సర్గ
యమునను దాటడం
భరద్వాజుని స్వస్తివచనం, చిత్రకూట మార్గోపదేశం, తెప్పతో కాళిందిని దాటడం, సీత నదినీ మర్రిచెట్టునూ ప్రార్థించడం, యమునాతీరంలో నివాసం
గత సర్గలో రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత ప్రయాగలోని భరద్వాజాశ్రమాన్ని చేరుకున్నారు, అక్కడ ముని వారిని సత్కరించాడు; ఈ సర్గ వారి చిత్రకూట ప్రయాణాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆ ఆశ్రమంలో రాత్రి గడిపి, శత్రుదమనులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులూ మహర్షికి నమస్కరించి ఆ పర్వతం వైపు బయలుదేరారు. మహర్షి వారికి స్వస్త్యయనం (మంగళాశీర్వచనం) చేశాడు; బయలుదేరిన వారిని చూసి, తండ్రి తన ఔరసపుత్రులను అనుసరించినట్లు ప్రేమతో కొంతదూరం వారి వెంట వెళ్ళాడు. ఆ తరువాత మహాతేజస్వి అయిన భరద్వాజుడు సత్యపరాక్రముడైన రామునితో ఇలా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — ‘మనుష్యశ్రేష్ఠులారా, గంగాయమునల సంగమాన్ని చేరి, పడమటి వైపుకు మళ్ళిన కాళిందీనదిని అనుసరించండి.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — ముని కేవలం దారి చెప్పడం లేదు, మంగళాన్ని కూడా ఆశిస్తున్నాడు; ‘తండ్రి కుమారులను అనుసరించినట్లు’ అనే ఉపమతో ముని ప్రేమ జనకుని ప్రేమతో సమానమని సూచించబడింది.
ముని ఇంకా ఇలా చెబుతున్నాడు — ‘ప్రవాహానికి ఎదురుగా వచ్చి కలిసే కాళిందిని చేరి, దానిలో జనులు ఎక్కువగా ఉపయోగించే రేవును చూసి, అక్కడ తెప్ప కట్టుకొని సూర్యపుత్రి అయిన ఆ నదిని దాటండి. ఆ తరువాత పచ్చని ఆకులు గల ఒక పెద్ద మర్రిచెట్టును చేరుకుంటారు; అది ఎన్నో చెట్లతో చుట్టుముట్టబడి, శ్యామవర్ణంలో ఉంటుంది, సిద్ధులు దానిని సేవిస్తారు. ఆ మర్రిచెట్టు దగ్గర సీత చేతులు జోడించి ఆశీర్వచనాలను ప్రార్థించాలి; ఆ చెట్టును చేరి మీరు అక్కడ నివసించవచ్చు, లేదా దాటి ముందుకు వెళ్ళవచ్చు.’ ఇక్కడ ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ఒకే అంకంలో మూడు అర్ధశ్లోకాలు రచించబడ్డాయి. ‘ప్రచరితం తీర్థం’ (జనులు ఉపయోగించే రేవు) అనే పదంతో జనులు రాకపోకలు చేసే దిగుడుస్థానాన్నే ఎంచుకోవాలని, ఎక్కడపడితే అక్కడ దిగకూడదని సూచించబడింది; నదిని దాటేటప్పుడు పరీక్షించని రేవే గొప్ప భయం. శ్యామవటం (నల్లని మర్రిచెట్టు) దారిలో ప్రసిద్ధమైన గుర్తు, కాబట్టి ముని దానినే లక్ష్యంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు. ‘వసేత, అతిక్రమేత వా’ (నివసించవచ్చు, లేదా దాటిపోవచ్చు) అనే ప్రత్యామ్నాయంతో ముని వారి స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడుతున్నాడు — మార్గదర్శకుడు దిశను చూపుతాడు, నియమించడు. సీత మర్రిచెట్టుకు నమస్కరించడం ఇక్కడే ముందుగా ఆదేశించబడింది, అది ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో చెప్పినట్లే జరుగుతుంది.
‘మర్రిచెట్టు నుండి ఒక క్రోసు దూరం వెళ్ళగానే నల్లని (దట్టమైన) వనాన్ని చూస్తారు; అది సల్లకీ, రేగు చెట్లతో కలిసి, యమునాతీరంలోని వెదుళ్ళతో రమణీయంగా ఉంటుంది. ఇదే చిత్రకూటానికి దారి, నేను దీనిలో ఎన్నోసార్లు వెళ్ళాను; ఇది రమణీయమైనది, మెత్తనైనది, దావాగ్నులు లేనిది.’ ఇలా దారి చూపించి మహర్షి వెనుకకు మరలాడు; రాముడు అతనికి నమస్కరించి ‘అలాగే’ అని చెప్పి అతనిని తిరిగి పంపాడు. ఇక్కడ ముని వర్ణన కేవలం దిక్కు చూపడం కాదు, ఊరడింపు కూడా — ‘మార్దవయుక్తః’ (మెత్తనైనది) అనే పదంతో సుకుమారి అయిన సీత పాదాలకు బాధ కలగదని సూచించబడింది, ‘దావైః వివర్జితః’ (దావాగ్నులు లేనిది) అనే పదంతో వనవాసుల ప్రధాన భయం తొలగించబడింది. తాను స్వయంగా అనుభవించిన మార్గాన్ని నిర్దేశిస్తూ ముని తన సాక్ష్యంతోనే వారికి విశ్వాసం కలిగిస్తున్నాడు. ‘క్రోశమాత్రం’ (ఒక క్రోసు మాత్రమే) అనే పరిమాణ నిర్దేశంతో మార్గం సులభమైనదని తెలియజేయబడింది — దీర్ఘయాత్రను ముక్కలుగా విభజించి చెబుతారు, దానివల్ల వినేవారి మనస్సులో క్లేశం పుట్టదు.
ఆ ముని వెనుకకు మరలిన తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీకు శుభమగుగాక; ఈ ముని మనపై అనుకంప చూపుతున్నాడంటే మనం నిజంగా పుణ్యం చేసుకున్నవారం.’ ఈ మాట రాముని శీలాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — అతడు ముని అనుగ్రహాన్ని తన మాహాత్మ్యం వల్ల కాక, పూర్వం చేసిన పుణ్యం వల్ల కలిగినదిగా భావిస్తాడు. ఈ విధంగా మనస్వులైన ఆ ఇద్దరు పురుషవ్యాఘ్రులూ ఆలోచించుకొని, సీతనే ముందు ఉంచుకొని కాళిందీనది దగ్గరకు వెళ్ళారు. ‘సీతను ముందు ఉంచుకొని’ అనే మాట రక్షావిధానాన్ని సూచిస్తుంది — ముందు వధువు, వెనుక ఆయుధధారులైన వీరులు; వనమార్గంలో నడవవలసిన విధి ఇదే, అది ముందు ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో స్పష్టంగా చెప్పబడింది.
వేగంగా ప్రవహించే కాళిందీనదిని చేరగానే వారు వెంటనే ఆలోచనలో పడ్డారు, ఎందుకంటే వారు ఆ నదీజలాన్ని దాటాలనుకున్నారు. అప్పుడు ఆ ఇద్దరూ కొయ్యదుంగలను కలిపి కట్టి, ఎండిన వెదుళ్ళు పరచి, వట్టివేళ్ళతో కప్పిన ఎంతో పెద్ద తెప్పను నిర్మించారు. ఆ తరువాత పరాక్రమశాలి లక్ష్మణుడు ప్రబ్బలి (వేతస) కొమ్మలనూ నేరేడు కొమ్మలనూ నరికి సీతకు సుఖమైన ఆసనాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఇక్కడ కావ్య సూక్ష్మతను చూడాలి — తెప్ప కేవలం దాటడానికి సాధనం, కానీ లక్ష్మణుడు దానిపై ఎండిన వెదుళ్ళూ వట్టివేళ్ళూ పరచి ఆసనం కూడా ఏర్పాటు చేస్తాడు; రాజకుమారి సుకుమారత్వాన్ని తలచుకొని వనంలో కూడా శక్తి మేరకు సుఖం కల్పిస్తారు. ‘చింతామాపేదిరే’ (ఆలోచనలో పడ్డారు) అనే పదంతో కవి వీరు సిద్ధులూ యోగులూ కారు, మనుషులే అని చూపుతున్నాడు — నదిని దాటకుండా ముందుకు వెళ్ళలేమని తెలిసి వారు కలవరపడ్డారు, తరువాత తామే ఉపాయం ఆలోచించి ఆచరించారు.
అక్కడ దాశరథి రాముడు, లక్ష్మీదేవిలా ఊహకందని సౌందర్యం గల తన ప్రియురాలు, కొంచెం సిగ్గుపడుతున్న ఆ సీతను తెప్పపైకి ఎక్కించాడు. ఏకాగ్రచిత్తుడైన రాముడు వైదేహి పక్కన వస్త్రాలనూ ఆభరణాలనూ, తెప్పపై గునపాన్నీ తోలుపెట్టెనూ ఉంచాడు. ‘కఠినకాజం’ అనే పదంతో గునపం, తోలుతో చేసిన పెట్టె గ్రహించబడతాయి, ఇవి వనవాసుల ఉపకరణాలు. ముందుగా సీతను ఎక్కించి, ఆ తెప్పను పట్టుకొని, సంతోషంతో, జాగ్రత్తగా ఆ ఇద్దరు దశరథపుత్రులూ నదిని దాటారు. ఇక్కడ ‘యత్తౌ’ (జాగ్రత్తగా) అనే పదం ప్రయత్నాన్నీ సావధానతనూ సూచిస్తుంది; ‘ప్రీతౌ’ (సంతోషంతో) అనే పదంతో భయాన్ని విడిచి సంతోషంతోనే పని చేస్తున్న సోదరులు చిత్రించబడ్డారు. ‘శ్రియమివ’ (లక్ష్మీదేవిలా) అనే ఉపమ సీత దేవీత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; ఆమె కేవలం రాజవధువు కాదు, సాక్షాత్తు లక్ష్మియే అని కవి అభిప్రాయం. ‘సమాహితః’ (ఏకాగ్రచిత్తుడు) అనే విశేషణం రాముడు స్వయంగా శ్రద్ధగా వాటిని ఉంచాడని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే సేవకులు కూడా రాజ్యంతో పాటే విడువబడ్డారు.
కాళింది మధ్యకు వచ్చిన సీత ఆ నదికే నమస్కరించింది — ‘దేవీ, నీకు స్వస్తి; నిన్ను దాటుతున్నాను; నా భర్త తన వ్రతాన్ని నెరవేర్చుగాక. రాముడు క్షేమంగా తిరిగి వచ్చి, ఇక్ష్వాకులు పాలించే పురాన్ని చేరిన తరువాత వెయ్యి గోవులతో, వంద సురాఘటాలతో నిన్ను పూజిస్తాను.’ ఈ విధంగా యాచిస్తూ, చేతులు జోడించిన సుందరి సీత దక్షిణ తీరాన్ని చేరుకుంది. ఇక్కడ సీత మనస్సు ప్రకాశిస్తుంది — తన క్లేశాన్ని ఆమె తలచుకోదు, భర్త వ్రతం పూర్తి కావాలని మాత్రమే ప్రార్థిస్తుంది; తిరిగి వచ్చే సమయంలో వాగ్దానం చేసిన పూజ ఆమె ఆశనే సూచిస్తుంది. నదులను దేవతలుగా నమస్కరించడం వైదిక రీతి, దానిని సీత వనమార్గంలో కూడా విడువదు. అంతేకాక ‘ఇక్ష్వాకుపాలితాం పురీం’ (ఇక్ష్వాకులు పాలించే పురం) అనే పదంతో ఆమె అయోధ్య రాజవంశాన్నే తలచుకుంటుంది — వెళ్ళగొట్టబడినా ఆమె ఆ వంశాన్ని తనదిగానే భావిస్తుంది. వెయ్యి గోవులు, వంద సురాఘటాలు అనే ఉపచారాలు ఆ కాలపు నదీపూజా విధిని చూపుతాయి.
ఆ తరువాత వారు తెప్పతో, వేగంగా ప్రవహించేదీ, అలల వరుసలు గలదీ, తీరంలో పెరిగిన ఎన్నో చెట్లతో శోభిల్లేదీ అయిన యమునానదిని దాటారు. దాటిన తరువాత తెప్పను విడిచిపెట్టి, యమునావనం నుండి బయలుదేరి, చల్లనిదీ, పచ్చని ఆకులు గలదీ అయిన శ్యామన్యగ్రోధాన్ని (నల్లని మర్రిచెట్టును) చేరుకున్నారు — భరద్వాజుడు ముందుగా నిర్దేశించిన ఆ మర్రిచెట్టునే. ఈ విధంగా ముని మాట చెప్పినట్లే ఫలించింది; దీనితో పాఠకుని మనస్సులో ముని వాక్యంపై విశ్వాసం దృఢపడుతుంది. ‘ప్లవముత్సృజ్య’ (తెప్పను విడిచిపెట్టి) అనే పదం కూడా సార్థకమైనది — తన పనిని సాధించిన సాధనాన్ని అక్కడే విడిచిపెడతారు; వనవాసులు అదనంగా ఏదీ మోయరు. ‘శీతలం’ (చల్లని) అనే విశేషణం మార్గశ్రమతో అలసిన వారికి కలిగిన ఊరటను సూచిస్తుంది.
మర్రిచెట్టును సమీపించి వైదేహి దానికి నమస్కరించింది — ‘మహావృక్షమా, నీకు నమస్కారం; నా భర్త తన వ్రతాన్ని నెరవేర్చుగాక. కీర్తిమంతురాలైన కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ మేము మళ్ళీ చూడగలగాలి.’ ఇలా చేతులు జోడించి మనస్విని అయిన ఆమె ఆ మహావృక్షానికి ప్రదక్షిణం చేసింది. ఇక్కడ సీత ప్రార్థనలో స్వార్థం ఏమాత్రం లేదు — భర్త వ్రతం, అత్తల దర్శనం మాత్రమే కోరబడుతున్నాయి. ఆ తరువాత ఇలా ప్రార్థిస్తున్న, నిందారహితురాలైన, తన మాటకు అనుకూలంగా ఉండే ప్రియురాలు సీతను చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. ‘విధేయా’ (అనుకూలురాలు) అనే పదంతో ఆమె అనుకూలత, ‘అనిందితా’ (నిందారహితురాలు) అనే పదంతో నిర్దోషత్వం ప్రకటించబడ్డాయి; ఇది చూసే రాముని హృదయంలో ఆమె రక్షణ గురించి విశేషమైన చింత పుడుతుంది, అది తరువాత లక్ష్మణునికి ఆజ్ఞరూపంలో వెలువడుతుంది.
రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘భరతుని తమ్ముడా, మనుష్యులలో శ్రేష్ఠుడా, నువ్వు సీతను తీసుకొని ముందు నడువు; నేను ఆయుధాలతో వెనుక అనుసరిస్తాను. జనకుని కుమార్తె ఏ ఫలాన్ని గానీ పువ్వును గానీ కోరుతుందో, దేనిపై ఆమె మనస్సు రమిస్తుందో, దానిని వైదేహికి తెచ్చి ఇవ్వు.’ ఆ అబల ఇంతకుముందు చూడని రూపం గల ఒక్కొక్క చెట్టునూ, పొదనూ, పూలతో నిండిన లతనూ చూస్తూ రాముని అడిగింది; సీత మాటతో ఉత్సాహం పొందిన లక్ష్మణుడు పూలగుత్తులతో నిండిన రమణీయమైన రకరకాల మొక్కలను తెచ్చి ఇచ్చాడు. ఇక్కడ వనవాసపు కాఠిన్యం ఒక క్షణం విరమిస్తుంది — కొత్తవి చూడటంతో సీతకు బాల్యంలాంటి కుతూహలం పుడుతుంది, సోదరులిద్దరూ దానిని తీరుస్తారు. రాముని ఆజ్ఞలో రెండు విషయాలు ఉన్నాయి — రక్షణ, ప్రీతి; ముందు లక్ష్మణుడూ సీతా, వెనుక ఆయుధధారి రాముడు అనే వ్యూహం శత్రుభయాన్ని నివారిస్తుంది, ‘దేనిపై ఆమె మనస్సు రమిస్తుందో’ అనే మాట ఆమె సంతోషాన్నే ప్రధానంగా భావిస్తుంది.
రంగురంగుల ఇసుకతో, నీటితో, హంసల సారసాల కూతలతో నిండిన ఆ నదిని అప్పుడు చూసి జనకరాజు కుమార్తె ఆనందించింది. ఆ తరువాత ఒక క్రోసు దూరం వెళ్ళి సోదరులైన రామలక్ష్మణులు యజ్ఞయోగ్యమైన ఎన్నో మృగాలను వేటాడి యమునావనంలో సంచరించారు. నెమళ్ళ గుంపుల నాదాలతో ప్రతిధ్వనించేదీ, ఏనుగులతో వానరులతో నిండినదీ అయిన శుభమైన వనంలో విహరించి, దైన్యం లేని ముఖాలు గల వారు సమతలమైన నదీతీరాన్ని చేరి త్వరగా నివాసానికి వచ్చారు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గ సమాప్తి సూచించబడింది. ‘అదీనదర్శనాః’ (దైన్యం లేని ముఖాలు గలవారు) అనే పదం సర్గ సారాన్నే మోస్తుంది — రాజ్యభ్రష్టులైనా వారు దీనులు కారు; లభించినదానితోనే సంతుష్టులై వనంలో ఆనందిస్తారు. ఈ సర్గతో రామాదుల చిత్రకూట యాత్రలో రెండవ భాగం ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో వారు చిత్రకూటాన్నే చేరుకుంటారు, వాల్మీకిని కూడా దర్శిస్తారు. ‘మేధ్యాన్ మృగాన్’ అనే పదంతో యజ్ఞానికి అర్హమైన పవిత్రమైన పశువులు గ్రహించబడతాయి, ఏవి పడితే అవి కాదు; ‘సమం నదీవప్రం’ అనే పదంతో పడుకోవడానికి అనువైన సమతలమైన నదీతీరం చెప్పబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥