॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 52వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

గంగను దాటడం, సుమంత్రుని వెనుకకు పంపడం

గుహుడు పడవను తెప్పించడం, సుమంత్రునికి తిరిగి వెళ్ళమనే ఆజ్ఞ, అతనితో సంవాదం, జటాధారణం, సీత గంగను ప్రార్థించడం, దక్షిణ తీరంలో వత్సదేశ ప్రవేశం

గత సర్గలో శృంగిబేరపురంలో గుహునితో కలిసి రాత్రి గడిపారు; లక్ష్మణుడు మాత్రం రాత్రంతా మేలుకొని అన్నను కాపాడాడు. ఈ సర్గలో రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే, విశాలమైన వక్షస్థలం గలవాడు, మహాయశస్వి అయిన రాముడు శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, ఇది సూర్యోదయ సమయం; పూజ్యమైన రాత్రి గడిచిపోయింది. నల్లని ఆ కోకిల కూస్తోంది; వనంలో అరిచే నెమళ్ళ ధ్వని కూడా వినిపిస్తోంది. కాబట్టి సౌమ్యుడా, వేగంగా ప్రవహించేదీ, సముద్రంలో కలిసేదీ అయిన జాహ్నవిని దాటుదాం.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — రాముడు శోకంతో ప్రయాణాన్ని ఆలస్యం చేయడు, రాత్రి మేలుకొన్న అలసటను గురించీ చెప్పడు; కోకిల, నెమళ్ళ ధ్వనులతోనే సమయాన్ని గ్రహించి బయలుదేరుతాడు. ఇదే అతని ధైర్యపు రీతి — చేయవలసిన పనిని సమయానికే మొదలుపెట్టడం. మిత్రులకు ఆనందం కలిగించే సౌమిత్రి రాముని మాట గ్రహించి, గుహునీ సుమంత్రునీ పిలిచి అన్న ఎదుట నిలిచాడు. ‘విజ్ఞాయ’ (గ్రహించి) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు కేవలం మాటను వినడమే కాదు, దాని ఆశయాన్ని కూడా గ్రహిస్తాడని సూచించబడింది; అందుకే అతనికి వేరుగా ఆజ్ఞ అక్కర్లేదు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ గంగను దాటే కథను ప్రారంభిస్తుంది. గంగ దక్షిణ తీరంతో కోసల జనపదపు సరిహద్దు ముగుస్తుంది; కాబట్టి గంగను దాటడమే వనవాసానికి అసలైన ప్రారంభమని కవి సూచిస్తున్నాడు. అంతేకాక ‘పృథువక్షాః’ (విశాల వక్షుడు) అనే విశేషణంతో రాముని క్షాత్రరూపం, ‘శుభలక్షణం’ అనే విశేషణంతో లక్ష్మణునిది గుర్తుచేయబడ్డాయి; తాపసవేషంలో ఉన్నా ఇద్దరి రాజలక్షణాలూ నశించవని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇక్కడ గంగ మూడు పేర్లతో పేర్కొనబడింది — జాహ్నవి, శీఘ్రగ, సాగరంగమ; వీటితో వరుసగా ఆమె పురాణసంబంధం, వేగం, గమ్యం సూచించబడ్డాయి. సుమంత్రుని పిలవడం కూడా ఇక్కడే సూచించబడింది, దానితో రాబోయే సంవాదానికి రంగం సిద్ధమవుతుంది. కోకిలకు ‘సుకృష్ణః’ (బాగా నల్లని) అనే విశేషణం ప్రత్యక్షంగా చూసినదానికి సాక్ష్యం; నెమళ్ళ కేకారవం ఇక్కడ వర్షాకాలానికి కాదు, ప్రాతఃకాలానికే సూచనగా గ్రహించబడింది.

స్థపతి (నిషాదుల అధిపతి) అయిన గుహుడు రాముని మాట విని, దానిని స్వీకరించి, వెంటనే తన సచివులను పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘తెడ్లతో కూడినదీ, చుక్కాని పట్టేవాడు గలదీ, శుభమైనదీ, సులభంగా దాటించగలదీ, దృఢమైనదీ అయిన పడవను రేవుకు వెంటనే తీసుకురండి.’ ఇక్కడ పడవకు నాలుగు లక్షణాలు చెప్పబడ్డాయి — నడిపే సాధనాలైన తెడ్లు ఉండటం, చుక్కానివాడు అధిష్ఠించి ఉండటం, దృఢత్వం, సుఖంగా దాటించగలగడం. స్వయంగా పడవలకు యజమాని అయిన నిషాదరాజే అన్నిటికంటే ఉత్తమమైన పడవను పరీక్షించి పంపుతున్నాడు — ఇది ఆతిథ్యపు పరిపూర్ణత. గుహుని ఆదేశం విని గుహుని గొప్ప మంత్రి వెళ్ళి అందమైన పడవను తీసుకువచ్చి గుహునికి నివేదించాడు. అప్పుడు గుహుడు చేతులు జోడించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవా, ఈ పడవ సిద్ధంగా ఉంది; ఇంకా నీకు ఏం చేయమంటావు? దేవపుత్రునివంటివాడా, సముద్రగామిని అయిన ఈ నదిని దాటడానికి ఈ పడవ ఉంది; పురుషవ్యాఘ్రమా, సువ్రతుడా, వెంటనే ఎక్కు.’ ‘ఇంకా ఏం చేయమంటావు’ అనే గుహుని ప్రశ్న అతని భక్తి తృప్తి చెందకపోవడాన్ని సూచిస్తుంది — తాను చేసినదంతా అతనికి అల్పంగానే తోస్తుంది. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాముడు గుహునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘నీవల్ల నా కోరిక నెరవేరింది; వెంటనే సామాను ఎక్కించండి.’ ఈ ఆరు శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ పడవ కథ చాలా సంక్షిప్తం. గీతాప్రెస్ పాఠంలో మాత్రం గుహుని ఆతిథ్యం విస్తారంగా వర్ణించబడింది, ఎందుకంటే ఇదే నిషాదుని భక్తికి శిఖరం. ఇక్కడ ‘తీర్థే’ అనే పదం నదిలోకి దిగే రేవును, అంటే పడవలు కట్టివేసే చోటును సూచిస్తుంది. ‘సువ్రత’ అనే గుహుని సంబోధన రాముని కొత్త తాపసవ్రతాన్నే లక్ష్యం చేస్తుంది. ‘కృతకామోఽస్మి భవతా’ (నీవల్ల నా కోరిక తీరింది) అనే రాముని మాట గుహుని ఆతిథ్యాన్నంతటినీ ఒక్క మాటతో అంగీకరిస్తుంది — ఇంకేమీ అడగడు, ఎందుకంటే తాపసికి కొంచెమే చాలు. ఈ విధంగా స్నేహం చక్కగా నిర్వహించబడి ముగుస్తుంది.

అప్పుడు ధనుర్ధారులైన ఆ ఇద్దరు రాఘవులూ అంబులపొదులను కట్టుకొని, ఖడ్గాలను బిగించుకొని, సీతతో కలిసి గంగ ఉన్న వైపుకు వెళ్ళారు. ‘కలాపాన్ సంనహ్య’ (అంబులపొదులు కట్టుకొని) అనే పదాలతో వారు తాపసవేషంలో ఉన్నా క్షత్రియధర్మాన్ని విడువరని సూచించబడింది — ధనుస్సు, బాణాలు, ఖడ్గం వారికి నిత్యసహచరాలు. ధర్మజ్ఞుడైన రాముని దగ్గరకు సారథి సుమంత్రుడు వినయంగా వెళ్ళి, చేతులు జోడించి ‘నేను ఏం చేయాలి?’ అని అడిగాడు. ఈ ప్రశ్న సుమంత్రుని ఆశను కూడా సూచిస్తుంది — రాముడు తనకు ఏదైనా పని అప్పగిస్తే దానివల్ల తాను వెంటే ఉండిపోవచ్చని అతని కోరిక. అప్పుడు దాశరథి ఉత్తమమైన తన కుడిచేతితో సుమంత్రుని స్పృశిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘సుమంత్రా, వెంటనే తిరిగి వెళ్ళు; రాజు దగ్గర ఉండు, ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండు.’ ఇక్కడ చేతి స్పర్శ మాటలకంటే ఎక్కువ చెబుతుంది — అది ప్రేమకూ ఊరడింపుకూ సూచన. ఈ పదమూడవ శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది; సర్గ మధ్యలో వృత్తం మారడం భావగాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘వెనుకకు మరలు’ అని చెప్పి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘నువ్వు నాకోసం చేయవలసినది ఇంతవరకే; రథాన్ని విడిచి మేము కాలినడకనే మహావనానికి వెళ్తాము.’ తనకు సెలవు ఇవ్వబడిందని గ్రహించి ఆర్తుడైన ఆ సారథి ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన ఆ పురుషవ్యాఘ్రునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కథలో గొప్ప మలుపు — రథం ఉన్నంతవరకూ అయోధ్యతో సంబంధం మిగిలి ఉంది; రథాన్ని విడవడంతో అదీ తెగిపోతుంది. ‘ఉత్తమదక్షిణేన కరేణ’ అనే రెండు విశేషణాలు మననీయం — కుడిచేయి శుభప్రదమైనది, ఉత్తమమైనది అంటే సులక్షణాలతో కూడినది; దానితో చేసిన స్పర్శ ఆశీర్వాదం వంటిది. ‘అప్రమత్తుడవై ఉండు’ అనేది సుమంత్రునికి చివరి ఆదేశం — వృద్ధుడైన రాజును కాపాడే బాధ్యత అతనిదే అని సూచన. ‘కాలినడకనే వెళ్తాము’ అనే మాటతో రాముడు రాజోచితమైన వాహనాన్ని విడిచి తాపసోచితమైన పాదచారాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. ‘అవేక్ష్య’ (గ్రహించి) అనే పదంతో సుమంత్రుడు తనను పంపివేస్తున్నారని ప్రత్యేకంగా చెప్పకముందే తానే గ్రహిస్తాడని సూచించబడింది; దీనితో అతని ఆర్తి రెట్టింపవుతుంది.

సుమంత్రుడు ఇలా అంటాడు — ‘తమ్మునితో, భార్యతో కలిసి నువ్వు సామాన్యునిలా వనంలో నివసించవలసి రావడం — ఇది లోకంలో ఏ మనిషీ తప్పించుకోలేని విధి. నీకే ఇలాంటి ఆపద వచ్చిందంటే, బ్రహ్మచర్యానికీ, చక్కని వేదాధ్యయనానికీ, మృదుత్వానికీ, ఋజుత్వానికీ ఏదైనా ఫలం ఉందని నేను అనుకోను.’ ఈ మాట శోకావేశం నుండి పుట్టింది — ధర్మానికి ఫలం కనిపిస్తుందనే లోకప్రసిద్ధమైన శ్రద్ధ రాముని దశను చూసి చలించింది. కానీ వెంటనే తనను తానే సమాధానపరచుకుంటాడు — ‘రాఘవా, వైదేహితో, తమ్మునితో వనంలో నివసిస్తూ నువ్వు మూడు లోకాలనూ జయించినవానివలె పరమగతిని పొందుతావు.’ ఈ విధంగా సుమంత్రుని మాట రెండుగా విభజింపబడింది — ఒకవైపు ధర్మం నిష్ఫలమేమో అనే సందేహం, మరొకవైపు రాముని గతిని గురించి నిశ్చయం; శోకంలో మునిగిన భక్తుని స్వభావమే ఇది. చివరకు అతడు తన దుఃఖాన్నే బయటపెడతాడు — ‘మేము మాత్రం హతులమయ్యాము, ఆమెచేత మోసపోయాము; పాపాత్మురాలైన కైకేయి వశమై దుఃఖభాగులం అవుతాము.’ ఇక్కడ ‘హతాః’ (చచ్చినవారం) అనే పదంతో అతడు తన జీవితం నిరర్థకమని చెబుతున్నాడు. ఈ విధంగా తనతో సమానుడైన రామునితో మాట్లాడుతూ, దూరంగా వెళ్ళిపోతున్న రాముని చూసి సారథి దుఃఖార్తుడై చాలాసేపు ఏడ్చాడు. ‘ఆత్మసమం’ (తనతో సమానుని) అనే పదంతో సుమంత్రుడు రాముని కేవలం యజమానిగా కాక తన రెండవ రూపంగా భావిస్తాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇక్కడ ‘ప్రాకృతవత్’ (సామాన్యునిలా) అనే పదం ముఖ్యం — అందరికీ రాజు కాదగినవాడు సామాన్యునిలా వనంలో నివసిస్తున్నాడన్నదే సుమంత్రుని శోకానికి మూలం. ‘మూడు లోకాలనూ జయించినవానివలె’ అనే ఉపమతో అతడే స్వయంగా సమాధానం ఇచ్చాడు — బయటి పరాజయం కూడా లోపలి విజయాన్నే సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా విలాపం స్తుతితో ముగుస్తుంది.

కన్నీరు ఆగిన తరువాత పవిత్రమైన నీటిని స్పృశించి (ఆచమించి) రాముడు సారథితో మధురమైన మాటను మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పాడు — ‘ఇక్ష్వాకులకు నీతో సమానమైన మిత్రుడిని నేను చూడను. దశరథ మహారాజు నన్ను గురించి శోకించకుండా ఉండేటట్లు చెయ్యి.’ ఇదే ఈ సర్గకు కేంద్రమైన ఉపదేశం — రాముని చింత తన దుఃఖాన్ని గురించి కాదు, తండ్రి శోకాన్ని గురించి. ‘ఆ జగత్పతి శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సు గలవాడు, వృద్ధుడు, కామభారంతో కుంగిపోయినవాడు; అందుకే నీకు ఈ మాట చెబుతున్నాను. ఆ మహాత్ముడైన మహీపతి కైకేయికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో ఏది ఎలా ఆజ్ఞాపిస్తే, దానిని సంకోచం లేకుండా చేయాలి. రాజులు రాజ్యాలను పాలించేది ఇందుకే — తమ సర్వకార్యాలలో తమ మనస్సు అడ్డగించబడకుండా ఉండటం కోసమే.’ ఇక్కడ రాముడు రాజనీతి సూత్రాన్నే ఉపదేశిస్తున్నాడు — రాజు సంకల్పం అడ్డులేకుండా సాగడమే రాజ్యానికి మూలం; కాబట్టి తండ్రి ఆజ్ఞ విషయంలో సందేహం చూపకూడదు. ‘కాబట్టి సుమంత్రా, ఆ మహారాజు అసత్యదోషాన్ని పొందకుండా, శోకంతో కృశించకుండా ఉండేటట్లు చెయ్యి. ఇంతకుముందు దుఃఖం ఎరుగనివాడు, వృద్ధుడు, పూజ్యుడు, జితేంద్రియుడు అయిన రాజుకు నమస్కరించి నా తరఫున ఈ మాట చెప్పు — నేను శోకించడం లేదు, లక్ష్మణుడు కూడా శోకించడం లేదు; అయోధ్య నుండి దూరమయ్యామని గానీ, వనంలో నివసించవలసి వస్తుందని గానీ కాదు. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత లక్ష్మణుడూ, నేనూ, సీతా త్వరగా తిరిగి రావడం నువ్వు చూస్తావు.’ ఈ విధంగా రాముడు తండ్రి శోకాన్ని తగ్గించడానికి తన శోకాన్ని దాచుకుంటున్నాడు. ‘పవిత్రమైన నీటిని స్పృశించి’ అనే మాటతో ఆచమనమనే శుచివిధి సూచించబడింది — శోకంతో అశుచి అయి మళ్ళీ శుద్ధి పొందిన తరువాతే సుమంత్రుడు రాముని మాట వినడానికి అర్హుడయ్యాడు. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ’ అనేది రాముని ధైర్యాన్ని చూపుతుంది; అతడు ఒక్కసారితో తృప్తిపడడు, సారథి మనస్సు స్థిరపడేవరకూ మధురంగా చెబుతూనే ఉంటాడు.

‘సుమంత్రా, రాజుతో ఇలా చెప్పిన తరువాత నా తల్లికీ, ఆమెతో ఉన్న మిగిలిన దేవులకూ, కైకేయికీ కూడా ఇదే మాట మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు. కౌసల్యకు నా ఆరోగ్యాన్ని తెలియజెయ్యి; సీత తరఫున, నా తరఫున, పూజ్యుడైన లక్ష్మణుని తరఫున పాదాభివందనం నివేదించు.’ ఇక్కడ ‘కైకేయికి కూడా’ అనే మాట మననీయం — తనను అడవికి పంపించినామెకు కూడా అతడు క్షేమసమాచారం పంపుతున్నాడు; అందులో ద్వేషపు లేశమైనా లేదు. ‘మహారాజుతో కూడా ఇలా చెప్పు — భరతుని త్వరగా రప్పించండి; వచ్చిన భరతుని రాజు తలచిన పదవిలో నిలపండి. భరతుని కౌగిలించుకొని యౌవరాజ్యాభిషేకం చేసిన తరువాత మా వియోగసంతాపం వల్ల పుట్టిన దుఃఖం మిమ్మల్ని బాధించదు. భరతునికి కూడా ఇలా చెప్పాలి — నువ్వు రాజు పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తావో, అలాగే తల్లులందరి పట్లా ఏ భేదమూ లేకుండా ప్రవర్తించు. నీకు కైకేయి, సుమిత్ర ఎంతో, ఏ భేదమూ లేకుండా నా తల్లి దేవి కౌసల్య కూడా అంతే — ఇంకా విశేషంగా. తండ్రికి ప్రియం చేయాలని కోరుతూ యౌవరాజ్యాన్ని చక్కగా చూసుకుంటే ఇహపరాలు రెండింటిలోనూ ఎల్లప్పుడూ సుఖం వృద్ధి పొందగలవు.’ ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం పూర్తిగా ప్రకటమవుతుంది — ఎవరి కారణంగా తాను రాజ్యభ్రష్టుడయ్యాడో, ఆమె కుమారునికే రాజ్యస్థైర్యాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు; పైగా కౌసల్యకు ప్రత్యేక గౌరవం కోరుతున్నాడు — పక్షపాతంతో కాదు, దిక్కులేని వృద్ధురాలి రక్షణ కోసం. ఈ విధంగా రాముడు వెనుకకు పంపుతూ బోధించగా, సుమంత్రుడు ఆ మాటలన్నీ విని ప్రేమతో కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు. ‘నృపమతే పదే’ (రాజు తలచిన పదవిలో) అనే మాటతో రాముడు యౌవరాజ్యం పేరు ఎత్తకుండా ‘రాజు ఏ పదవిని తలుస్తాడో’ అని మాత్రమే అంటున్నాడు — దీనితో అతడు తండ్రి స్వాతంత్ర్యాన్ని చెక్కుచెదరకుండా కాపాడుతున్నాడు. ‘సర్వాస్వేవ అవిశేషతః’ (అందరి పట్లా భేదం లేకుండా) అనే మాటతో భరతునికి చేసిన ఉపదేశంలో తల్లులందరినీ సమానంగా చూడటమే ధర్మమని స్థాపించబడింది; ఆ తరువాత కౌసల్యకు ఇచ్చిన విశేషం ఆమె దిక్కులేనితనం వల్లనే, పక్షపాతం వల్ల కాదు. ‘అస్మత్సంతాపజం దుఃఖం’ (మా వియోగసంతాపం వల్ల పుట్టిన దుఃఖం) అనే సమాసంతో రాముడు తన వనవాసం వల్ల కలిగిన శోకాన్నే తండ్రికి వ్యాధిగా భావిస్తున్నాడు, దానికి ప్రతీకారం భరతుని అభిషేకమే అని తలుస్తున్నాడు.

సుమంత్రుడు ఇలా అంటాడు — ‘ప్రేమతో, తడబాటు లేకుండా, మర్యాదమాటలు లేకుండా నేను ఏం చెప్పినా, ‘ఇతడు భక్తుడు’ అని భావించి నువ్వు క్షమించాలి.’ ఈ విధంగా ముందుగానే క్షమాపణ కోరి అతడు తన హృదయాన్ని విప్పుతాడు — ‘నువ్వు లేకుండా నేను ఆ పురానికి ఎలా తిరిగి వెళ్ళగలను? నీ వియోగంతో ఆ పురం పుత్రశోకంతో తల్లడిల్లే స్త్రీలా అవుతుంది. రాముడు ఉన్న రథాన్ని చూసినప్పుడే జనం అలా ఉన్నారంటే, రాముడు లేని రథాన్ని చూస్తే ఆ పురం బద్దలైపోతుందేమో. ఖాళీగా ఉన్న ఈ రథాన్ని చూసి నగరం దైన్యం పొందుతుంది — యుద్ధంలో వీరుడు చనిపోయి సారథి మాత్రమే మిగిలిన సైన్యంలా.’ ఈ ఉపమ ఎంతో మర్మస్పర్శి — రణంలో నాయకుడు చనిపోతే సారథి ఒక్కడే రథంతో తిరిగి వచ్చినట్లు, తానూ ఒంటరిగా తిరిగి వెళ్తాడు; నగరపు శోకం కూడా అలాగే ఉంటుంది. ‘దూరంగా నివసిస్తున్నా నువ్వు మనస్సులో ఎదుటే ఉన్నట్లు తలచుకుంటూ ప్రజలు ఈ రోజు నిశ్చయంగా ఆహారం మానేశారు. నిన్ను దేశం నుండి పంపివేసినప్పుడు ప్రజలలో ఎంతటి కలకలం రేగిందో నువ్వే చూశావు; నీ శోకంతో వారి మనస్సులు అలసిపోయాయి. పౌరులు చేసిన ఆర్తనాదం కంటే, రథంతో వచ్చిన నన్ను మాత్రమే చూస్తే వారు వందరెట్లు ఎక్కువగా ఆర్తనాదం చేస్తారు.’ ఈ విధంగా సుమంత్రుడు తన దుఃఖాన్ని మాత్రమే చెప్పడం లేదు, మొత్తం నగరపు దశనే చిత్రిస్తున్నాడు. ‘నోపచారేణ’ (మర్యాదమాటలు లేకుండా) అనే పదంతో సుమంత్రుడు రాజసభ శిష్టాచారాన్ని విడిచి హృదయపు భాషలో మాట్లాడుతున్నానని సూచిస్తున్నాడు. ‘పుత్రశోకాతురామివ’ (పుత్రశోకంతో తల్లడిల్లే స్త్రీలా) అనేది నగరానికి స్త్రీరూపంలో ఇచ్చిన ఉపమ; అందులో పురం తల్లి, రాముడు కుమారుడు. ‘శతగుణం’ (వందరెట్లు) అనే సంఖ్యావాచకంతో ఆర్తనాదపు వృద్ధి చూపబడింది — మొదటి నాదం ప్రయాణ సమయంలో, రెండవది ఖాళీ రథాన్ని చూసినప్పుడు.

‘దేవి కౌసల్యతో కూడా ఏం చెప్పను? ‘నీ కుమారుని నేను మేనమామ ఇంటికి తీసుకువెళ్ళాను, బాధపడకు’ అనా? అలాంటి అసత్యాన్ని నేను ఎన్నటికీ చెప్పలేను; అప్రియమైన ఈ సత్యాన్ని మాత్రం ఎలా చెప్పగలను?’ ఇక్కడ సుమంత్రుని ధర్మసంకటం స్పష్టం — అసత్యం చెప్పలేడు, సత్యం చెప్పడం సహించలేడు. ‘నా ఆధీనంలో ఉండి నీ బంధుజనాన్ని మోసే ఈ ఉత్తమాశ్వాలు నువ్వు లేని రథాన్ని ఎలా లాగుతాయి? కాబట్టి నువ్వు లేకుండా నేను అయోధ్యకు వెళ్ళలేను; పాపరహితుడా, వనవాసంలో నిన్ను అనుసరించడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వు. యాచిస్తున్న నన్ను నువ్వు విడిచిపెడితే, నువ్వు విడిచిన మరుక్షణమే ఇక్కడే రథంతో సహా అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ సేవకుని భక్తికి చరమసీమ. ‘రాఘవా, వనంలో నీ తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించేవి ఏవి ఎదురైనా వాటన్నిటినీ ఈ రథంతో అడ్డుకుంటాను. నీ కారణంగా నేను రథం నడిపే సుఖాన్ని పొందాను; నీ కారణంగానే వనవాసపు సుఖాన్ని కూడా ఆశిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ సుమంత్రుడు జీతం గానీ పదవి గానీ అడగడం లేదు, సేవనే అడుగుతున్నాడు; అతని దృష్టిలో సేవే ఫలం, ఫలానికి సాధనం కాదు. గుర్రాలను కూడా అతడు ప్రస్తావిస్తాడు, ఎందుకంటే అవి కూడా రాముని బంధుజనాన్ని మోశాయి; కాబట్టి వాటికీ రామునితో సంబంధం ఉంది. ‘రథంతో సహా అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను’ అనే ప్రతిజ్ఞలో రథం కూడా సహగామి — ఎందుకంటే సారథి అస్తిత్వం రథంతోనే. ‘తపోవిఘ్నకరాణి’ (తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించేవి) అనే పదంతో వనంలోని ఉపద్రవాలను రథంతో నివారిస్తానని అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు; దీనితో అతని సేవకున్న ఆచరణాత్మకమైన విలువ కూడా సూచించబడింది. కానీ వనంలో తాపసికి రథం పనికిరాదని రామునికి తెలుసు. ‘త్వద్బంధుజనవాహినః’ (నీ బంధుజనాన్ని మోసే) అనే గుర్రాల విశేషణంతో ఆ గుర్రాలే రాముని కుటుంబాన్ని మోసేవని, కాబట్టి వాటి వియోగం కూడా భరించలేనిదని సూచించబడింది.

‘ప్రసన్నుడివి కా; అడవిలో నీకు సమీపంగా ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను; ‘నా దగ్గరే ఉండు’ అని నువ్వు ప్రేమతో చెప్పే మాట వినాలని కోరుకుంటున్నాను. వీరుడా, ఈ గుర్రాలు కూడా వనవాసివైన నీకు పరిచర్య చేస్తే పరమగతిని పొందుతాయి.’ ఇక్కడ గుర్రాలకు కూడా మోక్షసాధనం చెప్పబడింది — సత్పురుషుల సేవతో పశుపక్ష్యాదులు కూడా ఉత్తమగతిని పొందుతాయనేది శాస్త్రసమ్మతమైన దృష్టి. ‘వనంలో నివసిస్తూ నేను తలవంచి నీకు శుశ్రూష చేస్తాను; అయోధ్యనైనా దేవలోకాన్నైనా పూర్తిగా విడిచిపెడతాను. పాపకర్ముడు మహేంద్రుని రాజధానిలో ప్రవేశించలేనట్లు, నువ్వు లేకుండా నేను ఆ అయోధ్యలో ప్రవేశించలేను.’ ఈ ఉపమ గంభీరమైనది — పాపికి స్వర్గప్రవేశం నిషిద్ధమైనట్లు, రాముడు లేని అయోధ్య అతనికి నిషిద్ధం. ‘వనవాసం ముగిసిన తరువాత ఇదే రథంలో నిన్ను మళ్ళీ పురానికి తీసుకువెళ్ళాలి — ఇదే నా మనోరథం. వనంలో నీతో ఉంటే నాకు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు క్షణాలలా గడిచిపోతాయి; లేకపోతే వందల సంవత్సరాలలా అనిపిస్తాయి. సేవకుల పట్ల వాత్సల్యం గలవాడా, యజమాని కుమారుడు వెళ్ళిన మార్గంలో నిలిచి ఉన్నవాడినీ, మర్యాదలో స్థిరంగా ఉన్నవాడినీ, భక్తుడినీ, సేవకుడినీ అయిన నన్ను నువ్వు విడిచిపెట్టకూడదు.’ చివరి వాక్యంలో అతడు ధర్మశాస్త్రపు భాషను ఆశ్రయిస్తున్నాడు — తన స్థానంలో స్థిరంగా ఉన్న సేవకుని విడిచిపెట్టడం యజమాని ధర్మం కాదు. ‘మూర్ధ్నా శుశ్రూషణం’ (తలతో సేవ) అనే పదంతో తలమీద భారం మోసినట్లుగా ఎంతో వినమ్రమైన సేవ సూచించబడింది. ‘క్షణభూతాని’, ‘శతసంఖ్యాని’ అనే మాటలతో కాలపు సాపేక్షత చూపబడింది — ప్రియుల సన్నిధిలో దీర్ఘకాలం కూడా స్వల్పం, విరహంలో స్వల్పకాలం కూడా దీర్ఘం. ఇదే భక్తి అనుభూతి, జ్యోతిషగణన కాదు.

ఈ విధంగా అనేక రకాలుగా దీనంగా మళ్ళీ మళ్ళీ యాచిస్తున్న సుమంత్రునితో సేవకుల పట్ల దయగల రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘యజమాని పట్ల వాత్సల్యం గలవాడా, నీ పరమభక్తి నాకు తెలుసు. నిన్ను ఇక్కడి నుండి పురానికి ఎందుకు పంపుతున్నానో విను.’ ఇక్కడ రాముడు ఆజ్ఞతో కాక, కారణం చెప్పి సుమంత్రుని వెనుకకు మళ్ళిస్తున్నాడు; ఉత్తముడైన యజమాని ధర్మం ఇదే. ‘నువ్వు నగరానికి వెళ్ళడం చూసి నా చిన్నతల్లి కైకేయి ‘రాముడు వనానికి వెళ్ళాడు’ అని నమ్ముతుంది. అలా కాకపోతే ఆమె తృప్తి చెందదు; నేను వనవాసానికి వెళ్ళినా, ధార్మికుడైన రాజును ‘అసత్యవాది’ అని అనుమానిస్తుంది.’ ఇదే రాముని దూరదృష్టి — సుమంత్రుడు తిరిగి వెళ్ళడం కేవలం వియోగం కాదు, తండ్రి సత్యవాదిత్వానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. సారథి రథంతో తిరిగి వెళ్ళకపోతే, రాజు రాముని ఎక్కడో రహస్యంగా ఉంచాడని కైకేయి అనుమానిస్తుంది. ‘నా చిన్నతల్లి భరతుడు కాపాడే సమృద్ధమైన పుత్రరాజ్యాన్ని పొందాలి — ఇదే నా ప్రథమకల్పం. కాబట్టి నాకు ప్రియం చేయడానికీ, రాజుకు ప్రియం చేయడానికీ, సుమంత్రా, నువ్వు పురానికి వెళ్ళు; నేను సందేశంగా చెప్పిన విషయాలను ఏది ఎలా చెప్పాలో అలా చెప్పు.’ ఈ విధంగా రాముడు కైకేయి మనోరథం నెరవేరడమే తన ప్రథమకర్తవ్యమని భావిస్తున్నాడు — ఇదే అతని అద్భుతమైన ఔదార్యం. ‘ప్రథమః కల్పః’ అనే పదంతో శాస్త్రీయ పరిభాష గ్రహించబడింది — కల్పం అంటే విధి యొక్క ప్రకారం; అనేక ప్రకారాలు సాధ్యమైనప్పుడు వాటిలో శ్రేష్ఠమైనది ప్రథమకల్పం. రాముని దృష్టిలో కైకేయి తృప్తే ప్రథమకల్పం, ఎందుకంటే దానివల్లనే తండ్రి సత్యం రక్షించబడుతుంది. ‘తథా తథా’ (అలా అలా) అనే ద్విరుక్తితో ప్రతి సందేశాన్నీ తగిన విధంగా నివేదించమని ఆదేశించబడింది.

ఇలా చెప్పి సారథిని మళ్ళీ మళ్ళీ ఊరడించి, ధైర్యం కోల్పోని రాముడు గుహునితో కారణసహితమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘గుహా, జనసంచారం ఉన్న వనంలో నివసించడం ఇప్పుడు నాకు తగదు; ఆశ్రమంలో నివసించడం తప్పనిసరి, అదే విధి.’ ‘సజనే వనే’ (జనసంచారం ఉన్న వనంలో) అనే పదంతో శృంగిబేరపురానికి సమీపంలో, జనుల రాకపోకలు ఉండే వనం చెప్పబడింది; తాపసికి జనసంచారం లేని చోటే తగినది. ‘కాబట్టి నేను తపస్వులకు అలంకారమైన నియమాన్ని స్వీకరించి, తండ్రికీ సీతకూ లక్ష్మణునికీ హితం కోరుతూ, జటలు ధరించి వెళ్తాను. మర్రిపాలు తీసుకురా.’ గుహుడు ఆ పాలను వెంటనే రాజకుమారునికి తెచ్చి ఇచ్చాడు. మర్రిపాలతో వెంట్రుకలు అతుక్కొని జటారూపం పొందుతాయనేది తాపసులకు ప్రసిద్ధమైన విధి. దానితో రాముడు లక్ష్మణునికీ తనకూ జటలు చేశాడు; దీర్ఘబాహువు, నరవ్యాఘ్రుడు అయిన రాముడు జటాధారి అయ్యాడు. నారచీరలు ధరించి, జటామండలాలు దాల్చిన ఆ సోదరులిద్దరూ ఋషులవలె ప్రకాశించారు. ఆ తరువాత లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు వైఖానస మార్గాన్ని (వానప్రస్థ తాపసుల విధానాన్ని) అవలంబించి వ్రతాన్ని స్వీకరించాడు, తన సహాయకుడైన గుహునితో ఇలా అన్నాడు — ‘గుహా, సైన్యం, కోశం, దుర్గం, జనపదం — వీటి విషయంలో ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండు; రాజ్యాన్ని కాపాడటం అన్నిటికంటే కష్టమని భావించబడుతుంది.’ ఇక్కడ రాముడు తానే రాజ్యభ్రష్టుడైనా మిత్రునికి రాజ్యరక్షణను ఉపదేశిస్తున్నాడు; నాలుగు రాజ్యాంగాల నిర్దేశం అర్థశాస్త్ర పరిభాషను అనుసరిస్తుంది. తరువాత అతని అనుమతి తీసుకొని ఇక్ష్వాకునందనుడు భార్యతో, లక్ష్మణునితో కలిసి కలవరం లేకుండా త్వరగా బయలుదేరాడు. ‘అక్లీబః’ (ధైర్యం కోల్పోని) అనే పదంతో రాముని విషాదరాహిత్యం సూచించబడింది — సుమంత్రుని పంపివేసినా అతడు సడలిపోలేదు. ‘తపస్విజనభూషణం’ (తపస్వులకు అలంకారం) అనేది జటల వర్ణన; రాజకుమారునికి వికృతిగా ఉండేవే తాపసికి అలంకారం. ‘దురారక్షతమం’ (కాపాడటం అత్యంత కష్టమైనది) అనే అతిశయవాచకంతో రాజ్యరక్షణ ఎంత దుర్లభమో చెప్పబడింది; సైన్యం, కోశం, దుర్గం, జనపదం — ఈ నాలుగూ రక్షించవలసినవని నిర్దేశించబడింది. ‘అవ్యగ్రః’ (కలవరం లేకుండా) అనే పదంతో రాముని అనుద్విగ్నత సూచించబడింది — ప్రయాణంలో తొందర ఉంది, కానీ మనస్సులో చంచలత లేదు.

నదీతీరంలో పడవను చూసి, వేగంగా ప్రవహించే గంగను దాటాలని కోరుతూ ఇక్ష్వాకునందనుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నరవ్యాఘ్రమా, నిలిచి ఉన్న ఈ పడవను నెమ్మదిగా ఎక్కు; మనస్వినియైన సీతను పట్టుకొని నా కళ్ళెదుటే ఎక్కించు.’ ‘శనైః’ (నెమ్మదిగా) అనే పదంతో పడవ కదలాడుతుందని, ‘పరిగృహ్య’ (పట్టుకొని) అనే పదంతో సీతను జాగ్రత్తగా పట్టుకోవాలని సూచించబడింది. అన్న ఆజ్ఞ విని, దేనికీ ఎదురు చెప్పకుండా, ఆత్మనిగ్రహం గల లక్ష్మణుడు ముందుగా మైథిలిని ఎక్కించి, ఆ తరువాత తాను ఎక్కాడు. ‘సర్వమప్రతికూలయన్’ (దేనికీ ఎదురు చెప్పకుండా) అనే పదంతో లక్ష్మణుని నిత్యానుకూలతను కవి మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు. ఆ తరువాత లక్ష్మణుని అన్న, తేజస్వి అయిన రాముడు తానే ఎక్కాడు; అప్పుడు నిషాదాధిపతి గుహుడు తన జ్ఞాతులను (పడవ నడపమని) ప్రేరేపించాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు కూడా ఆ పడవ ఎక్కి బ్రాహ్మణునిలాగా, క్షత్రియునిలాగా తనకు హితమైనదానిని జపించాడు — బ్రాహ్మణుల విధిగా మంత్రజపం, క్షత్రియుల విధిగా విజయం కోసం ప్రార్థన, రెండింటినీ అతడు చేశాడు. శాస్త్రప్రకారం ఆచమించి సీతతో కలిసి ఆ నదికి నమస్కరించాడు; ప్రీతితో సంతుష్టుడైన మహారథుడు లక్ష్మణుడు కూడా నమస్కరించాడు. సుమంత్రునికీ, సైన్యంతో ఉన్న గుహునికీ సెలవిచ్చి రాముడు పడవలో కూర్చొని నావికులను ప్రేరేపించాడు. అప్పుడు వారు నడిపిస్తుండగా, చుక్కానివాని నియంత్రణలో ఉన్న ఆ పడవ శుభమైన తెడ్ల వేగంతో నెట్టబడి త్వరగా నీటిని దాటిపోయింది. ఇక్కడ ‘స్ఫ్య’ అనే పదం పడవను నడిపే కొయ్యసాధనాన్ని చెబుతుంది; హిందీ భాష్యంలో దీనిని ‘తెడ్డు’ అని వివరించారు. ‘బ్రహ్మవత్ క్షత్రవత్ చ’ అనే పదాలతో రాముని ద్వైవిధ్యం సూచించబడింది — అతడు వేదవేత్త అయిన బ్రాహ్మణునిలా జపిస్తాడు, రాజకుమారుడై క్షత్రియునిలా విజయాన్ని కోరుకుంటాడు. నదిని దాటే ముందు దానికి నమస్కరించడం విహితమైన శిష్టాచారం. ‘చోదయామాస నావికాన్’ (నావికులను ప్రేరేపించాడు) అనేది రాముని నాయకత్వాన్ని చూపుతుంది — పడవలో కూడా ఆజ్ఞాపించేది అతడే.

భాగీరథి మధ్యకు చేరుకోగానే, నిందారహితురాలైన వైదేహి చేతులు జోడించి ఆ నదితో ఇలా అంది — ‘గంగాదేవీ, ఈయన ధీమంతుడైన దశరథ మహారాజు కుమారుడు; నీచేత రక్షించబడి ఈయన ఈ ఆజ్ఞను పాలించుగాక. అడవిలో పూర్తిగా పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నివసించి తమ్మునితో, నాతో కలిసి ఈయన మళ్ళీ తిరిగి వస్తాడు.’ ఇక్కడ గమనించవలసింది — సీత తనకోసం ఏమీ అడగదు; ఆమె ప్రార్థన అంతా భర్త రక్షణ కోసమే. ‘ఆ తరువాత, సౌభాగ్యవతీ దేవీ, క్షేమంగా తిరిగి వచ్చి, సర్వకామాలూ నెరవేరి సంతోషంతో ఉన్న నేను నిన్ను పూజిస్తాను. నువ్వు త్రిపథగ అయిన దేవివి, బ్రహ్మలోకం వరకూ వ్యాపించి ఉన్నావు, ఈ లోకంలో సముద్రరాజు భార్యగా కనిపిస్తున్నావు. శోభనాంగీ, నరవ్యాఘ్రుడు రాజ్యాన్ని పొంది క్షేమంగా తిరిగి వచ్చినప్పుడు, అలాంటి నిన్ను నేను నమస్కరిస్తాను, ప్రశంసిస్తాను. నీకు ప్రియం చేయాలనే కోరికతో బ్రాహ్మణులకు లక్ష గోవులనూ, వస్త్రాలనూ, రుచికరమైన అన్నాన్నీ దానం చేస్తాను. వెయ్యి సురాఘటాలతో, మాంసంతో కూడిన అన్నంతో నిన్ను పూజిస్తాను; నువ్వు ప్రసన్నురాలివి కావాలి. నీ తీరాలలో నివసించే దేవతలనూ, తీర్థాలనూ, ఆలయాలనూ అన్నిటినీ పూజిస్తాను. పాపరహితా, పాపరహితుడైన ఈ మహాబాహువు నాతో, తమ్మునితో కలిసి వనవాసం నుండి మళ్ళీ అయోధ్యలో ప్రవేశించుగాక.’ ఇక్కడ సురాఘటాలను, మాంసాన్నాన్ని పేర్కొనడం ప్రాచీన లోకాచారానికి సాక్ష్యం; గీతాప్రెస్ టిప్పణి మాత్రం ‘సురేషు న ఘటంతే’ (దేవతలకు కూడా అందనివి) అనే వ్యుత్పత్తితో దేవదుర్లభమైన పదార్థాలు అనే అర్థాన్ని కూడా చూపుతుంది. సీతకు ఇచ్చిన ‘దక్షిణా’ అనే విశేషణం ద్వ్యర్థకం — భర్తకు అనుకూలురాలు, దక్షిణ తీరానికి వెళ్తున్నది. గంగాస్తుతిలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — ఆమె మూడు లోకాలలో వ్యాపించి ఉండటం, సముద్రుని భార్య కావడం, తీరంలోని దేవతలకూ తీర్థాలకూ ఆశ్రయం కావడం. పూజిస్తానన్న ప్రతిజ్ఞ కూడా షరతుతో కూడినది — ‘తిరిగి వచ్చిన తరువాత’; దీనితో తిరిగి రావడం నిశ్చయమనే సీత ఆత్మవిశ్వాసం ప్రకటమవుతుంది. ‘పేశలమన్నం’ అనేది చక్కగా సంస్కరించిన ఉత్తమ భోజ్యపదార్థాల నిర్దేశం; బ్రాహ్మణభోజనం, గోదానం తీర్థపూజకు అంగాలనేది లోకరీతి.

ఈ విధంగా మాట్లాడుతూ, నిందారహితురాలు, పతినే దైవంగా భావించే సీత త్వరలోనే గంగ దక్షిణ తీరాన్ని చేరుకుంది. తీరం చేరి, పడవను విడిచి, శత్రుతాపనుడైన నరశ్రేష్ఠుడు తమ్మునితో, వైదేహితో కలిసి బయలుదేరాడు. ‘నావం హిత్వా’ (పడవను విడిచి) అనే పదంతో అయోధ్యతో మిగిలిన చివరి సంబంధం కూడా విడిచిపెట్టబడిందని సూచించబడింది. అప్పుడు మహాబాహువు సుమిత్రకు ఆనందం పెంచే లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘జనసంచారం ఉన్నచోటైనా లేనిచోటైనా సీతను కాపాడటానికి జాగ్రత్తగా ఉండు. జనసంచారం లేని వనంలో మనవంటివారు తప్పక రక్షణ చేయాలి. సౌమిత్రీ, నువ్వు ముందు నడువు, సీత నిన్ను అనుసరించుగాక; నేను వెనుక సీతనూ నిన్నూ కాపాడుతూ అనుసరిస్తాను. పురుషశ్రేష్ఠుడా, మనం ఒకరినొకరు కాపాడుకోవాలి.’ ఇక్కడ నిర్ణయించిన క్రమం — ముందు లక్ష్మణుడు, మధ్యలో సీత, వెనుక రాముడు — రాబోయే సర్గలన్నిటిలోనూ ఇదే కొనసాగుతుంది; కవి ఇక్కడ దానిని మొదటిసారిగా స్థాపిస్తున్నాడు. ‘ఇంతవరకూ కష్టమైన పని ఏదీ దాటలేదు; ఈ రోజు మాత్రం వైదేహి వనవాసపు దుఃఖాన్ని తెలుసుకుంటుంది. ఈ రోజు ఆమె జనసంచారం పూర్తిగా లేనిదీ, పొలాలూ తోటలూ లేనిదీ, ఎగుడుదిగుడుగా ఉన్నదీ, లోయలు గలదీ అయిన వనంలో ప్రవేశిస్తుంది.’ రాముని ఈ చింత సీత సుకుమారత్వాన్ని తలచుకొని పుట్టింది. అతని మాట విని లక్ష్మణుడు ముందు బయలుదేరాడు, అతని వెనుక సీత, ఆ తరువాత రఘునందనుడైన రాఘవుడు. ‘న హి తావదతిక్రాంతా సుకరా కాచన క్రియా’ అనే వాక్యం యొక్క ఆశయం — ఇప్పటివరకు చేసినదంతా సులభమైనదే, కష్టమైనది ఇక్కడి నుండి మొదలవుతుంది. ‘క్షేత్రారామవివర్జితం’ అనే పదంతో వ్యవసాయ క్షేత్రాలూ ఉద్యానాలూ లేకపోవడం, ‘విషమం ప్రపాతం చ’ అనే పదాలతో నేల ఎగుడుదిగుడుగా ఉండటం, గుంటలూ లోయలూ ఉండటం సూచించబడ్డాయి. ‘అన్యోన్యస్య రక్షా’ (ఒకరినొకరు కాపాడుకోవాలి) అనే మాటతో రాముడు లక్ష్మణుని కేవలం అనుచరునిగా కాక తనతో సమానునిగానే భావిస్తున్నాడు.

గంగకు ఆవలి తీరానికి త్వరగా చేరిన రాముని ఎడతెగకుండా చూస్తూ, దారి దూరమవడంతో చూపు మరలిపోగా, వ్యథ చెందిన దీనుడైన సుమంత్రుడు కన్నీరు కార్చాడు. చూపు ఆనినంతవరకూ అతడు చూస్తూనే ఉన్నాడు; దారి దూరమై రాముడు కనుమరుగైనప్పుడే అతని ధైర్యం భగ్నమైంది. సుమంత్రుడు రాముని చూడటం ఇదే చివరిసారి; అతని శోకం రాబోయే సర్గలలో అయోధ్యలో మళ్ళీ వెల్లడవుతుంది. లోకపాలుల వంటి ప్రభావం గలవాడు, వరాలిచ్చేవాడు, మహాత్ముడు అయిన రాముడు మాత్రం ఆ మహానదిని దాటి క్రమంగా సమృద్ధమైనదీ, శుభమైన పంటల వరుసలతో నిండినదీ, సంతోషంగా ఉన్న జనులు గలదీ అయిన వత్సదేశాన్ని చేరుకున్నాడు — వత్సదేశం ప్రయాగకు సమీపంలో ఉన్న జనపదం, ధనధాన్యాలతో సంపన్నమైనది, అక్కడి జనులు హృష్టపుష్టులు. అక్కడ ఆ సోదరులిద్దరూ అడవిపంది, ఋశ్యం, చుక్కల జింక, మహారురువు అనే నాలుగు పెద్ద మృగాలను వేటాడి, పవిత్రమైన మాంసాన్ని తీసుకొని, ఆకలితో ఉన్నవారై, సాయంకాలానికి నివసించడానికి త్వరగా ఒక మహావృక్షం దగ్గరకు వెళ్ళారు. ఈ మూడు శ్లోకాలు సర్గాంతంలో కవి రీతి ప్రకారం దీర్ఘవృత్తాలలో (ఉపజాతి, వంశస్థం) రచించబడ్డాయి. ఈ సర్గతో అయోధ్యాకాండలో కొత్త ఖండం ప్రారంభమవుతుంది — గంగ దక్షిణ తీరంలో రాముడు రాజకుమారుడు కాదు, జటావల్కలాలు ధరించిన వనవాసి; తరువాతి సర్గలో అతని మొదటి వనరాత్రి వర్ణించబడుతుంది. ఇక్కడ సుమంత్రునికి ఇచ్చిన ‘తపస్వీ’ అనే విశేషణం కరుణార్థకం — పాపం, జాలిపడదగినవాడు అని. ‘వరదః’ (వరాలిచ్చేవాడు) అనేది రాముని విశేషణం, ఎందుకంటే అతడు యాచకులకు కోరినది ఇస్తాడు. ‘మేధ్యం’ అనే పదంతో యజ్ఞానికి యోగ్యమైన శుద్ధమైన మాంసం చెప్పబడింది; తాపసులకు కూడా వన్యమాంసాన్ని స్వీకరించడం శాస్త్రవిహితంగా ఉండేదని హిందీ భాష్యం సూచిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి