॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 54వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

భరద్వాజాశ్రమంలో ఆతిథ్యం, చిత్రకూటానికి వెళ్ళమనే ఆదేశం

ప్రయాగలో గంగాయమునల సంగమం వద్ద భరద్వాజాశ్రమానికి చేరడం, ముని అతిథిసత్కారం, రాముడు ఏకాంతస్థలాన్ని కోరడం, చిత్రకూట వర్ణన, అక్కడికి వెళ్ళమనే ఆదేశం

ఆ మహావృక్షం కింద శుభమైన రాత్రి గడిపి, నిర్మలమైన సూర్యుడు ఉదయించగానే ఆ ముగ్గురూ ఆ ప్రదేశం నుండి బయలుదేరారు. యమున భాగీరథి గంగలో కలిసే ప్రదేశాన్ని ఉద్దేశించి వారు ఎంతో పెద్ద వనంలోకి చొచ్చుకొని వెళ్ళారు. కీర్తిమంతులైన వారు అక్కడక్కడ ఇంతకుముందెన్నడూ చూడని రకరకాల భూభాగాలనూ, మనోహరమైన ప్రదేశాలనూ చూస్తూ నడిచారు. ‘అదృష్టపూర్వాన్’ (ఇంతకుముందు చూడని) అనే పదంతో వనవాసపు కొత్తదనం సూచించబడింది — అయోధ్య ప్రాసాదాలలో జీవితం గడిపినవారికి ఈ భూమి పూర్తిగా అపూర్వమైనది. క్షేమంగా నడుస్తూ, పూలు పూసిన రకరకాల చెట్లను చూస్తూ, పగలు దాదాపు ముగిసే సమయానికి రాముడు సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు. ‘యథాక్షేమం’ (క్షేమంగా) అనే పదంతో ప్రయాణం తొందరతో కాక, సుఖంగా మధ్యమధ్య విశ్రమిస్తూ సాగిందని సూచించబడింది; శోకావేశం శాంతించింది, మార్గం రమణీయంగా ఉంది. ఇక్కడ ఆ ముగ్గురి ప్రయాణం పలాయనం కాదు, తీర్థయాత్రలా ప్రశాంతమైనది. భాగీరథి, యమునల సంగమం ప్రయాగ అని ప్రసిద్ధం; అక్కడే భరద్వాజుని ఆశ్రమం ఉంది. కవి ముందుగా మార్గశోభను వర్ణించి, తరువాత గమ్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు — మార్గవర్ణనకు ఇదే రీతి. ‘విగాహ్య’ (చొచ్చుకొని) అనే పదంతో వనపు దట్టతనం సూచించబడింది; వారు రాజమార్గం గుండా కాక వనం మధ్య నుండే వెళ్తున్నారు. ఈ సర్గ గత సర్గకు వెంటనే కొనసాగుతుంది — దానిలో ఆ వృక్షం కింద రాత్రి, దీనిలో అక్కడి నుండి ప్రయాణం.

రాముడు ఇలా అంటాడు — ‘సౌమిత్రీ, ప్రయాగ చుట్టూ లేస్తున్న ఉత్తమమైన పొగను చూడు. దానిని భగవంతుడైన అగ్ని యొక్క ధ్వజంగా భావిస్తున్నాను; కాబట్టి ముని దగ్గరలోనే ఉన్నాడని తెలుస్తోంది. మనం నిశ్చయంగా గంగాయమునల సంగమాన్ని చేరుకున్నాం, ఎందుకంటే రెండు నీటి ప్రవాహాలు ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొనడం వల్ల పుట్టే శబ్దం వినిపిస్తోంది. వనంలో పుట్టినవాటితో జీవనం గడిపేవారు చీల్చిన కట్టెలు కనిపిస్తున్నాయి; ఆశ్రమంలో నరికిన రకరకాల చెట్లు ఇవిగో కనిపిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ రాముడు మూడు గుర్తులతో ఆశ్రమం సమీపంలో ఉందని అనుమానిస్తున్నాడు — పొగతో, నీటి ఘోషతో, నరికిన కట్టెలతో; ఈ అనుమానపద్ధతి కవి వాస్తవదృష్టిని సూచిస్తుంది. ఆ తరువాత ధనుర్ధారులైన ఆ ఇద్దరూ సుఖంగా నడిచి, సూర్యుడు వాలుతున్న సమయానికి గంగాయమునల సంధిలో ఉన్న ముని నివాసాన్ని చేరుకున్నారు. ‘లంబమానే దివాకరే’ (సూర్యుడు వాలుతుండగా) అనే పదాలతో సాయంకాలం సూచించబడింది — అతిథి రాకకు తగిన సమయమే. ‘కేతుం’ అనే పదంతో పొగ అగ్ని యొక్క ధ్వజంగా ఉపచరించబడింది — ధ్వజంతో రాజు తెలిసినట్లు, పొగతో అగ్నిహోత్రుడైన ఋషి తెలుస్తాడు. ‘ఉపజీవిభిః’ అనే పదంతో వనోత్పత్తులతో జీవనం గడిపే తాపసులు గానీ గ్రామీణులు గానీ చెప్పబడ్డారు; వారు నరికిన కట్టెలు మనుష్యనివాసానికి చిహ్నాలు. ఈ విధంగా రాముడు వనం మధ్యలో కూడా లక్షణాలను బట్టే దిశను నిశ్చయిస్తున్నాడు. ‘సుఖం గత్వా’ (సుఖంగా నడిచి) అనే పదాలతో మార్గంలో క్లేశం లేదని సూచించబడింది.

రాముడు ఆశ్రమాన్ని సమీపించి, మృగపక్షులను బెదరగొడుతూ కొద్దిసేపు నడిచి భరద్వాజుని దగ్గరకు చేరుకున్నాడు. ధనుర్ధారి వేషం చూసి ఆశ్రమంలోని ప్రశాంతమైన మృగాలూ పక్షులూ బెదిరిపోయాయనేది సూక్ష్మమైన పరిశీలన. ఆ తరువాత ఆశ్రమాన్ని చేరి, మునిని దర్శించాలని కోరుతూ, సీత అనుసరిస్తుండగా ఆ ఇద్దరు వీరులూ దూరంగానే నిలిచారు — అనుమతి లేకుండా ఆశ్రమంలో ప్రవేశించకూడదనేది శిష్టాచారం. ఆ తరువాత అతడు ప్రవేశించి, శిష్యగణాలతో చుట్టుముట్టబడినవాడూ, కఠినమైన వ్రతాలు గలవాడూ, ఏకాగ్రచిత్తుడూ, తపస్సుతో దివ్యదృష్టిని పొందినవాడూ అయిన మహాత్ముడైన ఋషిని చూశాడు. ‘తపసా లబ్ధచక్షుషం’ (తపస్సుతో దృష్టిని పొందినవాడు) అనే పదంతో దివ్యదృష్టి చెప్పబడింది, దానితో అతడు త్రికాలవృత్తాంతాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అగ్నిహోత్రం ముగించిన అతనిని చూడగానే మహాభాగుడైన రాముడు చేతులు జోడించి సౌమిత్రితో, సీతతో కలిసి నమస్కరించాడు. అగ్నిహోత్రం తరువాతనే దర్శనం — ఈ కాలనియమం కూడా శాస్త్రసమ్మతమే. ‘దూరంగానే నిలిచారు’ అనే మాటలతో అతిథిధర్మం ప్రకాశితమైంది — ఆశ్రమ సరిహద్దులో నిలిచి, శిష్యుల ద్వారా తమ రాకను నివేదించిన తరువాతనే ప్రవేశం. హిందీ భాష్యం కూడా దీనినే వివరిస్తుంది. ‘శిష్యగణైః వృతం’ (శిష్యగణాలతో చుట్టుముట్టబడినవాడు) అనే పదంతో భరద్వాజుని ఆచార్యత్వం సూచించబడింది; ప్రయాగలోని ఆశ్రమం ఆ కాలంలో గొప్ప విద్యాపీఠమని పరంపర. ‘ముహూర్తమధ్వానం’ (కొద్దిసేపు నడిచి) అనే పదంతో ఆశ్రమ సరిహద్దు నుండి పర్ణశాల వరకూ ఉన్న కొద్ది దూరం చెప్పబడింది.

లక్ష్మణుని అన్న తనను గురించి ఇలా నివేదించాడు — ‘భగవాన్, మేమిద్దరం దశరథుని కుమారులం, రామలక్ష్మణులం. ఈమె నా భార్య, కల్యాణి, జనకుని కుమార్తె వైదేహి, నిందారహితురాలు; నిర్జనమైన తపోవనానికి నన్ను అనుసరించి వచ్చింది. తండ్రి నన్ను దేశం నుండి పంపివేస్తుండగా, దృఢవ్రతుడైన ఈ ప్రియమైన తమ్ముడు సౌమిత్రి కూడా వనానికి నన్ను అనుసరించాడు. భగవాన్, తండ్రి ఆజ్ఞాపించగా మేము తపోవనంలో ప్రవేశిస్తాము; అక్కడ కందమూలఫలాలు తింటూ ధర్మాన్నే ఆచరిస్తాము.’ ఇక్కడ రాముడు శోకాన్ని గానీ కైకేయి దోషాన్ని గానీ చెప్పడు — ‘తండ్రి ఆజ్ఞాపించగా’ అని మాత్రమే కారణాన్ని నివేదిస్తాడు; ఇదే అతని మర్యాద. ధీమంతుడైన రాజకుమారుని ఆ మాట విని ధర్మాత్ముడైన ముని గోవునూ, అర్ఘ్యాన్నీ, నీటినీ తెచ్చాడు. తీవ్రమైన తపస్సు చేసిన అతడు వారికి వనంలోని కందమూలఫలాలతో కూడిన రకరకాల అన్నరసాలను ఇచ్చాడు, నివాసాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశాడు — ఇది మధుపర్కవిధితో కూడిన పరిపూర్ణ ఆతిథ్యం. ‘గామర్ఘ్యముదకం’ (గోవు, అర్ఘ్యం, నీరు) అనే మూడూ మధుపర్కవిధికి అంగాలు — అతిథికి గోవు, పాద్యం, అర్ఘ్యం. ముని మాటలతోనే కాక విధిప్రకారంగానే సత్కారం చేస్తున్నాడు. ‘వాసం చైవ అభ్యకల్పయత్’ (నివాసాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశాడు) అనే పదంతో రాత్రి బసకు కూడా ఏర్పాటు జరిగిందని సూచించబడింది; అతిథికి భోజనం, శయనం రెండూ కలిస్తేనే ఆతిథ్యం. ‘అనిందితా’ (నిందారహితురాలు) అనే సీత విశేషణం ముని ఎదుట కూడా ఆమె శీలాన్ని స్థాపిస్తుంది.

మృగపక్షులతో, మునులతో అన్నివైపులా చుట్టుముట్టబడి కూర్చున్న ఆ ముని వచ్చిన రాముని పూజించి స్వాగతవచనాలతో అతనిని అభినందించాడు. ఆ పూజను స్వీకరించి కూర్చున్న రాఘవునితో భరద్వాజుడు అప్పుడు ధర్మయుక్తమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, చాలాకాలానికి నువ్వు నా దగ్గరకు రావడం చూస్తున్నాను. కారణం లేకుండా నిన్ను దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టిన సంగతి కూడా నేను విన్నాను.’ ‘చిరస్య ఖలు’ (చాలాకాలానికి) అనే పదాలతో ముని దీర్ఘకాల నిరీక్షణ సూచించబడింది, ‘అకారణం’ (కారణం లేకుండా) అనే పదంతో అతని నిర్ణయం — నిర్దోషిని వెళ్ళగొట్టారని. ‘ఈ రెండు మహానదుల సంగమం వద్ద ఉన్న ఈ ప్రదేశం ఏకాంతమైనది, పుణ్యమైనది, రమణీయమైనది; నువ్వు ఇక్కడ సుఖంగా నివసించు.’ ముని ఆహ్వానం కేవలం శిష్టాచారం కాదు, వాత్సల్యమూలకమైనది; అతడు రాముని కుమారునిలా తన దగ్గరే ఉంచుకోవాలని కోరుతున్నాడు. ‘ధర్మయుక్తం’ అనే వాక్యవిశేషణంతో ముని మాట కుతూహలంతో పుట్టినది కాదు, ధర్మానుసారమైన ఆహ్వానమని సూచించబడింది. ‘వివిక్తః’ అనే పదంతో జనసంపర్కం లేకపోవడం, ‘పుణ్యః’ అనే పదంతో తీర్థత్వం, ‘రమణీయః’ అనే పదంతో ప్రాకృతిక శోభ చెప్పబడ్డాయి — మూడు విశేషణాలతో ఆ స్థలపు పూర్తి వర్ణన.

భరద్వాజుడు ఇలా చెప్పగా, అందరి హితంలోనూ ఆసక్తి గల రాఘవుడైన రాముడు శుభమైన మాటతో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘భగవాన్, ఇక్కడికి పౌరులూ జనపదవాసులూ దగ్గరగా ఉన్నారు; కాబట్టి ఇక్కడ నన్ను సులభంగా చూడవచ్చని వారు భావిస్తారని అనుకుంటున్నాను. ఈ ఆశ్రమాన్నీ, వైదేహినీ, నన్నూ చూడటానికి జనం వస్తూ ఉంటారు; ఈ కారణంగా ఇక్కడ నివసించడం నాకు రుచించడం లేదు.’ రాముని ఆశంక రెండు విధాలు — ఒకవైపు తపోవనపు శాంతికి భంగం, మరొకవైపు వనవాస వ్రతం సడలిపోవడం; పౌరులు నిరంతరం వస్తూ ఉంటే వనవాసం పేరుకు మాత్రమే అవుతుంది. ‘భగవాన్, సుఖానికి అర్హురాలైన జనకుని కుమార్తె వైదేహి ఆనందించగల ఉత్తమమైన ఆశ్రమస్థలాన్ని ఏకాంతంలో చూపించు.’ ఇక్కడ రాముడు తన సుఖాన్ని కోరడం లేదు, సీత సుఖాన్నే కోరుతున్నాడు; సుఖానికి అర్హురాలై ఉండీ ఆమె వనానికి వచ్చిందనేది అతని నిత్యచింత. ఇక్కడ రాముని వినయాన్ని చూడాలి — అతడు ముని ఆహ్వానాన్ని తిరస్కరించడు, కారణాన్ని నివేదించి మరొక స్థలాన్ని అడుగుతాడు. ‘సుదర్శం’ అనేది భావార్థంలో ప్రయోగం — సులభంగా దర్శనం కలుగుతుందని. దీనితో తనను చూడటానికి వచ్చే జనుల భారం ముని ఆశ్రమంపై పడటం రాముడు కోరడని కూడా సూచించబడింది. ‘సర్వహితే రతః’ (అందరి హితంలో ఆసక్తి గలవాడు) అనే రాముని విశేషణంతో అతని తిరస్కారం కూడా లోకహితమూలకమేనని సూచించబడింది.

ఈ శుభమైన మాట విని మహాముని భరద్వాజుడు రాఘవుని అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి, అర్థవంతమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘నాయనా, ఇక్కడి నుండి పది క్రోసుల దూరంలో ఒక పర్వతం ఉంది, అక్కడ నువ్వు నివసిస్తావు; అది మహర్షులు సేవించే, పుణ్యమైన, చూడటానికి శుభమైన పర్వతం. కొండముచ్చులు సంచరించేదీ, వానరులూ ఎలుగుబంట్లూ నివసించేదీ, గంధమాదన పర్వతంతో సమానమైనదీ అయిన అది చిత్రకూటమని ప్రసిద్ధి. మనిషి చిత్రకూట శిఖరాలను ఎంతకాలం చూస్తూ ఉంటాడో అంతకాలం శుభాలనే చేకూర్చుకుంటాడు, పాపంపై మనస్సు పెట్టడు. అక్కడ ఎందరో ఋషులు వంద శరత్తులు విహరించి, కపాలంలా తెల్లబడిన తలలతో, తపస్సుతో స్వర్గానికి చేరుకున్నారు. ఆ నివాసం నీకు ఏకాంతమైనదీ సుఖమైనదీ అని భావిస్తున్నాను; లేదా వనవాసం కోసం ఇక్కడే నాతో కలిసి నివసించు.’ ‘కపాలశిరసా సహ’ అనే పదంతో వార్ధక్యం వల్ల తెల్లబడి కపాలంలా శ్వేతమైన వెంట్రుకలు చెప్పబడ్డాయి; దానితో వారి దీర్ఘతపశ్చర్య సూచించబడింది. పది క్రోసుల పరిమాణం విషయంలో గీతాప్రెస్ టిప్పణిలో అభిప్రాయభేదం పేర్కొనబడింది — కొందరు ‘దశ చ దశ చ దశ చ’ (పదీ పదీ పదీ) అనే వ్యుత్పత్తితో ముప్పై క్రోసులని భావిస్తారు. చిత్రకూట వర్ణనలో నాలుగు అంశాలు ఉన్నాయి — భౌగోళిక పరిమాణం (పది క్రోసులు), జంతుసంపద (కొండముచ్చులు, వానరులు, ఎలుగుబంట్లు), మాహాత్మ్యం (దర్శనమాత్రంతో పాపనివృత్తి), తపస్సిద్ధి (ఋషులు స్వర్గానికి చేరడం). చివరకు ముని మళ్ళీ ‘ఇక్కడే నివసించు’ అనే ప్రత్యామ్నాయాన్ని ఇస్తున్నాడు — దీనితో అతని వాత్సల్యం తగ్గదని సూచించబడింది.

ప్రియమైన అతిథి అయిన ఆ రాముని, భార్యతో, తమ్మునితో సహా, భరద్వాజుడు సర్వకామాలతో సంతోషపెడుతూ ఆదరించాడు. ప్రయాగలో ఆ మహర్షిని చేరిన రాముడు విచిత్రమైన కథలు చెబుతూ ఉండగా ఆ పుణ్యరాత్రి వచ్చింది. సీతతో ముగ్గురైన కాకుత్స్థుడు, సుఖానికి అలవాటుపడినవాడైనా అలసిపోయినవాడై, రమణీయమైన భరద్వాజాశ్రమంలో ఆ రాత్రిని సుఖంగా గడిపాడు. ‘సుఖోచితః పరిశ్రాంతః’ (సుఖానికి అలవాటుపడినవాడు, అలసిపోయినవాడు) అనే విరోధాభాసంతో కవి రాముని దశను సూచిస్తున్నాడు — సుఖానికి యోగ్యుడైనవాడు మార్గశ్రమతో అలసిపోయాడు; అయినా ముని ఆశ్రమంలో అతని నిద్ర సుఖమైనదే. రాత్రి తెల్లవారగానే అతడు భరద్వాజుని దగ్గరకు వెళ్ళి, జ్వలించే తేజస్సు గల ఆ మునితో నరశార్దూలుడు ఇలా అన్నాడు — ‘సత్యశీలుడవైన భగవాన్, ఈ రోజు మేము నీ ఆశ్రమంలో రాత్రి గడిపాము; ఇక మా నివాసం కోసం (వెళ్ళడానికి) నువ్వు అనుమతి ఇవ్వు.’ ఆ రాత్రి గడిచిపోయిన తరువాత భరద్వాజుడు ఇలా అన్నాడు — ‘తేనె, కందమూలఫలాలతో కూడిన చిత్రకూటానికి వెళ్ళు.’ ‘చిత్రాః కథాః’ (విచిత్రమైన కథలు) అనే పదాలతో రాత్రి రామభరద్వాజుల మధ్య సుదీర్ఘ సంభాషణ జరిగిందని సూచించబడింది; దాని విషయాన్ని మాత్రం కవి చెప్పలేదు. ‘సత్యశీల’ అనే ముని సంబోధనతో రాముడు అతని మాట అమోఘమని సూచిస్తున్నాడు — అతడు ఏది చెబితే అది జరుగుతుంది.

‘మహాబలుడవైన రామా, ఆ నివాసం నీకు తగినదని భావిస్తున్నాను. అది రకరకాల వృక్షసమూహాలతో కూడినది, కిన్నరులూ ఉరగులూ సేవించేది, నెమళ్ళ నాదాలతో రమణీయమైనది, గజరాజులు నివసించేది. ఆ ప్రసిద్ధమైన పర్వతమే చిత్రకూటం; దానికి వెళ్ళు. అది పుణ్యమైనది, రమణీయమైనది, ఎన్నో కందమూలఫలాలతో కూడినది; అక్కడ వనాంతాలలో ఏనుగుల గుంపులూ జింకల గుంపులూ సంచరిస్తాయి; రాఘవా, వాటిని నువ్వు చూస్తావు. నదులూ, సెలయేళ్ళూ, పీఠభూములూ, గుహలూ, కందరాలూ, జలపాతాలూ సీతతో కలిసి తిరుగుతూ చూస్తుంటే నీ మనస్సు ఆనందిస్తుంది. సంతోషంగా అరిచే కోయష్టిభ పక్షుల, కోకిలల ధ్వనులతో వినోదం కలిగించేదీ, పరమసుఖకరమైనదీ, శివమైనదీ, మదించిన మృగాలతో, ఎన్నో ఏనుగులతో కూడినదీ, ఎంతో రమణీయమైనదీ అయిన ఆ పర్వతాన్ని చేరి ఆశ్రమంలో నివసించు.’ నలభై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే అంకంలో రచించబడ్డాయి; నలభై మూడవది సర్గాంతంలో కవి రీతి ప్రకారం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. ఈ సర్గతో రాముని గమ్యం నిశ్చితమవుతుంది; తరువాతి సర్గలో యమునను దాటడం, చిత్రకూటానికి వెళ్ళడం వర్ణించబడతాయి. చివరి శ్లోకాలలో భరద్వాజుడు చిత్రకూట శోభను మళ్ళీ విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — వృక్షసమూహాలు, కిన్నరులు, ఉరగులు, నెమళ్ళు, గజరాజులు, ఏనుగుల గుంపులు, జింకల గుంపులు, నదులు, సెలయేళ్ళు, పీఠభూములు, గుహలు, కందరాలు, జలపాతాలు. దీనితో అతడు రాముని మనస్సును అక్కడికి మళ్ళించాలనుకుంటున్నాడు; ‘నందిష్యతి మనస్తవ’ (నీ మనస్సు ఆనందిస్తుంది) అనే పదాలతో అతని ఆశయం స్పష్టమవుతుంది. ఈ విధంగా వల్గేట్‌లో చిత్రకూట వర్ణన రెండుసార్లు రచించబడింది — ఒకసారి ఇరవై ఎనిమిది నుండి ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం వరకు, రెండవసారి ముప్పై తొమ్మిది నుండి నలభై మూడవ శ్లోకం వరకు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి