॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 57వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

సుమంత్రుడు తిరిగి రావడం

గుహుడు ఇంటికి వెళ్ళడం, సుమంత్రుడు అయోధ్యకు తిరిగి రావడం, పౌరుల విలాపం, దశరథుడూ కౌసల్యా మూర్ఛపోవడం, అంతఃపురంలో ఆర్తనాదం

గత సర్గలలో రాముడు చిత్రకూటంలో నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు; ఈ సర్గలో కథ మళ్ళీ అయోధ్యకు మళ్ళుతుంది. రాముడు గంగ దక్షిణ తీరంలో ఉండగా, దుఃఖార్తుడైన గుహుడు సుమంత్రునితో చాలాసేపు మాట్లాడి తన ఇంటికి వెళ్ళాడు. శృంగిబేరపురవాసులైన మనుషులు రాముడు భరద్వాజాశ్రమానికి వెళ్ళడం, ప్రయాగలో (ముని) సత్కరించడం, వారు పర్వతం వరకూ వెళ్ళడం గమనించి, అదంతా గుహునికి నివేదించారు. ఈ విధంగా నిషాదరాజు రామునిపై అనురాగంతో ఊరుకోలేదని కవి చూపిస్తున్నాడు — వారు సురక్షితంగా పర్వతాన్ని చేరేవరకూ అతడు చారుల ద్వారా వార్తలు తెలుసుకుంటూనే ఉన్నాడు. ‘దుఃఖార్తః’ అనే పదంతో అతని శోకం, ‘చిరం కథయిత్వా’ (చాలాసేపు మాట్లాడి) అనే పదాలతో సుమంత్రునితో అతని సౌహార్దం సూచించబడ్డాయి.

అనుమతి పొందిన సుమంత్రుడు ఉత్తమమైన గుర్రాలను కట్టి, మనస్సులో తీవ్రమైన వేదనతో అయోధ్యానగరానికే బయలుదేరాడు. సుగంధభరితమైన వనాలనూ, నదులనూ, సరస్సులనూ, గ్రామాలనూ, నగరాలనూ చూస్తూ అతడు జాగ్రత్తగా, వేగంగా దాటిపోయాడు. ఆ తరువాత రెండవ రోజు సాయంకాలానికి ఆ సారథి అయోధ్యను చేరి దానిని ఆనందరహితంగా చూశాడు. ఇక్కడ ప్రయాణ వర్ణన సంక్షిప్తమైనది — వెళ్తూ చూసినవి లెక్కించబడ్డాయే తప్ప వర్ణించబడలేదు; ఎందుకంటే సారథి మనస్సు దారిలో రమించడం లేదు, త్వరగా వెళ్ళాలని మాత్రమే కోరుకుంటోంది. ‘నిరానందాం’ (ఆనందరహితమైన) అనే ఒక్క పదంతో నగరపు సంపూర్ణ దశ చెప్పబడింది — ఒకప్పుడు ఉత్సవమయమైనది ఇప్పుడు ఆనందరహితమైంది. ‘యత్తః’ (జాగ్రత్తగా) అనే పదం అతని సావధానతను సూచిస్తుంది.

నిశ్శబ్దంగా, శూన్యమైనదానిలా ఉన్న దానిని చూసి, ఎంతో వ్యాకులమైన మనస్సు గల సుమంత్రుడు శోకవేగంతో దెబ్బతిని ఇలా ఆలోచించాడు — ‘రాముని వియోగసంతాపదుఃఖంతో ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, జనులతో, జనాధిపతితో సహా ఈ పురం శోకాగ్నితో దగ్ధమైపోలేదు కదా?’ ఇలా ఆలోచనలో మునిగిన ఆ సారథి వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలతో నగరద్వారాన్ని చేరి త్వరగా ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ సుమంత్రుని ఆశంక అతిశయోక్తిలా అనిపిస్తుంది, అయినా శోకస్వరూపం అదే — ప్రియజనుడు దూరమైనచోట సర్వనాశనపు ఊహే పుడుతుంది. ‘ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, జనులతో, జనాధిపతితో’ అనే నాలుగింటితో నగరపు సమగ్రత గ్రహించబడింది — ఏనుగులు, గుర్రాలు, ప్రజలు, రాజు. ‘శోకాగ్నినా దగ్ధా’ (శోకాగ్నితో దగ్ధమైన) అనే రూపకం శోకాన్ని అగ్నిలా దహించేదిగా చూపుతుంది.

వందలూ వేలూ మనుషులు సుమంత్రుని వైపు పరుగెత్తుతూ ‘రాముడు ఎక్కడ?’ అని అడుగుతూ ఆ సారథిని చుట్టుముట్టారు. అతడు వారికి ఇలా చెప్పాడు — ‘గంగ దగ్గర రాఘవుని వీడ్కోలు అడిగి, ధార్మికుడూ మహాత్ముడూ అయిన అతని అనుమతి పొంది తిరిగి వచ్చాను.’ వారు (గంగను) దాటిపోయారని తెలుసుకొని, కన్నీటితో నిండిన ముఖాలతో ఆ మనుషులు ‘అయ్యో, ధిక్కారం!’ అని నిట్టూర్చి ‘హా రామా!’ అని ఏడ్చారు. ఇక్కడ జనుల ప్రశ్న ఒక్కటే — ‘రాముడు ఎక్కడ?’; వారు రాజును గురించి గానీ రాజ్యాన్ని గురించి గానీ అడగరు. సుమంత్రుని సమాధానంలో ‘ఆపృచ్ఛ్య’ (వీడ్కోలు అడిగి), ‘అనుజ్ఞాతః’ (అనుమతి పొంది) అనే పదాలతో అతడు తన ఇష్టంతో తిరిగి రాలేదని, రాముడే పంపాడని స్పష్టమవుతుంది; దీనితో అతడు తనను దోషం నుండి విముక్తుని చేసుకుంటున్నాడు. ‘దాటిపోయారు’ అని వినగానే వారి ఆశ తెగిపోయింది — వారు ఆవలి తీరానికి వెళ్ళనంతవరకూ తిరిగి వచ్చే అవకాశం ఉండేది.

గుంపులు గుంపులుగా నిలిచిన వారి మాటను అతడు విన్నాడు — ‘ఇక్కడ రాఘవుని చూడలేని మనం నిజంగా హతులమయ్యాము. దానాలలో, యజ్ఞాలలో, వివాహాలలో, గొప్ప సభలలో ధార్మికుడైన రాముని మధ్యలో ఇక మనం ఎన్నటికీ చూడలేము. ఈ జనులకు ఏది సమర్థమైనది, ఏది ప్రియమైనది, ఏది సుఖాన్నిచ్చేది — అని ఆలోచిస్తూ రాముడు ఈ నగరాన్ని తండ్రిలా పరిపాలించాడు.’ ఇక్కడ పౌరుల శోకానికి కారణం స్పష్టమవుతుంది — వారు రాజకుమారుని వైభవాన్ని తలచుకోవడం లేదు, అతని రోజువారీ కరుణను తలచుకుంటున్నారు. ‘పిత్రా ఇవ పరిపాలితం’ (తండ్రిలా పరిపాలించబడినది) అనే ఉపమ రాముని పాలనా స్వరూపాన్నే చెబుతుంది; తండ్రి భయంతో కాదు, ప్రేమతో పాలిస్తాడు. ‘సమాజేషు మహత్సు’ (గొప్ప సభలలో) అనే మాటతో — జనులు ఎక్కడెక్కడ కలుస్తారో అక్కడక్కడ రాముని లేమి అనుభవమవుతుందని సూచన.

అంగళ్ళ మధ్యభాగంలో కిటికీల దగ్గర నిలిచి, రాముని గురించే తపిస్తున్న స్త్రీల విలాపాన్ని అతడు విన్నాడు. రాజమార్గం మధ్యగా ముఖం కప్పుకొని సుమంత్రుడు దశరథ మహారాజు ఉన్న భవనానికే వెళ్ళాడు. రథం నుండి వేగంగా దిగి, రాజభవనంలో ప్రవేశించి, గొప్ప జనసమూహంతో నిండిన ఏడు కక్ష్యలను (ప్రాకారాలను) దాటాడు. ‘పిహితాననః’ (ముఖం కప్పుకొని) అనే పదం ఈ సర్గలో అత్యంత మర్మస్పర్శి — సిగ్గుతో, శోకంతో సారథి వస్త్రంతో ముఖాన్ని కప్పుకుంటాడు, ఎందుకంటే రాముడు లేకుండా తిరిగి వచ్చిన అతని ముఖాన్ని ఎవరూ చూడాలనుకోరు, అతడూ ఎవరి ముఖాన్నీ చూడలేడు. ‘అంతరాపణం’ అంటే అంగళ్ళ మధ్యభాగం, అక్కడ కిటికీల దగ్గర నిలిచిన స్త్రీలు విలపిస్తున్నారు. ‘సప్త కక్ష్యాః’ అంటే రాజప్రాసాదపు ఏడు ప్రాకార పరివేష్టనలు, ఎనిమిదవది అన్నిటికంటే లోపలిది.

మేడల నుండి, విమానాల (అంతస్తుల భవనాల) నుండి, ప్రాసాదాల నుండి అతడు రావడం చూసి, రాముని చూడలేక కృశించిన స్త్రీలు హాహాకారం చేశారు. కన్నీటి వేగంతో నిండిన, విశాలమైన, నిర్మలమైన కన్నులతో, మరింత ఆర్తులైన ఆ స్త్రీలు మాటలు లేకుండా ఒకరినొకరు చూసుకున్నారు. ఇక్కడ మౌనాన్నే వర్ణించారు — వారు ఏమీ మాట్లాడరు, ఒకరినొకరు చూసుకుంటారు మాత్రమే; చెప్పవలసినదంతా కన్నులతోనే చెప్పబడింది. ‘విమలైః’ (నిర్మలమైన) అనే పదంతో కాటుక లేని కన్నులు సూచించబడ్డాయి, ఎందుకంటే శోకంలో అలంకారం విడువబడుతుంది. ఈ రెండు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో మరొకచోట (2.053.009–010) సుమంత్రుడే స్వయంగా చెప్పినట్లుగా కనిపిస్తాయి; వల్గేట్‌లో మాత్రం కవి వాటిని స్వయంగా వర్ణిస్తాడు.

ఆ తరువాత అక్కడక్కడ ప్రాసాదాల నుండి రాముని శోకంతో తపిస్తున్న దశరథుని భార్యల మెల్లని మాటలను అతడు విన్నాడు — ‘రామునితో కలిసి వెళ్ళిన ఈ సారథి రాముడు లేకుండా ఇక్కడికి వచ్చాడు; ఏడుస్తున్న కౌసల్యకు ఇతడు ఏం సమాధానం చెబుతాడు? నేను అనుకున్నట్లుగా, జీవించడం దుర్భరమైనది; అలాగే ఆమెకు మరణం కూడా సులభం కాదు, నిశ్చయంగా — ఎందుకంటే అభిషేకం భగ్నమై, కుమారుడు వెళ్ళిపోయినా కౌసల్య ఇంకా జీవించే ఉంది.’ రాజస్త్రీల సత్యరూపమైన ఆ మాట వింటూ, శోకంతో మండిపోతున్నవానిలా అతడు ఒక్కసారిగా భవనంలో ప్రవేశించాడు. అంతఃపురంలో రహస్యంగా ఉండవలసిన మాటే ఇక్కడ సారథి చెవిన పడుతుంది; దీనితో నగరపు సమగ్ర శోకం ఒక్కచోట సంగ్రహించబడుతుంది. ‘సత్యరూపం వాక్యం’ (సత్యరూపమైన మాట) అనేది కవి స్వయంగా ఇచ్చిన ఆమోదం — వారు చెప్పినదే నిజానికి సత్యం.

ఎనిమిదవ కక్ష్యలో ప్రవేశించి, అతడు తెల్లని భవనంలో దీనుడూ, ఆతురుడూ, పుత్రశోకంతో కృశించినవాడూ అయిన రాజును చూశాడు. కూర్చొని ఉన్న ఆ రాజు దగ్గరకు వెళ్ళి నమస్కరించి సుమంత్రుడు రాముడు చెప్పిన మాటను చెప్పినట్లే నివేదించాడు. అది విని మౌనంగానే ఉండిపోయి, మనస్సు కరిగిపోయిన రాజు రామశోకంతో పీడితుడై మూర్ఛపోయి నేలమీద పడిపోయాడు. ఇక్కడ మూడు క్రమాలు గమనించాలి — మొదట మౌనం, తరువాత మనస్సు కరిగిపోవడం, చివరకు మూర్ఛ. ‘యథోక్తం’ (చెప్పినట్లే) అనే పదంతో సుమంత్రుని సత్యనిష్ఠ ప్రకటించబడింది — అది రాజుకు ప్రాణాంతకమైనదైనా అతడు దేనినీ మృదువుగా మార్చి చెప్పడు. ‘పాండురే గృహే’ అంటే తెల్లని భవనం, అది రాజు శోకపు పాలిపోయిన రంగుకు అనురూపం.

భూపతి మూర్ఛపోగా, నృపతి నేలపై పడగా, కలవరపడిన అంతఃపురం చేతులు పైకెత్తి ఆక్రోశించింది. సుమిత్రతో కలిసి కౌసల్య పడిపోయిన భర్తను లేవదీసి ఈ మాట అంది — ‘మహాభాగా, ఎవరూ చేయలేనిదానిని చేసిన అతని (రాముని) దూత ఇతడు, వనవాసం నుండి వచ్చాడు; ఇతనితో ఎందుకు మాట్లాడవు?’ ఇక్కడ కౌసల్య ధైర్యాన్ని చూడాలి — ఆమే పుత్రవియోగంతో దగ్ధమైనది, అయినా భర్తను లేవదీస్తుంది, మాట్లాడుతుంది. ‘దుష్కరకారిణః’ (ఎవరూ చేయలేనిదానిని చేసినవాడు) అనే రాముని విశేషణం గౌరవసూచకం — ఎవరూ చేయలేనిదానిని అతడు చేశాడు. ‘దూతం’ అని సుమంత్రుడు పేర్కొనబడ్డాడు; అతడు కేవలం సారథి కాదు, కుమారుని సందేశవాహకుడు, కాబట్టి సత్కరించదగినవాడు.

‘రాఘవా, ఈ రోజు ఈ అన్యాయం చేసి సిగ్గుపడుతున్నావు; లే, నీకు పుణ్యం కలుగుగాక — శోకంలో సహాయం ఉండదు. దేవా, ఎవరి భయంతో నువ్వు సారథిని రాముని గురించి అడగడం లేదో, ఆ కైకేయి ఇక్కడ లేదు; నిశ్చింతగా మాట్లాడు.’ మహారాజుతో ఇలా చెప్పి, శోకంలో మునిగిపోయి, కన్నీటితో తడబడే మాటలతో కౌసల్య వెంటనే నేలమీద పడిపోయింది. కౌసల్య మాటలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — అన్యాయాన్ని గుర్తుచేయడం, లేవదీయడం, అభయమివ్వడం. ‘యస్యాః భయాత్’ (ఎవరి భయంతో) అనే పదంతో రాజు దౌర్బల్యం స్పష్టంగా చెప్పబడింది; వరదానంతో బంధించబడిన అతడు కైకేయి సన్నిధిలో కుమారుని వార్తను కూడా వినలేకపోతున్నాడు. ‘విశ్రబ్ధం’ (నిశ్చింతగా) అనే అభయవచనం భార్యకు భర్తపై ఉన్న కరుణను చూపుతుంది — కోపం ఉంది, అయినా అది అనుకంపతో కప్పబడింది.

ఆ విధంగా విలపిస్తూ నేలపై పడిన కౌసల్యను చూసి, భర్తను కూడా చూసి, ఆ స్త్రీలందరూ అన్నివైపులా ఏడ్చారు. ఆ తరువాత అంతఃపురం నుండి లేచిన నాదాన్ని విని, వృద్ధులూ యువకులూ అయిన మనుషులూ, స్త్రీలందరూ అన్నివైపులా ఏడ్చారు; ఆ పురం అప్పుడు మళ్ళీ కలకలంతో నిండిపోయింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో శోకపు విస్తారం ధ్వనిస్తుంది — అంతఃపురంలో లేచిన నాదం క్రమంగా నగరమంతా వ్యాపిస్తుంది. ‘పునః ఏవ’ (మళ్ళీ) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఇంతకుముందు రాముడు బయలుదేరిన రోజు కూడా ఇలాగే ఉంది, ఈ రోజు సుమంత్రుడు తిరిగి రావడంతో అదే శోకం మళ్ళీ రగిలింది. ఈ సర్గతో సుమంత్రుడు తిరిగి వచ్చిన కథ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాజు తేరుకొని సుమంత్రుని రాముని వృత్తాంతం అడుగుతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి