ ఆలోచిస్తూ అస్వస్థమైన ఏనుగులా ఉన్నాడు. తరువాత రాజు సారథిని కూడా అలాగే చూస్తాడు — ధూళితో మలినమైన శరీరం, కన్నీటితో నిండిన ముఖం, దీనుడు. ఇద్దరిదీ ఒకే దశ — ఒకరు తండ్రి, మరొకరు సారథి, కానీ ఇద్దరూ ధూళితో శోకంతో మలినులు. అలాంటి సారథిని చూసి రాజు పరమార్తునిలా అడగడం మొదలుపెడతాడు. సారథి మాత్రం ఇంకా ఏమీ మాట్లాడడు; చేతులు జోడించి నిలుచుంటాడు అంతే, ఎందుకంటే తాను ఏం చెప్పినా అది రాజు శోకాన్ని పెంచుతుంది. ఇదే సర్గకు భూమిక — ప్రశ్నోత్తరాల సుదీర్ఘ సంవాదం ఇక్కడి నుండి మొదలవుతుంది. ‘రామవృత్తాంతకారణాత్’ (రాముని వృత్తాంతం కోసం) అనే పదంతో రాజు చేసే ప్రతి పనీ ఇప్పుడు ఒకే లక్ష్యాన్ని అనుసరిస్తుందని కవి సూచిస్తున్నాడు.
రాజు ప్రశ్నలు కేవలం వార్త గురించి కాదు, సుఖంగా పెరిగిన కుమారుని ప్రతిక్షణ దశ గురించి. అతడు ఇలా అడుగుతాడు — ‘ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు చెట్టు మొదలును ఆశ్రయించి ఎక్కడ నివసిస్తాడు? అత్యంత సుఖంగా పెరిగిన అతడు ఏం తింటాడు? దుఃఖానికి తగనివాడు, రాజోచితమైన శయ్యపై పడుకోదగినవాడు, భూపాలుని కుమారుడు నేలమీద అనాథునిలా ఎలా పడుకుంటాడు? వెళ్తుంటే కాలిబంట్లూ రథాలూ ఏనుగులూ వెంట వచ్చే ఆ రాముడు నిర్జనమైన వనాన్ని ఆశ్రయించి ఎలా నివసిస్తాడు?’ ఆ తరువాత అతడు వనపు భయంకరత్వాన్ని తలచుకుంటాడు — ‘క్రూరమృగాలు తిరిగేదీ, నల్లత్రాచులు నివసించేదీ అయిన ఆ వనాన్ని వైదేహితో కలిసి కుమారులిద్దరూ ఎలా ఆశ్రయించారు? సుకుమారి, దీనురాలు అయిన సీతతో కలిసి రాజకుమారులు రథం దిగి కాలినడకనే ఎలా వెళ్ళారు?’ చివరకు అతని స్వరం మారుతుంది — శోకం నుండి అసూయకు — ‘సారథీ, నువ్వు నిజంగా కృతార్థుడవు, ఎందుకంటే మందర పర్వతంలో ప్రవేశించే అశ్వినీదేవతలలా వనాంతంలో ప్రవేశిస్తున్న నా కుమారులను నువ్వు చూశావు.’ తండ్రికి దక్కని ఆ దర్శనం సారథికి దక్కిందనేదే ఇక్కడ రాజు వేదన. నిజానికి ఈ ఆరు శ్లోకాలు ప్రశ్నరూపంలో చెప్పబడినా వాస్తవంగా విలాపమే; ప్రతి ప్రశ్నలోనూ పూర్వసుఖానికీ వర్తమాన దుఃఖానికీ మధ్య విరోధమే స్థాపించబడింది — శయ్యకు తగినవాడు నేలమీద, రథారూఢుడు కాలినడకన, సేనతో చుట్టుముట్టబడినవాడు నిర్జనంలో. ‘అశ్వినులు మందరంలోకి’ అనే ఉపమతో రామలక్ష్మణుల సౌందర్యం, సహచారిత్వం సూచించబడ్డాయి, కానీ ఉపమానస్థానంలో వనమే మందరపర్వతం కావడంలో కరుణ కూడా దాగి ఉంది.
రాజు మళ్ళీ అడుగుతాడు — ‘రాముడు ఏమన్నాడు, లక్ష్మణుడు ఏమన్నాడు, వనాన్ని చేరిన మైథిలి ఏమంది? సారథీ, రాముడు కూర్చోవడం, పడుకోవడం, తినడం గురించి చెప్పు; స్వర్గం నుండి పడిపోయిన యయాతి సత్పురుషుల సాంగత్యంతో మళ్ళీ సుఖం పొందినట్లు, దీనితోనే నేను జీవిస్తాను.’ ఇక్కడ రాజు శోకపు స్వరూపం స్పష్టమవుతుంది — అతడు ఉపదేశాన్ని గానీ ఊరడింపును గానీ కోరడం లేదు, కుమారుని రోజువారీ వ్యవహారపు వార్తనే కోరుతున్నాడు; అంతమాత్రంతోనే అతని ప్రాణాలు నిలుస్తాయి. నరేంద్రుడు ఇలా ప్రేరేపించగా సారథి తడబడుతున్న, కన్నీటితో బంధించబడిన గొంతుతో రాజుతో ఇలా అన్నాడు — తాను చెప్పబోయేది తనకు కూడా వినడానికి అసహ్యమైనదని కవి వాక్కుకు ఇచ్చిన విశేషణాలతోనే సూచిస్తున్నాడు. ‘ఆసితం శయితం భుక్తం’ (కూర్చోవడం, పడుకోవడం, తినడం) అనే మూడు కృదంతాలే తండ్రి చింతలన్నిటినీ సంగ్రహిస్తాయి — కూర్చోవడం, పడుకోవడం, భోజనం — ఇంతే అతడు తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘సజ్జమానయా’ (తడబడుతున్న) అనే వాక్కు విశేషణం గొంతు పూడుకుపోవడాన్ని, ‘బాష్పపరిబద్ధయా’ (కన్నీటితో బంధించబడిన) అనేది కన్నీళ్ళ బంధనాన్ని సూచిస్తాయి.
సుమంత్రుడు చెబుతున్నాడు — ‘మహారాజా, ఆ క్షణంలో కూడా ధర్మాన్నే పాలిస్తూ రాఘవుడు చేతులు జోడించి, తలవంచి నమస్కరించి నాతో ఇలా అన్నాడు — “సారథీ, ఆత్మజ్ఞానియై, శిరస్సుతో నమస్కరించదగిన ఆ మహాత్ముడైన తండ్రి పాదాలకు నా మాటగా నమస్కరించు.”’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — తండ్రిచేతనే వెళ్ళగొట్టబడినవాడే మొదట తండ్రి పాదాలను తలచుకుంటాడు; ఎక్కడా నిష్ఠూరం లేదు, ప్రశ్న లేదు. ‘“అంతఃపురమంతటికీ నా మాటగా ఏ భేదమూ లేకుండా క్షేమసమాచారం, యథార్హమైన నమస్కారం చెప్పు”’ అని కూడా ఆదేశిస్తాడు; ‘అవిశేషేణ’ (ఏ భేదమూ లేకుండా) అనే పదంతో అతడు కైకేయిని కూడా వేరు చేయడం లేదు. ఆ తరువాత తల్లి విషయంలో విశేషం — ‘“నా తల్లి కౌసల్యకు క్షేమం, నమస్కారం, ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండమని చెప్పు; ఆమెతో ఈ మాట కూడా చెప్పు — ‘ఎల్లప్పుడూ ధర్మంలో నిలిచి ఉండు, సమయానుసారం అగ్నిహోత్రశాలలో శ్రద్ధగా ఉండు; దేవీ, దేవుని (రాజు) పాదాలను దైవంలా సేవించు. అభిమానాన్నీ గర్వాన్నీ విడిచి తల్లులందరి పట్లా సమంగానే ప్రవర్తించు; అమ్మా, పూజ్యురాలైన కైకేయిని కూడా రాజును అనుసరించే సత్కరించు.’”’ కుమారుడు తల్లిని శోకం నుండి వారించడం లేదు, కర్తవ్యాలలో నియోగిస్తున్నాడు — ఇదే రాముని రీతి. ‘విదితాత్మా’ (ఆత్మజ్ఞాని) అనే తండ్రి విశేషణం కూడా మననీయం — ఆత్మజ్ఞాని ఎలా ప్రమాదపడతాడు అనే వ్యంగ్యం ఇక్కడ లేదు; రాముడు తండ్రిని ఇంతకుముందులాగే గౌరవంతో తలచుకుంటున్నాడు. ఇక్కడ రాముడు తల్లి శోకాన్ని తొలగించడానికి ఏమీ చెప్పడం లేదు, అగ్నిహోత్రం, పతిసేవ అనే నిత్యకర్మలలోనే ఆమెను నిలుపుతున్నాడు — కర్మతోనే శోకాన్ని దాటాలని ఆశయం.
రాముడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘“కుమారుడైన భరతుని పట్ల రాజు పట్లలాగే ప్రవర్తించాలి; పెద్దవారు కాకపోయినా రాజులు రాజులే — ఈ రాజధర్మాన్ని స్మరించు.”’ ఈ మాట కౌసల్యకే చెప్పబడింది; కుమారుని రాజ్యం హరించబడినందుకు బాధపడుతున్న తల్లే ఆ హరించినవానిని రాజుగా భావించాలనేది కష్టమైన ఉపదేశం. ఆ తరువాత భరతునికి సందేశం — ‘“భరతునికి కూడా నా మాటగా క్షేమం చెప్పు — ‘తల్లులందరి పట్లా యథాన్యాయంగా ప్రవర్తించు. ఇక్ష్వాకుకులానికి ఆనందం కలిగించే మహాబాహువైన నువ్వు యౌవరాజ్యంలో ఉండి, రాజ్యంలో ఉన్న తండ్రిని అనుసరించు. రాజు వయస్సు మీరినవాడు — ఇతనిని (సింహాసనం నుండి) అడ్డగించకు; కుమారరాజ్యంలోనే ఉంటూ అతని ఆజ్ఞను అమలుపరుస్తూ జీవించు.’”’ రాముడు భరతుని రాజ్యాన్ని తిరస్కరించడం లేదు, దాని మర్యాదనే నిర్దేశిస్తున్నాడు — తండ్రి జీవించి ఉన్నాడు, కాబట్టి కుమారుడు యువరాజు మాత్రమే, రాజు కాదు. చివరకు అతడు ఎంతో కన్నీరు కారుస్తూ మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘“పుత్రునిపై ఆశ పెట్టుకున్న నా తల్లిని నువ్వు నీ తల్లిలాగే చూడాలి.”’ ఇలా చెబుతూనే మహాయశస్వి, కమలదళాల వంటి కన్నులు గల రాముడు ఎంతో కన్నీరు కార్చాడు — మాటలలో ధైర్యం, కన్నులలో మాత్రం శోకం. ‘అపి అజ్యేష్ఠాః రాజానః’ (పెద్దవారు కాకపోయినా రాజులు) అనే మాటతో రాముడు తన జ్యేష్ఠత్వం వల్ల కలిగే అధికారాన్ని తానే తొలగించుకుంటున్నాడు — రాజధర్మం వయస్సుతో బంధించబడదు. ‘ఆజ్ఞాప్రవర్తనాత్’ అనే పంచమీ విభక్తితో భరతుని జీవితం కూడా తండ్రి ఆజ్ఞను అనుసరించడమే కావాలి, స్వతంత్ర పాలన కాదని సూచించబడింది.
రాముని శాంతవచనాల తరువాత లక్ష్మణుని మాట పూర్తిగా విపరీతమైనది. ఎంతో కోపించి నిట్టూరుస్తూ అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఏ అపరాధం వల్ల ఈ రాజకుమారుడు దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు? రాజు కైకేయి ఆదేశాన్ని తేలికగా విని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; అది చేయదగినదైనా చేయదగనిదైనా, మేము మాత్రం దానితో పీడించబడ్డాం. లోభం వల్లనైనా, వరదానం నిమిత్తంగానైనా రాముడు వెళ్ళగొట్టబడితే, అన్నివిధాలా దుష్కార్యమే చేయబడింది.’ ఆ తరువాత అతడు ఆలోచనలో ఒక సూక్ష్మమైన భేదాన్ని చూపుతాడు — ‘ప్రభువు తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ఇది చేశాడనుకుందాం; కానీ రాముని విడిచిపెట్టడానికి కారణం నాకు కనిపించడం లేదు.’ అంటే రాజు తన ఇష్టంతో ఏదైనా చేయగలడు, కానీ రాముని విడిచిపెట్టడానికి కారణం ఏదీ లేదు. ‘బుద్ధి తేలికతనం వల్ల ఆలోచించకుండా ప్రారంభించిన, విరుద్ధమైన రాఘవుని వనవాసం నిందనే పుట్టిస్తుంది. నేను మాత్రం మహారాజులో పితృత్వాన్ని చూడను; నాకు అన్నా, యజమానీ, బంధువూ, తండ్రీ రాఘవుడే.’ చివరకు అతడు రాజనీతి దృష్టితో అడుగుతాడు — ‘సర్వలోకప్రియుడూ, సర్వలోకహితంలో ఆసక్తి గలవాడూ అయిన రాముని విడిచిపెట్టి, ఈ పనితో సమస్తలోకం ఇతనిపై ఎలా అనురక్తమవుతుంది? ప్రజలందరికీ ఆనందం కలిగించే ధార్మికుడైన రాముని వెళ్ళగొట్టి, సమస్తలోకంతో విరోధం పెట్టుకొని అతడు ఎలా రాజుగా ఉంటాడు?’ రాజు ప్రజానురాగం వల్లనే రాజు, కేవలం పదవి వల్ల కాదని భావం. ఇక్కడ లక్ష్మణుని మాటలు సుమంత్రుని నోటి ద్వారానే రాజు చెవిన పడతాయి, కాబట్టి వాటి తీక్ష్ణత రెట్టింపవుతుంది — కుమారుని నిష్ఠూరం సారథిచేత చెప్పబడి తండ్రి ఎదుట ఉంచబడింది. ‘సంక్రోశం’ అనే పదంతో లోకనింద సూచించబడింది, అది రాజు యశస్సును నాశనం చేస్తుంది.
చివరగా సుమంత్రుడు సీత దశను చెబుతాడు — ‘మహారాజా, దీనురాలైన జానకి మాత్రం నిట్టూరుస్తూ, భూతం పట్టినదానిలా మనస్సు దెబ్బతిని, కదలకుండా, అన్నీ మరచిపోయినదానిలా నిలుచుంది. ఇంతకుముందు ఆపద ఎరుగని ఆ కీర్తిమంతురాలైన రాజకుమారి ఆ దుఃఖంతో ఏడుస్తూ నాతో ఏమీ మాట్లాడలేదు.’ రాముడు మాటలతో, లక్ష్మణుడు రోషంతో, సీత మాత్రం మౌనంతో తమ శోకాన్ని ప్రకటిస్తారు — ముగ్గురివీ మూడు విధాల ప్రతిక్రియలు. ‘ఎండిపోతున్న ముఖంతో భర్త వైపు చూస్తూ, వెళ్తున్న నన్ను చూసి ఆమె ఒక్కసారిగా కన్నీరు కార్చింది.’ చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఒక చిత్రాన్నే నిలుపుతుంది — ‘అలాగే కన్నీటి ముఖంతో, చేతులు జోడించి, లక్ష్మణుని బాహువుల రక్షణలో రాముడు నిలిచి ఉన్నాడు; అలాగే ఏడుస్తూ దీనురాలైన సీత ఒకసారి రాజరథాన్ని, ఒకసారి నన్ను చూస్తోంది.’ ‘తథైవ’ (అలాగే) అనే పదాన్ని రెండుసార్లు ప్రయోగించడంతో ఆ దృశ్యం సారథి కళ్ళలో ఇంకా నిలిచే ఉందని, పోలేదని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు తాను తిరిగి వచ్చిన విధాన్ని వర్ణిస్తాడు. ‘విష్ఠితా విస్మృతా స్థితా’ అనే మూడు పదాలతో కవి ఆమె నిశ్చేష్టతను క్రమంగా చూపుతున్నాడు — నిశ్చలంగా నిలవడం, స్మృతి లోపించడం, అలాగే ఉండిపోవడం. సర్గ చివర సుమంత్రుని మాట సంఘటన గతించినదైనా వర్తమానకాలంలో (‘నిరీక్షతే’ — చూస్తోంది) ప్రయోగించబడింది — దానితో స్మృతి సజీవత్వం సూచించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥