॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 51వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

లక్ష్మణుని విలాపం

గుహుడు పడక సిద్ధం చేసి జాగరణ చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేయడం, లక్ష్మణుడు నిద్రను నిరాకరించడం, దశరథుని, కౌసల్యను, అయోధ్యను గురించిన శోకవచనాలు, గుహుడు కన్నీరు కార్చడం

గత సర్గ చివరలో రాముడు సీతతో కలిసి నేలమీద పడుకున్నాడు, లక్ష్మణుడు చెట్టును ఆనుకొని మేలుకొని నిలిచాడు. ఇక్కడ అదే ప్రసంగం కొనసాగుతుంది. సోదరుని కోసం డంబం లేకుండా మేలుకొని ఉన్న లక్ష్మణుని చూసి సంతాపంతో తపించిపోతున్న గుహుడు రాఘవుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, రాజపుత్రా, ఈ సుఖమైన పడక నీ కోసం సిద్ధం చేయబడింది; దీనిమీద యథాసుఖంగా చక్కగా విశ్రాంతి తీసుకో. ఈ జనమంతా క్లేశాలకు అలవాటుపడినవారు, నువ్వు మాత్రం సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడవు; మేము కాకుత్స్థుని రక్షణ కోసం రాత్రంతా మేలుకొని ఉంటాము.’ ఇక్కడ ‘డంబం లేకుండా’ అనే పదం ఆలోచించదగినది — లక్ష్మణుని జాగరణ ప్రదర్శన కోసం కాదు, శుద్ధమైన ప్రేమతోనే. గుహుని మాటలో వినయం కనిపిస్తుంది — తనవారు క్లేశాలకు తగినవారనీ, అతిథి సుఖానికి తగినవాడనీ ఆ భేదాన్ని అతడే స్వీకరిస్తున్నాడు. ‘రక్షణ కోసం’ అనే పదంతో ప్రయోజనం రక్షణే అని స్పష్టమవుతుంది; నిషాదులు ధనుర్ధారులు, వనానికి స్వాములు.

గుహుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘భూమిమీద రాముని కంటే నాకు ప్రియమైనవాడు ఎవడూ లేడు; ఇది నేను సత్యమే చెబుతున్నాను, సత్యం మీదనే నీకు ఒట్టు వేస్తున్నాను. ఇతని అనుగ్రహం వల్లనే ఈ లోకంలో గొప్ప కీర్తినీ, విపులమైన ధర్మప్రాప్తినీ, సమృద్ధమైన అర్థకామాలనూ నేను ఆశిస్తున్నాను. అలాంటి నేను సీతతో కలిసి నిద్రిస్తున్న ప్రియమిత్రుడైన రాముని, విల్లు చేతపట్టుకొని, జ్ఞాతులతో కలిసి అన్ని విధాలా రక్షిస్తాను. ఈ వనంలో ఎప్పుడూ సంచరించే నాకు తెలియనిది ఏదీ లేదు; కనుక మహాబలమైన చతురంగ సైన్యాన్నైనా మేము ఎదుర్కోగలం.’ ఈ మాటలతో గుహుని మూడు విధాల బలం బయటపడుతుంది — ప్రేమ, ధర్మనిష్ఠ, దేశజ్ఞానం. వనంలో పుట్టి పెరిగినవానికి వనజ్ఞానమే సైన్యం. ‘సత్యం మీదనే నీకు ఒట్టు వేస్తున్నాను’ అనే శపథం ఇక్కడ ఆలోచించదగినది — గుహుడు దేవతలను గాని ధనాన్ని గాని ప్రమాణంగా చేయడు, సత్యాన్నే; ఇదే రాముని సాంగత్య ప్రభావం. ‘ఇతని అనుగ్రహం వల్ల’ అని చెబుతూ అతడు తన భాగ్యమంతా రాముని అధీనమని భావిస్తున్నాడు.

అప్పుడు లక్ష్మణుడు అన్నాడు — ‘పాపరహితుడా, ధర్మాన్నే చూసే నీ రక్షణలో ఉన్న మేమందరం ఇక్కడ భయపడడం లేదు. కాని దాశరథి సీతతో కలిసి నేలమీద పడుకొని ఉండగా నాకు నిద్ర ఎలా పడుతుంది, లేదా బ్రతుకు గాని సుఖాలు గాని ఎలా? యుద్ధంలో దేవాసురులందరూ కలిసినా ఎదిరించలేనివాడు — అతనిని చూడు — సీతతో కలిసి గడ్డిమీద సుఖంగా నిద్రిస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని జవాబు రెండు విధాలు — మొదట గుహుని సందేహాన్ని తొలగించడం (మేము భయపడడం లేదు), తరువాత తన అశక్తిని నివేదించడం (నాకు నిద్ర సాధ్యం కాదు). ‘దేవాసురులకు కూడా ఎదిరించరానివాడు’ అని రాముని మాహాత్మ్యాన్ని తలచుకొని, అతడు గడ్డిపడక మీద పడుకోవడం చూసి అతని శోకం రెట్టింపైంది. ఇక్కడ విరోధాభాసమే అలంకారం — ఎవరి బలాన్ని ముల్లోకాలూ సహించలేవో, అతడే గడ్డిమీద పడుకున్నాడు.

లక్ష్మణుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘మంత్రాలతో, తపస్సుతో, రకరకాల ప్రయత్నాలతో పొందబడినవాడు, దశరథునికి సమానమైన లక్షణాలు గల ఒకే ఒక కుమారుడు ఇతడే. ఇతడు ప్రవాసానికి వెళ్ళిపోగా రాజు ఎక్కువకాలం బ్రతకడు; నిశ్చయంగా త్వరలోనే భూమి విధవ అవుతుంది.’ ‘విధవ అయిన భూమి’ అనే ఉపమానం తీవ్రమైనది — రాజు భూమికి భర్త; అతడు మరణిస్తే అది విధవలా అనాథ అవుతుంది. ‘మంత్రాలతో, తపస్సుతో పొందబడినవాడు’ అనే మాటతో పుత్రకామేష్టి యజ్ఞం గుర్తుచేయబడుతుంది, అందులో ఎంతోకాలం ప్రయత్నించిన తరువాతనే రాముడు లభించాడు. ఇంత దుర్లభంగా లభించినవాడే ఇప్పుడు వనానికి పంపబడ్డాడు — ఇదే లక్ష్మణుని శోకానికి కారణం. ‘ఒకే ఒక’ అనే పదం కూడా సూచకమైనది — నలుగురు కుమారులున్నారు, కాని రాజ్యభారం మోయగలవాడూ లక్షణసంపన్నుడూ ఒక్కడే.

‘నాయనా, స్త్రీలు బిగ్గరగా రోదించి అలసటతో ఆగిపోయి ఉంటారు; కనుక రాజభవనం ఘోష ఆగి నిశ్శబ్దమై ఉంటుందని అనుకుంటున్నాను. కౌసల్య, రాజు, అలాగే నా తల్లి — వీరందరూ ఈ రాత్రి బ్రతికి ఉంటారని నేను ఆశించడం లేదు. శత్రుఘ్నుని చూసుకుంటూ నా తల్లి బ్రతకవచ్చు; కాని వీరమాత అయిన కౌసల్య నశిస్తే అది దుఃఖకరం. అనురాగం గల జనంతో నిండినదీ, సుఖాన్నీ ఆనందాన్నీ ప్రియాన్నీ కలిగించేదీ అయిన ఆ నగరం రాజుకు కలిగే ఆపదతో కలిసి నశిస్తుంది.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని దృష్టి క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — మొదట అంతఃపురం, తరువాత ముగ్గురు వ్యక్తులు, చివరకు నగరమంతా. ‘ఘోష ఆగి నిశ్శబ్దమై’ అనే పదం ఎంతో సూచకమైనది — ఇంతకుముందు మంగళవాద్యాలు ఉన్నచోట ఇప్పుడు రోదనం కూడా అలసటతో శాంతించింది. ‘వీరమాత’ అనే కౌసల్య విశేషణం కూడా కరుణాజనకం — వీరుడైన కుమారుని కన్నా ఆమె అతనికే దూరమైంది.

‘మహాత్ముడైన పెద్దకుమారుని చూడలేని మహాత్ముడైన రాజు ప్రాణాలు శరీరాన్ని ఎలా ధరిస్తాయి? రాజు మరణించిన తరువాత కౌసల్య మరణిస్తుంది, ఆ తరువాత నా తల్లి కూడా నాశనం పొందుతుంది. ‘అంతా దాటిపోయింది, అంతా దాటిపోయింది’ అంటూ, కోరిక తీరకుండానే, రాముని రాజ్యంలో నిలుపకుండానే మా తండ్రి మరణిస్తాడు. ఆ కాలం వచ్చినప్పుడు మరణించిన తండ్రికి అన్ని ప్రేతకార్యాలలోనూ సంస్కారాలు చేసేవారు ధన్యులు.’ ‘అంతా దాటిపోయింది, అంతా దాటిపోయింది’ అనే పునరుక్తమైన మాట రాజు చివరి ఆక్రందనాన్నే సూచిస్తుంది — అంతా చేజారిపోయిందని. తాను దూరంగా వనంలో ఉంటానని తెలిసి, తండ్రి అంత్యసంస్కారంలో పాలుపంచుకోలేనని ఆలోచించి లక్ష్మణుడు విలపిస్తున్నాడు. ‘ధన్యులు’ అనే పదంతో ఇతరుల భాగ్యాన్ని ప్రశంసిస్తూ అతడు తనకు జరిగిన వంచననే సూచిస్తున్నాడు.

‘రమణీయమైన కూడళ్ళ అమరిక గలదీ, చక్కగా విభజించిన రాజమార్గాలు గలదీ, మేడలతో ప్రాసాదాలతో సంపన్నమైనదీ, శ్రేష్ఠమైన గణికలతో శోభిస్తున్నదీ, రథాలతో గుర్రాలతో ఏనుగులతో కిక్కిరిసినదీ, తూర్యనాదాలతో ప్రతిధ్వనించేదీ, అన్ని శుభాలతో నిండినదీ, సంతోషంగా పుష్టిగా ఉన్న జనంతో నిండినదీ, ఆరామాలతో ఉద్యానాలతో సంపన్నమైనదీ, సమాజోత్సవాలతో శోభించేదీ అయిన మా తండ్రి రాజధానిలో సుఖంగా సంచరించేవారే ధన్యులు.’ ఇక్కడ మూడు శ్లోకాలలో అయోధ్య చిత్రం మళ్ళీ ఉపస్థాపించబడుతుంది — మార్గాలు, ప్రాసాదాలు, వాహనాలు, వాద్యాలు, ఉద్యానాలు, ఉత్సవాలు. కాని ఈ వర్ణన హర్షం కోసం కాదు, విరహపు తీవ్రతనే పెంచుతుంది; ఎందుకంటే లక్ష్మణుడు ఆ నగరాన్ని తలచుకుంటూనే వనంలో చెట్టు మొదట మేలుకొని ఉన్నాడు. ‘సుఖంగా సంచరించేవారు’ అనే మాటతో అతడు ఇతరుల భాగ్యాన్నే ప్రశంసిస్తున్నాడు, తనది కాదు. ఈ వర్ణన గత సర్గలలో చెప్పిన అయోధ్యావర్ణనకు ప్రతిధ్వనే, కాని ఇక్కడ అది శోకపు తెరపై చిత్రించబడింది.

‘దశరథుడు బ్రతికి ఉంటాడా? వనవాసం నుండి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చి మనం ఆ సువ్రతుడైన మహాత్ముని చూడగలమా? ఈ వనవాసం ముగిసిన తరువాత సత్యప్రతిజ్ఞుడైన రామునితో కలిసి మనం క్షేమంగా అయోధ్యలోకి ప్రవేశించగలమా?’ ఇలా విలపిస్తూ, దుఃఖార్తుడై నిలుచున్న ఆ మహాత్ముడైన రాజపుత్రునికి ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. ఇక్కడ ‘అపి’ (కదా, ఏమో) అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ప్రయోగించడం ద్వారా కవి ఆశ యొక్క క్షీణతను చూపిస్తున్నాడు — నిశ్చయం ఏదీ లేదు, కేవలం ఆశ మాత్రమే. ‘నిలుచున్న’ అనే పదంతో లక్ష్మణుడు రాత్రంతా కూర్చోను కూడా కూర్చోకుండా నిలుచునే మేలుకొని ఉన్నాడని తెలుస్తుంది — ఇదే అతని సేవ. ఇలా యాభయ్యవ సర్గలో రాముని విషయంలో చాలా దీర్ఘంగా గడిచిన రాత్రే ఇక్కడ లక్ష్మణుని విషయంలో విలాపంతో గడిచింది; కవి ఒకే రాత్రిని ఇద్దరి దృష్టితో వర్ణిస్తున్నాడు.

ఇలా ప్రజాహితుడైన ఆ రాజకుమారుడు సత్యం పలుకుతుండగా, గాఢమైన స్నేహం వల్ల గుహుడు ఆపదతో పీడితుడై కన్నీళ్ళు కార్చాడు — జ్వరంతో బాధపడుతున్న ఏనుగులా వ్యథతో ఆతురుడై. ఈ చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో నాలుగు పాదాలు గలది, ఇది సర్గాంతానికి లక్షణం. ఉపమానం కూడా మర్మస్పర్శి — జ్వరంతో పీడితమైన మహాగజం బలవంతమైనదైనా నిశ్చేష్టమై రోదించినట్లు, బలవంతుడైన నిషాదరాజు ప్రేమవశుడై కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నాడు. ఇలా సర్గ లక్ష్మణుని విలాపంతో మొదలై గుహుని కన్నీళ్ళతో ముగుస్తుంది; ఇద్దరికీ మూలం రాముని పట్ల ప్రేమే. ఇక్కడ సూచించబడింది కూడా — జాతి చేత నిషాదుడైనవాడు కూడా ప్రేమ చేత క్షత్రియకుమారునితో సమానుడు; వాల్మీకి దృష్టిలో సౌహార్దమే గౌరవించదగిన కొలమానం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి