॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 53వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

వనంలో మొదటి రాత్రి రాముని విలాపం

వత్సదేశంలో చెట్టు మొదట మొదటి వనరాత్రి, రాముడు తండ్రిని, కైకేయిని, కౌసల్యను తలచుకోవడం, లక్ష్మణుని తిరిగి వెళ్ళమని ఉపదేశించడం, లక్ష్మణుడు దానిని తిరస్కరించడం

గంగను దాటి వత్సదేశాన్ని చేరిన రాముడు ఆ మహావృక్షం దగ్గరకు వెళ్ళి, సాయంసంధ్యను ఉపాసించి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు ఇది మనం జనపదానికి బయట గడుపుతున్న మొదటి రాత్రి, సుమంత్రుడు లేని రాత్రి; దాని గురించి నువ్వు దిగులుపడకూడదు. ఈ రోజు నుండి రాత్రులలో మనమిద్దరం అలసత్వం లేకుండా మేలుకొని ఉండాలి, ఎందుకంటే సీత యోగక్షేమాలు మనమీదే ఆధారపడి ఉన్నాయి. సౌమిత్రీ, ఈ రాత్రిని ఏదో విధంగా గడుపుదాం; మనమే సేకరించిన గడ్డీ ఆకులూ నేలమీద పరచుకొని పడుకుందాం.’ ఆ తరువాత విలువైన శయ్యలకు అలవాటుపడిన అతడు నేలమీద పడుకొని సౌమిత్రితో ఈ శుభమైన మాటలు చెప్పాడు. ఇక్కడ కవి నైపుణ్యాన్ని చూడాలి — బంగారు మంచంపై పడుకోవలసినవాడు తన చేతులతో సేకరించిన గడ్డిపై పడుకుంటున్నాడు; అయినా అతని మాట ‘శుభమైనదే’. ‘దిగులుపడకూడదు’ అనే మాటతో రాముడు లక్ష్మణుని మనస్సును ముందుగానే సమాధానపరుస్తున్నాడు, ఎందుకంటే సుమంత్రుని వియోగం ఇప్పుడే జరిగింది. అంతేకాక ‘కథంచిత్’ (ఏదో విధంగా) అనే పదంతో కష్టాన్ని అంగీకరించడం సూచించబడింది — సుఖాన్ని ఆశించడం లేదు, కేవలం రాత్రిని గడపడమే కోరిక.

రాముడు ఇలా అంటాడు — ‘లక్ష్మణా, ఈ రోజు మహారాజు నిశ్చయంగా దుఃఖంతో నిద్రపోతున్నాడు; కోరిక నెరవేరిన కైకేయి మాత్రం సంతుష్టురాలై ఉండవచ్చు. ఆ దేవి కైకేయి రాజ్యం కోసం వచ్చిన భరతుని చూసి మహారాజును ప్రాణాల నుండి కూడా తప్పించవచ్చు. అతడు అనాథుడు, వృద్ధుడు, నానుండి దూరం చేయబడ్డాడు; కామానికి లొంగిపోయి కైకేయి వశమైన అతడు ఏం చేయగలడు?’ ఇక్కడ రాముని కరుణను చూడాలి — తన వనవాసాన్ని విడిచి అతడు తండ్రి దశనే చింతిస్తున్నాడు. ‘అనాథః’ అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — మొత్తం కోసలకు నాథుడైనవాడు పుత్రవియోగంతో తానే అనాథుడయ్యాడు. ‘మయా వినా కృతః’ (నానుండి దూరం చేయబడ్డాడు) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో ఆ వియోగం స్వేచ్ఛతో కాదు, ఇతరులచేత కలిగించబడిందని సూచించబడింది. కైకేయి విషయంలో రాముని ఆశంక ద్వేషంతో కాదు, తండ్రి రక్షణ గురించిన చింత వల్లనే పుట్టింది. ఆరవ శ్లోకం నుండి ఇరవై ఆరవ శ్లోకం వరకు రాముడు చెప్పిన ఈ మాటలు లక్ష్మణుని పరీక్షించడానికీ, అతనిని వెనుకకు పంపడానికీ మాత్రమే చెప్పినవి, అవి అతని నిజమైన అభిప్రాయం కావని హిందీ భాష్యంలో టిప్పణి ఉంది. ‘ధ్రువం’ (నిశ్చయంగా) అనే నిశ్చయవాచక పదంతో రాముడు దూరంగా ఉన్న తండ్రి దశను ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నట్లే చూస్తున్నాడు.

‘రాజుకు వచ్చిన ఈ ఆపదనూ, అతని బుద్ధిభ్రమనూ చూసి నాకు ఈ అభిప్రాయం కలుగుతోంది — అర్థధర్మాల కంటే కామమే బలీయమైనది. తండ్రి నన్ను విడిచిపెట్టినట్లు, తెలివిలేనివాడైనా ఏ మనిషి ఒక స్త్రీ కోసం తన మాట వినే కుమారుని విడిచిపెడతాడు? కేకయీపుత్రుడైన భరతుడే సుఖవంతుడు, మంచి భార్య గలవాడు; అతడొక్కడే సార్వభౌమునిలా సంతోషంగా ఉన్న కోసలను అనుభవిస్తాడు. తండ్రి వయస్సు ముగిసిపోయి, నేను అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించిన తరువాత మొత్తం రాజ్యపు సుఖమంతా అతనిదొక్కనిదే అవుతుంది. అర్థధర్మాలను విడిచిపెట్టి కామాన్ని అనుసరించేవాడు దశరథ మహారాజులాగే త్వరగా ఆపదలో పడతాడు. సౌమ్యుడా, కైకేయి దశరథుని అంతం కోసం, నన్ను దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టడం కోసం, భరతునికి రాజ్యం కోసమే వచ్చిందని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ త్రివర్గ వివేచన ఉంది — ధర్మం, అర్థం, కామం అనే మూడింటిలో కామమే అధమమైనది, అయినా అదే బలమైనదని రాముడు అనుభవంతో చెబుతున్నాడు. ‘ఛందానువర్తినం’ (మాట వినే) అనే పదంతో రాముడు తన ఆజ్ఞాపాలనను గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఎప్పుడూ తండ్రి మాట దాటనివాడే విడిచిపెట్టబడ్డాడు. ‘ఆలోక్య’ (చూసి) అనే పదంతో రాముడు ఈ సిద్ధాంతాన్ని శాస్త్రవచనం నుండి కాక తన అనుభవం నుండే నిర్ధారిస్తున్నాడు.

‘ఇప్పుడు కూడా సౌభాగ్యమదంతో మోహితురాలైన కైకేయి నా కారణంగా కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ బాధించవచ్చు. మా కారణంగా తల్లి దేవి సుమిత్ర దుఃఖంలో నివసించవలసి రావచ్చు; కాబట్టి లక్ష్మణా, నువ్వు ఇక్కడి నుండే తగిన సమయంలో అయోధ్యకు వెళ్ళు. నేనొక్కడినే సీతతో కలిసి దండకారణ్యానికి వెళ్తాను; నువ్వు దిక్కులేని కౌసల్యకు దిక్కువు అవుతావు. నీచకర్మ చేసే కైకేయి ద్వేషంతో అన్యాయం చేయవచ్చు; ధర్మజ్ఞుడా, ఆమె నీ తల్లికీ నా తల్లికీ విషం కూడా పెట్టవచ్చు.’ ఇక్కడ రాముని యుక్తి రెండు విధాలు — ఒకవైపు సుమిత్ర దుఃఖం, మరొకవైపు కౌసల్య రక్షణ; ఈ రెండింటితోనూ అతడు లక్ష్మణుని వెనుకకు మళ్ళించాలనుకుంటున్నాడు. ‘విషం పెట్టవచ్చు’ అనే ఆశంక చాలా తీవ్రమైనది; కానీ అది రాముని నిజమైన అభిప్రాయం కాదు, లక్ష్మణుని నిశ్చయాన్ని పరీక్షించడానికే చెప్పినదని వ్యాఖ్యాతలందరూ చెబుతారు. ‘అనాథాయాః నాథః’ (దిక్కులేనిదానికి దిక్కు) అనే పదజంటతో కౌసల్య దైన్యం ప్రకాశితమైంది — భర్త శోకంలో మునిగి ఉన్నాడు, కుమారుడు వనానికి వెళ్ళాడు, కాబట్టి ఆమె నిజంగా దిక్కులేనిదే. ‘కాలే’ (తగిన సమయంలో) అనే పదంతో ప్రాతఃకాలం ఉద్దేశించబడింది; రాత్రిపూట ఒంటరిగా వెళ్ళడం తగదని రాముని జాగ్రత్త.

‘నాయనా సౌమిత్రీ, పూర్వజన్మలో నా తల్లి నిశ్చయంగా కొందరు స్త్రీలను వారి కుమారుల నుండి వేరుచేసి ఉంటుంది; అదే ఈ రోజు ఆమెకు వచ్చిపడింది. చాలాకాలం పెంచి, దుఃఖంతో పోషించిన నా నుండి, ఫలం అందవలసిన సమయంలోనే కౌసల్య దూరమైంది; నాకు ధిక్కారం. సౌమిత్రీ, నావంటి కుమారుని ఏ స్త్రీయూ కనకూడదు — తల్లికి అంతులేని శోకాన్ని ఇస్తున్నాను నేను. ‘చిలుకా, శత్రువు కాలును కరువు’ అనే మాట వినిపించే ఆ గోరువంకకు నాకంటే కూడా ఎక్కువ ప్రేమ ఉందని అనుకుంటున్నాను. శత్రుదమనా, అల్పభాగ్యురాలై, శోకిస్తూ, పుత్రుడే లేనిదానిలా ఉన్న తల్లికి కొంచెమైనా ఉపకారం చేయని నావంటి కుమారునితో ఏం ప్రయోజనం? నా తల్లి కౌసల్య నేను లేక అల్పభాగ్యురాలైంది, పరమదుఃఖంతో ఆర్తురాలై శోకసముద్రంలో పడి పడుకొని ఉంది.’ గోరువంక దృష్టాంతం ఇక్కడ ఎంతో హృద్యం — ఒక పక్షి కూడా తనను పెంచినవారి శత్రువుపై కోపిస్తుంది, నేను కుమారుడినై ఉండీ తల్లికోసం ఏమీ చేయలేకపోతున్నానని రాముని ఆత్మనింద. ‘ఫలకాలే’ (ఫలం అందవలసిన సమయంలో) అనే పదంతో కుమారుని నుండి సేవ ఆశించే వార్ధక్యం సూచించబడింది. ‘అనంతకం’ (అంతులేని) అనే విశేషణంతో శోకపు అపరిమితత్వం చెప్పబడింది — పద్నాలుగు సంవత్సరాల చివరకు కూడా అది శాంతించదని భావం.

‘లక్ష్మణా, నేనొక్కడినే కోపిస్తే బాణాలతో అయోధ్యనూ భూమండలాన్నీ కూడా వశం చేసుకోగలను; కానీ (పరలోకహితానికి) పరాక్రమం కారణం కాదు. పాపరహితుడా, అధర్మానికీ పరలోకానికీ నేను భయపడతాను; అందుకే ఈ రోజు నన్ను నేను అభిషేకించుకోవడం లేదు.’ ఇక్కడ సర్గకు మూలమైన భావం ప్రకటమవుతుంది — రాముని శక్తి పరిపూర్ణమే, కానీ అది ధర్మంతో నియంత్రించబడింది; కాబట్టి వనవాసం దౌర్బల్యం వల్ల కాదు, సంయమం వల్ల. ‘వీర్యమకారణం’ అనే వాక్యం యొక్క ఆశయం — పరలోకహితాన్ని సాధించడంలో బలపరాక్రమాలు కారణం కావు; అక్కడ ధర్మమే సాధనం. ఇదీ, ఇంకా ఇలాంటి కరుణాపూర్ణమైన మాటలూ ఆ నిర్జనప్రదేశంలో ఎన్నో విలపించి, కన్నీటితో నిండిన ముఖంతో దీనుడై అతడు రాత్రివేళ మౌనంగా కూర్చున్నాడు. ‘విజనే’ (నిర్జనప్రదేశంలో) అనే పదంతో రాముడు తన శోకాన్ని లోకం ఎదుట ప్రకటించడని, తమ్ముని ఎదుట మాత్రమే అని సూచించబడింది. విలాపం ఆపిన రాముని, జ్వాలలు ఆరిన అగ్నిలా, వేగం లేని సముద్రంలా నిశ్చలంగా ఉన్న అతనిని చూసి లక్ష్మణుడు ఊరడించాడు. ఈ రెండు ఉపమలూ శాంతతను సూచిస్తాయే తప్ప నిర్వీర్యతను కాదు. ‘తూష్ణీముపావిశత్’ (మౌనంగా కూర్చున్నాడు) అనే పదాలతో విలాపం సమాధానంతో కాక మౌనంతోనే ముగిసిందని సూచించబడింది.

లక్ష్మణుడు ఇలా అంటాడు — ‘ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడవైన రామా, నువ్వు వెళ్ళిపోయిన తరువాత ఈ రోజు అయోధ్యాపురం చంద్రుడు లేని రాత్రిలా నిశ్చయంగా కాంతిహీనమైంది. పురుషశ్రేష్ఠుడా, నువ్వు ఇలా పరితపించడం నీకు తగదు; దీనితో నువ్వు సీతనూ నన్నూ విషాదంలో ముంచుతున్నావు. రాఘవా, నీటి నుండి బయటకు తీసిన చేపలలాగా, నువ్వు లేకుండా సీతా నేనూ ఒక్క ముహూర్తమైనా జీవించలేము. శత్రుతాపనా, నువ్వు లేకుండా ఈ రోజు నేను తండ్రినైనా, శత్రుఘ్నునైనా, సుమిత్రనైనా, స్వర్గాన్నైనా చూడాలని కోరను.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు రాముని ‘తిరిగి వెళ్ళు’ అనే ఉపదేశాన్ని ప్రస్తావించకుండానే తిరస్కరిస్తున్నాడు — వాదంతో కాక, తాను జీవించడం అసాధ్యమని చెప్పడం ద్వారానే సమాధానం ఇస్తున్నాడు. చేప ఉపమ విశేషంగా సముచితమైనది — నీటి బయట చేప మరణం ఆ క్షణమే, కొంతకాలం తరువాత కాదు. ‘స్వర్గాన్నైనా’ అనే పదంతో అతడు సర్వోత్కృష్టమైన ఫలాన్ని కూడా రాముని సాన్నిధ్యం కంటే తక్కువగా భావిస్తున్నాడు. ‘చంద్రుడు లేని రాత్రి’ అనే ఉపమ రెండు అర్థాలను మోస్తుంది — నగర శోభ నశించడం, రాత్రి చీకటి; రెండూ రాముని వియోగ ఫలితమే.

ఆ తరువాత అక్కడ కూర్చున్న ధర్మవత్సలులైన ఆ ఇద్దరూ దగ్గరలోనే ఉన్న మర్రిచెట్టు కింద లక్ష్మణుడు చక్కగా ఏర్పరచిన శయ్యను చూసి దానినే ఆశ్రయించారు. లక్ష్మణుని ఉత్తమమైన, సంపూర్ణమైన మాటను విని శత్రుతాపనుడైన రాఘవుడు ఆదరంతో వనవాసాన్ని స్వీకరించి, చిరకాలం ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి, సంవత్సరాలన్నిటికీ అలాగే నిర్ణయించాడు — అంటే పద్నాలుగు సంవత్సరాలూ లక్ష్మణుని సహవాసాన్ని అంగీకరించాడు. ఆ తరువాత ఆ నిర్జనమైన మహావనంలో రఘువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే మహాబలులైన ఆ ఇద్దరూ, పర్వతశిఖరాలపై సంచరించే సింహాలలా, భయాన్నీ కలవరాన్నీ పొందలేదు. ఈ రెండు శ్లోకాలు సర్గాంతంలో కవి రీతి ప్రకారం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడ్డాయి. సింహోపమతో కవి వనం వారికి ప్రవాసం కాదు, స్వభావసిద్ధమైన నివాసస్థానమే అని సూచిస్తున్నాడు. ఈ సర్గతో రాముని మొదటి వనరాత్రి ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో వారు ప్రయాగ వైపు వెళ్ళి భరద్వాజాశ్రమాన్ని చేరుకుంటారు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని వనవాసాధికారాన్ని రాముడు లాంఛనంగా అంగీకరించడం కథలో ఒక ముఖ్యమైన నిర్ణయం. ‘సుకృతాం’ (చక్కగా ఏర్పరచిన) అనే శయ్యా విశేషణంతో లక్ష్మణుని శ్రమే సూచించబడింది, ఎందుకంటే దానిని అతడే రచించాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి