॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 56వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

చిత్రకూటంలో పర్ణశాల నిర్మాణం

తెల్లవారగానే ప్రయాణం, దారిలో వనశోభ వర్ణన, చిత్రకూటాన్ని చేరడం, వాల్మీకి దర్శనం, లక్ష్మణుడు పర్ణశాలను నిర్మించడం, వాస్తుశాంతి, కుటీరప్రవేశం

గత సర్గలో రామాదులు యమునాతీరంలో నివాసానికి చేరుకున్నారు; ఇక్కడ వారు చిత్రకూటాన్ని చేరడం వర్ణించబడుతుంది. రాత్రి గడిచిన తరువాత రఘుశ్రేష్ఠుడైన రాముడు పక్కనే నిద్రిస్తున్న లక్ష్మణుని నెమ్మదిగా మేల్కొలిపాడు — ‘సౌమిత్రీ, వనప్రాణులు మధురంగా కూస్తున్న ధ్వని విను; శత్రుతాపనా, బయలుదేరుదాం, ఇది ప్రయాణానికి సమయం.’ సమయానికి అన్నచేత మేల్కొలపబడిన, నిద్రిస్తున్న లక్ష్మణుడు నిద్రనూ, మగతనూ, ఇంకా మిగిలిఉన్న అలసటనూ విడిచిపెట్టాడు. ఆ తరువాత వారందరూ లేచి, నది యొక్క శుభమైన నీటిని స్పృశించి, ఋషులు సేవించే చిత్రకూట మార్గంలో వెళ్ళారు. ఇక్కడ గమనించవలసింది — రాముడు తమ్ముని ఆజ్ఞాపించడు, నెమ్మదిగా మేల్కొలుపుతాడు, వనంలోని పక్షుల కూతలను చూపిస్తాడు; అతని ఆజ్ఞ కూడా మధురమైనదే. ‘సమయే ప్రతిబోధితః’ (సమయానికి మేల్కొలపబడిన) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు వెంటనే లేవడం ప్రకటించబడింది — అతడు ఆలస్యం చేయడు, ఎదురు చెప్పడు. ‘నది యొక్క శుభమైన నీటిని స్పృశించి’ అనే మాటతో ప్రాతఃకృత్యాలు సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డాయి; వనంలో కూడా నిత్యకర్మలు విడువబడవు. ‘ఋషులు సేవించే మార్గం’ అనేది గత సర్గలో భరద్వాజుడు నిర్దేశించిన మార్గమే; ఈ విధంగా కథాసంధి తెగకుండా కాపాడబడుతుంది.

సమయానికి బయలుదేరిన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి నడుస్తూ, కమలదళాల వంటి కన్నులు గల సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, శిశిరం ముగియగానే అన్నివైపులా పూలు పూసిన చెట్లను చూడు; తమ పూలతోనే మాలలు ధరించినట్లున్న మోదుగు చెట్లు మండుతున్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి. మనుషులు ఉపయోగించని, ఫలపుష్పాలతో వంగిపోయిన జీడిమామిడి (భల్లాతక), మారేడు చెట్లను చూడు — వీటితో మనం నిశ్చయంగా జీవించగలం. లక్ష్మణా, చెట్టుచెట్టుకూ తేనెటీగలు కూడబెట్టిన, ద్రోణం పరిమాణం గల తేనెపట్టులు వేలాడుతుండటం చూడు.’ ఈ వర్ణన రెండు ప్రయోజనాలను సాధిస్తుంది — సీత మనస్సును ప్రసన్నం చేస్తుంది, వనంలోని జీవనోపాధిని చూపిస్తుంది. ‘నరైః అనుపసేవితాన్’ (మనుషులు ఉపయోగించని) అనే పదంతో నిర్జనత్వం సూచించబడింది, అదే అక్కడ ఫలాలు సమృద్ధిగా ఉండటానికి కారణం. ‘శక్ష్యామ జీవితుం’ (జీవించగలం) అనేది రాముని ఊరడింపు — వనంలో కూడా నిర్వాహం సులభమేనని. ఇక్కడ రాముడు తన దుఃఖాన్ని చెప్పడు, భరతుని గానీ కైకేయిని గానీ తలచుకోడు; ఎదుట కనిపించేదానినే సీతకు చూపిస్తాడు. ‘మాలినః కింశుకాః’ (మాలలు ధరించిన మోదుగులు) అనే ఉపమతో పూలభారంతో వంగిన చెట్లు మాలలు ధరించిన పురుషులలా ఉత్ప్రేక్షించబడ్డాయి.

‘పూలపరుపుతో నిండిపోయిన రమణీయమైన ఈ వనప్రదేశంలో ఈ నత్యూహ (జలకోడి) పక్షి అరుస్తోంది, దానికి నెమలి బదులు కూస్తోంది. ఏనుగుల గుంపులు తిరిగేదీ, పక్షిసమూహాల నాదాలతో ప్రతిధ్వనించేదీ, ఎత్తైన శిఖరాలు గలదీ అయిన ఈ చిత్రకూట పర్వతాన్ని చూడు. నాయనా, సమతలమైన నేల గలదీ, ఎన్నో చెట్లతో ఆవరించబడినదీ, పుణ్యమైనదీ అయిన చిత్రకూటవనంలో మనం ఆనందంగా విహరిద్దాం.’ ఈ విధంగా రాముడు దారిలో లక్ష్మణునీ సీతనూ ఊరడిస్తూ నడుస్తున్నాడు. ‘పుష్పసంస్తరసంకటే’ అనే పదంతో నేల పూలతో పరచబడి ఉందని చెప్పబడింది; ‘సమభూమితలే’ (సమతలమైన నేల) అనే పదంతో నివాసయోగ్యత సూచించబడింది, ఎందుకంటే ఎగుడుదిగుడు కొండపై పర్ణశాల నిలవదు. ఈ విధంగా రాముడు ముందుగానే నివాసస్థలపు గుణాలను పరీక్షిస్తున్నాడు — ఇదే రాజకుమారుని వివేకం. ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన పెద్దవాడు చిన్నవాడితో వాడే స్నేహసూచకమైనది. నత్యూహ, నెమళ్ళ పరస్పర కూతలను విని రాముడు వనపు సజీవ స్వరూపాన్ని చూపిస్తున్నాడు; నిర్జనవనంలో కూడా ఒంటరితనం లేదు, పక్షులూ మృగాలూ సహచరులే అని భావం.

ఆ తరువాత ఆ ఇద్దరూ సీతతో కలిసి కాలినడకన వెళ్ళి రమ్యమైన, మనోహరమైన చిత్రకూట పర్వతాన్ని చేరుకున్నారు. రకరకాల పక్షిగణాలతో కూడినదీ, ఎన్నో కందమూలఫలాలు గలదీ, రమ్యమైనదీ, సమృద్ధమైన మధురజలం గలదీ అయిన ఆ పర్వతాన్ని చేరి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఈ కొండ మనోజ్ఞమైనది, రకరకాల చెట్లతో లతలతో కూడినది, ఎన్నో కందమూలఫలాలు గలది, రమ్యమైనది; ఇక్కడ సుఖంగా జీవనం సాగుతుందని నాకు తోస్తోంది. ఈ పర్వతంపై మహాత్ములైన మునులు నివసిస్తున్నారు; నాయనా, ఇదే మన నివాసం కావాలి, మనం ఇక్కడ నివసిద్దాం.’ ఇక్కడ నాలుగు గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి — నీరు, కందమూలఫలాలు, చెట్ల నీడ, సత్సాంగత్యం; వీటివల్లనే ఒక స్థలం నివాసయోగ్యమవుతుంది. ముఖ్యంగా ‘మునులు నివసిస్తున్నారు’ అనే చివరి గుణం ప్రధానమైనది, ఎందుకంటే తపోవనంలో తోటి నివాసులే రక్షణ. ‘ప్రతిభాతి మే’ (నాకు తోస్తోంది) అనే పదంతో రాముడు తన అభిప్రాయాన్ని వినయంగా నివేదిస్తున్నాడు, ఆజ్ఞాపించడం లేదు; ‘వయమత్ర వసేమ’ (మనం ఇక్కడ నివసిద్దాం) అనే విధిలిఙ్ ప్రయోగంతో సమ్మతిని కోరుతున్నాడు.

ఇలా నిశ్చయించుకొని సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి ఆశ్రమానికి వెళ్ళి అందరూ వాల్మీకికి నమస్కరించారు. ధర్మవేత్త అయిన మహర్షి సంతోషించి వారిని పూజించాడు, స్వాగతం పలికి ‘కూర్చోండి’ అన్నాడు. ఆ తరువాత మహాబాహువు, లక్ష్మణుని అన్న అయిన ప్రభువు ఋషికి యథావిధిగా తనను గురించి నివేదించి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. ఈ ఘట్టం గీతాప్రెస్ పాఠపు విశేషం — సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ వాల్మీకి దర్శనం లేదు. కవి స్వయంగా ఆదికవి, అతని ఆశ్రమం చిత్రకూటంలో ఉంది; కాబట్టి రాముడు అతనిని కలవడం పరంపరలో ప్రసిద్ధం. ‘యథాన్యాయమాత్మానం సంనివేద్య’ (యథావిధిగా తనను గురించి నివేదించి) అనే మాటతో ఆశ్రమప్రవేశ విధి చూపబడింది — వచ్చినవాడు తన పరిచయాన్ని తానే నివేదించాలి, తన గొప్పతనాన్ని బట్టి (ఎవరైనా గుర్తిస్తారని) ఎదురుచూడకూడదు. ‘ఆస్యతాం’ (కూర్చోండి) అనే ఒక్క పదంతో ముని సత్కారం సంపూర్ణమవుతుంది — ఆసనం, స్వాగతవచనం, పూజ.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, దృఢమైన, శ్రేష్ఠమైన కలపను తీసుకురా; సౌమ్యుడా, ఒక నివాసాన్ని నిర్మించు — ఇక్కడ నివసించాలని నా మనస్సు కోరుకుంటోంది.’ అతని ఆ మాట విని శత్రుదమనుడైన సౌమిత్రి రకరకాల చెట్లను తెచ్చి, ఆ తరువాత పర్ణశాలను నిర్మించాడు. పూర్తయినదీ, తడికలతో కట్టబడినదీ, చూడటానికి అందమైనదీ అయిన దానిని చూసి రాముడు ఏకాగ్రంగా సేవచేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న లక్ష్మణునితో ఈ మాట అన్నాడు. ‘బద్ధకటాం’ అనే పదంతో కటాలతో (వెదురుతో అల్లిన తడికలతో) కట్టిన గోడ చెప్పబడింది, దానివల్ల వానా గాలీ ఆగుతాయి. ‘వాసే మే మనః అభిరతం’ (ఇక్కడ నివసించాలని నా మనస్సు కోరుకుంటోంది) అనే రాముని మాట మననీయం — పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఇక్కడ ఉండాలనే నిశ్చయంతోనే అతడు తాత్కాలిక ఆశ్రయం కాక స్థిరమైన నివాసాన్ని నిర్మింపజేస్తున్నాడు. ‘శుశ్రూషమాణమేకాగ్రం’ (ఏకాగ్రంగా సేవ చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న) అనే లక్ష్మణుని రెండు విశేషణాలు అతని స్వభావాన్నే వర్ణిస్తాయి — అతడు అన్న మాట వినడానికి ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడు. ఒక్కరోజులోనే చెట్లు నరకడం, కలప సేకరించడం, గోడలు కట్టడం, పైకప్పు వేయడం — ఇదంతా అతడొక్కడే చేశాడు.

‘సౌమిత్రీ, ఐణేయమాంసాన్ని తెచ్చి శాలకు యజ్ఞం చేద్దాం; దీర్ఘాయువు కోరేవారు వాస్తుశాంతి తప్పక చేయాలి. శుభదృష్టి గల లక్ష్మణా, మృగాన్ని వేటాడి త్వరగా ఇక్కడికి తీసుకురా; శాస్త్రంలో చెప్పిన విధిని ఆచరించాలి — ధర్మాన్ని స్మరించు.’ అన్న మాటను గ్రహించి శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు చెప్పినట్లే చేశాడు; రాముడు అతనితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘దీనిని వండు, శాలకు యజ్ఞం చేద్దాం; సౌమ్యుడా, త్వరపడు, ఇది (శుభ)ముహూర్తం, ఈ రోజు ధ్రువదినం.’ గీతాప్రెస్ ముద్రణ టిప్పణిలో ‘ఐణేయం మాంసం’ అనే పదానికి మృగమాంసం కాదు, గజకందం గుజ్జు అని అర్థం వివరించబడింది; దానికి ప్రమాణంగా రాముని ‘మూలఫలాశనాః’ (కందమూలఫలాలు తింటూ) అనే ప్రతిజ్ఞ ఉదహరించబడింది. ‘ధ్రువః దివసః’ (ధ్రువదినం) అనేది ముహూర్తశాస్త్రపు సంజ్ఞ, ఆ రోజు గృహశాంతి ప్రశస్తం; ఉత్తరఫల్గుని, ఉత్తరాషాఢ, ఉత్తరాభాద్ర అనే మూడు నక్షత్రాలు, రోహిణి, ఆదివారం ‘ధ్రువ’ లేదా ‘స్థిర’ అనే సంజ్ఞ గలవి. ‘చిరజీవిభిః’ (దీర్ఘాయువు కోరేవారు) అనే పదంతో వాస్తుశాంతి ఫలమే చెప్పబడింది — దీర్ఘాయువు కోరేవారు దానిని తప్పక చేయాలి. ‘శాస్త్రదృష్టః విధిః’ (శాస్త్రంలో చెప్పిన విధి) అనేది రాముని పట్టుదల; వనంలో కూడా అతడు శాస్త్రాన్నే ప్రమాణంగా స్వీకరిస్తాడు.

ప్రతాపశాలి అయిన ఆ లక్ష్మణుడు యజ్ఞయోగ్యమైన కృష్ణమృగాన్ని వేటాడి బాగా మండుతున్న అగ్నిలో వేశాడు. అది పక్వమై, బాగా కాగి, రక్తం తొలగిపోయిందని గ్రహించి లక్ష్మణుడు పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ కృష్ణమృగాన్ని అవయవాలన్నిటితో సహా పూర్తిగా నేను వండాను; దేవతుల్యుడా, దేవతలను పూజించు — నువ్వు ఇందులో నిపుణుడవు కదా.’ ‘ఛిన్నశోణితం’ అనే పదాన్ని ముద్రణ టిప్పణి ‘రక్తవికారరూపమైన రోగసమూహాన్ని ఛేదించేది’ అని వ్యుత్పత్తి చేస్తుంది; ఈ విధంగా గజకందపు ఔషధగుణం సూచించబడుతుంది. ‘దేవసంకాశ’ (దేవతుల్యుడా) అనే సంబోధనతో లక్ష్మణుడు అన్నను దేవునితో సమానంగా భావిస్తున్నాడు, ‘కుశలో హ్యసి’ (నువ్వు నిపుణుడవు కదా) అనే మాటతో యజ్ఞవిధిలో రాముని నైపుణ్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు. ఇక్కడ కర్మవిభాగం స్పష్టం — తేవడం, వండడం లక్ష్మణుని పని, యజనం, మంత్రం రాముని పని; ఇద్దరూ తమతమ కర్మను ప్రీతితో చేస్తున్నారు.

గుణవంతుడూ జపంలో నిపుణుడూ అయిన రాముడు స్నానం చేసి, నియమంతో ఉండి, యజ్ఞం ముగింపులో పఠించే మంత్రాలన్నిటినీ సంక్షేపంగా పఠించాడు. దేవగణాలన్నిటినీ పూజించి శుచియై అతడు నివాసంలో ప్రవేశించాడు; అమితతేజస్వి అయిన రాముని మనస్సులో ఆహ్లాదం కలిగింది. ఆ తరువాత వైశ్వదేవబలిని, రుద్రునికీ విష్ణువుకూ యాగాన్ని చేసి, అతడు వాస్తుశాంతికి సంబంధించిన మంగళకర్మలను నిర్వహించాడు. ఇక్కడ గృహప్రవేశపు పూర్తి విధి క్రమంగా చూపబడింది — స్నానం, నియమం, మంత్రజపం, దేవయజనం, వైశ్వదేవబలి, రుద్రవిష్ణువుల పూజ, మంగళపాఠం. రాజ్యం నుండి దూరమైనా రాముడు గృహ్యధర్మాన్ని విడువడు; పర్ణశాల కూడా అతనికి గృహమే, కాబట్టి అక్కడ కూడా సంపూర్ణ వాస్తుశాంతి చేయబడుతుంది. ‘నియతః’, ‘శుచిః’ అనే విశేషణాలతో బాహ్యమైన, ఆంతరమైన శౌచం సూచించబడింది. ‘మనోహ్లాదో బభూవ’ (మనస్సులో ఆహ్లాదం కలిగింది) అనే పదంతో సర్గభావం మారుతుంది — ఇక్కడి నుండి రాముని శోకం శాంతించింది, వనవాసం వ్రతరూపంలో స్వీకరించబడింది.

యథావిధిగా జపం చేసి, నదిలో విధిప్రకారం స్నానం చేసి, రాముడు పాపాలను శమింపజేసే ఉత్తమమైన బలిని సమర్పించాడు. ఆశ్రమానికి అనురూపమైన వేదిస్థలాలనూ, చైత్యాలనూ, ఆయతనాలనూ అతడు స్థాపించాడు. ‘ఆశ్రమస్య అనురూపాణి’ (ఆశ్రమానికి అనురూపమైనవి) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఇల్లు ఎలాగో దేవస్థానాలూ అలాగే; చిన్న పర్ణశాలలో చిన్న వేదికలే, రాజప్రాసాదంలోలా విశాలమైనవి కావు. హిందీ భాష్యంలో వేదిస్థలాలు దిక్పాలకులకు బలి ఇచ్చే స్థానాలని, చైత్యాలు గణేశుడు మొదలైనవారి స్థానాలని, ఆయతనాలు విష్ణువు మొదలైనవారి స్థానాలని వివరించబడ్డాయి. ఈ విధంగా వనవాసపు మొదటి రోజే ధర్మకర్మతో ప్రారంభమవుతుంది. ‘పాపసంశమనం బలిం’ (పాపాలను శమింపజేసే బలి) అనే పదంతో గృహస్థుడు నిత్యం చేయవలసిన పంచసూనాదోషాల శాంతి చెప్పబడింది; దీనితో రాముడు వనంలో కూడా గృహస్థధర్మాన్నే అనుసరిస్తాడని ప్రకటించబడింది.

చెట్ల ఆకులతో కప్పబడినదీ, మనోజ్ఞమైనదీ, ప్రదేశానికి తగినట్లు చక్కగా నిర్మించబడినదీ, గాలి చొరనిదీ అయిన ఆ శాలలో, దేవగణాలు సుధర్మ సభలో ప్రవేశించినట్లు, అందరూ కలిసి నివాసం కోసం ప్రవేశించారు. ఎంతో రమణీయమైన చిత్రకూటాన్నీ, చక్కని రేవులు గల ఆ మాల్యవతీ నదినీ చేరి, మృగపక్షులు సేవించే ఆ భూమిని చూసి రాముడు హృష్టుడై ఆనందించాడు, పురం నుండి దూరమైనందువల్ల కలిగిన దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానితో సర్గ సమాప్తి సూచించబడింది. ‘సుధర్మ సభ’ అనే ఉపమతో పర్ణశాల దేవసభతో సమానం చేయబడింది — ఇంటి గొప్పతనం రాతిలో కాదు, అందులో నివసించేవారిలో ఉంటుంది. ‘జహౌ చ దుఃఖం పురవిప్రవాసాత్’ (పురం నుండి దూరమైన దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టాడు) అనే మాటతో సర్గ ఊరడింపుతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో కథ మళ్ళీ అయోధ్యకు మళ్ళుతుంది, అక్కడికి సుమంత్రుడు శోకసమాచారాన్ని మోసుకొని తిరిగి వస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి