సర్గ
గుహుడు రాముని సత్కరించడం
అయోధ్యకు వీడ్కోలు, జనపదవాసులను పంపివేయడం, గంగ యొక్క విస్తారమైన వర్ణన, శృంగిబేరపురంలో గారచెట్టు మొదట నివాసం, నిషాదరాజు గుహుని ఆతిథ్యం
గత సర్గలో రాముడు కోసల జనపదపు సరిహద్దును దాటాడు. ఇక్కడ విశాలమైన రమణీయమైన కోసలదేశాన్ని దాటి, లక్ష్మణుని అన్న, ధీమంతుడైన రాముడు అయోధ్య వైపు ముఖం తిప్పి చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థులు పరిపాలించిన నగరశ్రేష్ఠమా, నీ దగ్గర సెలవు తీసుకుంటున్నాను; నిన్ను పాలిస్తూ నీలో నివసించే దేవతల దగ్గర కూడా సెలవు తీసుకుంటున్నాను. వనవాసం ముగించుకొని, జగత్పతికి ఋణం తీర్చుకొని, తల్లితోనూ తండ్రితోనూ కలిసి మళ్ళీ నిన్ను చూస్తాను.’ తరువాత అందమైన ఎర్రని కన్నులు గల అతడు కుడిచేతిని పైకెత్తి, కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో దీనుడై జనపదవాసులతో అన్నాడు — ‘మీరు నా పట్ల తగినట్లుగా అనుకంపనూ దయనూ చూపారు. దీర్ఘకాలం దుఃఖాన్ని మోయడం పాపకరం; కనుక మీ మీ కార్యసిద్ధి కోసం వెళ్ళండి.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముడు నగరానికి కూడా దేవతకు వలె నమస్కరిస్తాడు, శోకంతో దానిని నిందించడు; అంతేకాక తన దుఃఖాన్ని విడిచి వెంట వచ్చిన జనుల హితాన్నే ఆలోచిస్తాడు. ‘సెలవు తీసుకుంటున్నాను’ అనే పదం సప్రయోజనమైనది — ప్రయాణానికి ముందు గురువుల, దేవతల దగ్గర సెలవు తీసుకొని వెళ్ళాలనేది శిష్టాచారం; దానినే రాముడు నగరం పట్ల ఆచరిస్తున్నాడు. ‘ఋణం తీర్చుకొని’ అనే పదంతో అతని దృష్టి స్పష్టమవుతుంది — వనవాసం దండన కాదు, తండ్రి మాట అనే ఋణాన్ని తీర్చుకోవడం. మళ్ళీ చూస్తానని ఆశ్వాసన ఇచ్చిన తరువాతనే అతడు జనాన్ని పంపివేస్తాడు; దీనితో వారి శోకం కొంత శమిస్తుంది. ‘దీర్ఘకాలం దుఃఖాన్ని మోయడం పాపకరం’ అనే మాటతో కవి అతిదీర్ఘమైన శోకం తానే అధర్మమని సూచిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే అది కర్తవ్యం నుండి తప్పిస్తుంది.
ఆ జనులు మహాత్ముడైన రామునికి నమస్కరించి ప్రదక్షిణం చేసి, ఘోరంగా విలపిస్తూ అక్కడక్కడ నిలిచిపోయారు. అలా విలపిస్తూ, తృప్తి తీరని వారు చూస్తుండగానే రాఘవుడు, సాయంకాలపు ఆరంభంలో సూర్యుడు కనుమరుగైనట్లు, కంటికి కనబడనంత దూరం వెళ్ళిపోయాడు. ఇక్కడ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — రాముడు జనులకు సూర్యుడు; అతడు కనబడకపోవడమే వారికి రాత్రి ఆరంభం. తరువాత అతడు ధాన్యధనాలతో కూడినవీ, దానశీలురైన జనులు గలవీ, శుభకరమైనవీ, ఎక్కడి నుండీ భయం లేనివీ, రమణీయమైనవీ, చైత్యవృక్షాలతో యజ్ఞయూపాలతో నిండినవీ, ఉద్యానవనాలతో మామిడితోటలతో కూడినవీ, సమృద్ధమైన జలాశయాలు గలవీ, తృప్తిగా పుష్టిగా ఉన్న జనంతో నిండినవీ, గోసమూహాలతో సేవింపబడినవీ, రాజులు రక్షించదగినవీ, వేదఘోషతో ప్రతిధ్వనించేవీ అయిన దేశాలను రథంలో దాటాడు. ఇలా ధైర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు ఆనందమయమైన, సమృద్ధమైన, రమణీయమైన ఉద్యానాలతో నిండిన, రాజులు అనుభవించదగిన రాజ్యం మధ్యగా వెళ్ళాడు. ఈ వర్ణనతో కవి రాముడు విడిచిపెడుతున్న రాజ్యం కేవలం అయోధ్య కాదని, ఇలాంటి సమృద్ధమైన విశాలమైన జనపదం కూడా అని సూచిస్తున్నాడు. జనపదపు విశేషణాలు కూడా ఆలోచించదగినవి — దానశీలురైన జనం, ఎక్కడి నుండీ అభయం, చైత్యవృక్షాలూ యజ్ఞయూపాలూ, మామిడితోటలూ జలాశయాలూ గోసమూహాలూ, వేదఘోషా. ఈ పదాలతో కవి సుపరిపాలితమైన దేశపు లక్షణాలనే లెక్కిస్తున్నాడు — ధర్మం, అభయం, వ్యవసాయం, గోరక్షణ, వేదాధ్యయనం. ఇలాంటి రాష్ట్రాన్ని పాలించగలవాడే ఇప్పుడు వనానికి వెళ్తున్నాడు; ఈ ప్రసంగపు కరుణ ఇందులోనే నిహితమై ఉంది.
అక్కడ రాఘవుడు మూడు మార్గాలలో ప్రవహించేదీ, దివ్యమైనదీ, చల్లని నీరు గలదీ, నాచు లేనిదీ, రమణీయమైనదీ, ఋషులు సేవించేదీ అయిన గంగను చూశాడు. దగ్గరలోనే ఉన్న శోభాయమానమైన ఆశ్రమాలతో అలంకరించబడినది, తగిన సమయంలో సంతోషించిన అప్సరసలు సేవించే జలమధ్యం గలది, శుభకరమైనది. దేవతలతో, దానవులతో, గంధర్వులతో, కిన్నరులతో శోభిస్తున్నది; నాగుల, గంధర్వుల భార్యలు నిరంతరం సేవిస్తున్నది. వందలాది దేవక్రీడాస్థలాలతో నిండినది, దేవోద్యానాలతో కూడినది, దేవతల కోసం ఆకాశానికి వెళ్ళినది, అక్కడ ‘దేవపద్మిని’ అని ప్రసిద్ధమైనది — దీనితో గంగ మూడు మార్గాలలో ప్రవహించడమే స్పష్టమవుతుంది. నీటి తాకిడితో అట్టహాసం చేస్తున్నట్లు ఉగ్రమైనది, నురుగుతో నిర్మలంగా నవ్వుతున్నట్లున్నది, ఎక్కడో జడలుగా అల్లిన నీరు గలది, ఎక్కడో సుడిగుండాలతో శోభిస్తున్నది. ఎక్కడో నిశ్చలంగా గంభీరంగా, ఎక్కడో వేగంతో కలవరంగా; ఎక్కడో గంభీరమైన ఘోషతో, ఎక్కడో భయంకరమైన ధ్వనితో. దేవసమూహాలు మునిగిన నీరు గలది, నిర్మలమైన కలువలతో నిండినది, ఎక్కడో విశాలమైన ఇసుకతిన్నెలు గలది, ఎక్కడో నిర్మలమైన ఇసుక గలది. ఇదంతా ప్రచలిత పాఠపు (వల్గేట్) సంప్రదాయంలోని విస్తారమైన గంగాస్తోత్రమే; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇంత విస్తారం లేదు. వర్ణన క్రమం కూడా కవిసమ్మతమైనది — మొదట నది స్వరూపం (మూడు మార్గాలలో ప్రవహించేది, చల్లని నీరు గలది, నాచు లేనిది), తరువాత తీరంలోని ఆశ్రమాలు, తరువాత దివ్యులైన సేవకులు, తరువాత మూడు లోకాలలో దాని గమనం, చివరకు నీటి యొక్క నానావిధ అవస్థలు. ‘ఎక్కడో’ అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం ద్వారా కవి ఒకే నది చోటుచోటుకూ వేర్వేరు రూపాలు పొందుతుందని చూపిస్తున్నాడు — ఎక్కడో శాంతంగా, ఎక్కడో వేగంగా, ఎక్కడో గంభీరనాదంతో, ఎక్కడో భయంకరధ్వనితో.
అది హంసల, సారసపక్షుల కూతలతో నిండినది, చక్రవాకాలతో శోభిస్తున్నది, ఎల్లప్పుడూ మదించిన పక్షులు ఆశ్రయించినది, నిందారహితమైనది. ఎక్కడో తీరంలో పెరిగిన చెట్లతో మాలలతో వలె శోభిస్తున్నది, ఎక్కడో విరిసిన కలువలతో కప్పబడినది, ఎక్కడో పద్మవనాలతో నిండినది. ఎక్కడో తెల్లకలువల గుంపులతో, మొగ్గలతో శోభిస్తున్నది, ఎక్కడో రకరకాల పుష్పపరాగంతో కప్పబడి మదించినట్లు కనిపిస్తున్నది. మలినాల గుంపులు తొలగిపోయినది, మణిలా నిర్మలంగా కనిపించేది; దిగ్గజాలతో, మదించిన అడవిఏనుగులతో, శ్రేష్ఠమైన గజాలతో, దేవరాజు వాహనాలైన ఏనుగులతో దాని వనాంతరాలు ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి. పండ్లతో, పువ్వులతో, చిగుళ్ళతో, పొదలతో, పక్షులతో చుట్టుముట్టబడిన అది ఉత్తమమైన ఆభరణాలతో శ్రద్ధగా అలంకరించుకున్న సుందరిలా ప్రకాశిస్తున్నది. చివరకు కవి దాని పరమ మాహాత్మ్యాన్ని చెబుతాడు — అది విష్ణుపాదం నుండి జారినది, దివ్యమైనది, పాపం లేనిది, పాపాలను నశింపజేసేది. ఇలా లౌకిక సౌందర్యంతో మొదలుపెట్టి పారమార్థికమైన పావనత్వం వరకు వర్ణన ముగించబడింది. ‘అలంకరించుకున్న సుందరిలా’ అనే ఉపమానంతో కవి వర్ణనమంతటినీ ఒకచోట సంగ్రహిస్తున్నాడు — పువ్వులూ చిగుళ్ళూ పక్షులూ దాని ఆభరణాలు, సుడిగుండాలు దాని విలాసం. చివరలో ‘విష్ణుపాదం నుండి జారినది’ అనే పదంతో నది యొక్క ఉత్పత్తి గుర్తుచేయబడుతుంది; ‘పాపం లేనిది, పాపాలను నశింపజేసేది’ అని దాని రెండు విధాల మాహాత్మ్యం — తాను నిర్మలమైనది, ఇతరుల మలినాలను హరించేది. భారతీయ పరంపరలో గంగ ప్రతిష్ఠ ఇదే. ఇక్కడ సూచించబడింది కూడా — వనవాసానికి వెళ్ళేవాడు మొదట పుణ్యజలమైన గంగనే ఆశ్రయిస్తాడు.
అది శింశుమారాలతో, మొసళ్ళతో, సర్పాలతో కూడినది, సగరవంశపు తపస్తేజస్సుతో శంకరుని జటాజూటం నుండి జారినది, సముద్రుని పట్టమహిషి, సారసక్రౌంచపక్షుల కూతలతో నిండినది. ఆ గంగను మహాబాహువైన రాముడు శృంగిబేరపురం దగ్గర చేరాడు. అలలతో కలగలిసిన సుడిగుండాలు గల దానిని చూసి ఆ మహారథుడు సూతుడైన సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు ఇక్కడే నివసిద్దాం. సారథీ, నదికి దగ్గరలోనే ఎన్నో పువ్వులూ చిగుళ్ళూ గల ఈ చాలా పెద్ద గారచెట్టు (ఇంగుదీ వృక్షం) ఉంది; ఇక్కడే నివసిద్దాం.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముడు గ్రామాన్ని గాని ప్రాసాదాన్ని గాని కోరడు, చెట్టు మొదలునే తన నివాసంగా ఎంచుకుంటాడు; వనవాసపు మొదటి రాత్రి ఇలాగే ప్రారంభమైంది. ‘సగరవంశపు తేజస్సుతో శంకరుని జటాజూటం నుండి జారినది’ అనే మాటతో భగీరథుని కథ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడుతుంది — సగరపుత్రుల ఉద్ధారం కోసం దింపబడినదే ఇప్పుడు సగరవంశీయుడైన రాముని ఎదుట ప్రవహిస్తున్నది. కనుక ఇక్కడ గంగాదర్శనం కేవలం దారిలోని సంఘటన కాదు, కులస్మృతి కూడా. గారచెట్టు తాపసులకు ప్రియమైనది; దాని మొదట నివసించడమే రాముని కొత్త జీవితపు ఆరంభాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ‘నివసిద్దాం’ అనే బహువచనంతో అతడు సహచరులందరినీ తనతో కలిపి లెక్కిస్తున్నాడు.
రాముడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘దేవతలకూ, మానవులకూ, గంధర్వులకూ, మృగాలకూ, సర్పాలకూ, పక్షులకూ గౌరవనీయమైన నీరు గలదీ, శుభకరమైనదీ, నదులలో శ్రేష్ఠమైనదీ అయిన ఈ గంగను నేను చూస్తున్నాను.’ లక్ష్మణుడూ సుమంత్రుడూ రాఘవునితో ‘అలాగే’ అని చెప్పి అప్పుడు గుర్రాలతో ఆ గారచెట్టు దగ్గరకు వెళ్ళారు. ఇక్ష్వాకునందనుడైన రాముడు ఆ రమణీయమైన చెట్టును సమీపించి, భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ఆ రథం నుండి దిగాడు. సుమంత్రుడు కూడా దిగి ఉత్తమమైన గుర్రాలను విప్పి, చెట్టు మొదట ఉన్న రాముని దగ్గర చేతులు జోడించి నిలిచాడు. ఈ శ్లోకాలలో కవి ఒక సూక్ష్మమైన క్రమాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు — మొదట రాజకుమారుడు దిగడం, తరువాత సారథి గుర్రాలను విప్పడం, చివరకు వినయంతో దగ్గర నిలవడం. ‘నదులలో శ్రేష్ఠమైనదానిని చూస్తున్నాను’ అనే రాముని మాట ఆలోచించదగినది — అతడు విశ్రాంతి కోసం కాదు, గంగాదర్శనం కోసమే అక్కడ ఆగాలనుకుంటున్నాడు; అతని దృష్టిలో నది తీర్థమే, దారిలోని అడ్డంకి కాదు. ‘దేవమానవగంధర్వమృగపన్నగపక్షులకు’ అనే దీర్ఘసమాసంతో కవి గంగ మనుష్యులకే కాదు, సర్వప్రాణులకూ గౌరవనీయమైనదని చూపిస్తున్నాడు. లక్ష్మణసుమంత్రుల ‘అలాగే’ అనే ఒక్క మాట జవాబు కూడా వారి అనువర్తిత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
అక్కడ గుహుడనే రాజు ఉన్నాడు; అతడు రామునికి తనతో సమానమైన మిత్రుడు, నిషాదజాతివాడు, బలవంతుడు, ‘స్థపతి’ అని ప్రసిద్ధుడు. పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు తన దేశానికి వచ్చాడని విని అతడు వృద్ధులైన మంత్రులతోనూ జ్ఞాతులతోనూ కలిసి వచ్చాడు. దూరం నుండే వచ్చిన నిషాదాధిపతిని చూసి రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి గుహుని ఎదుర్కొన్నాడు. రాముని తాపసవేషం చూసి ఆర్తుడైన గుహుడు అతనిని గాఢంగా కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, అయోధ్య ఎలాగో ఇది కూడా నీదే అలాగే; నీకు ఏం చేయమంటావు?’ ఇక్కడ మైత్రి లక్షణం కనిపిస్తుంది — జాతిభేదం గాని వేషభేదం గాని వారి స్నేహాన్ని అడ్డుకోవు, ఆర్తుడైన మిత్రుడు తన రాజ్యాన్నే అర్పిస్తున్నాడు. ‘స్థపతి’ అనేది గుహుని పదవి; అతడు నిషాదులకు అధిపతి, బలవంతుడు. రామునితో అతని స్నేహం ఇంతకుముందే ప్రసిద్ధమైనది, దానినే కవి ‘తనతో సమానమైన మిత్రుడు’ అనే పదంతో సూచిస్తున్నాడు. దూరం నుండే వచ్చిన అతనిని చూసి రాముడు తానే ముందుకు వెళ్తాడు — సన్మానం కోసం మొదటి అడుగు తామే వేయడం మహాత్ముల లక్షణం. ‘అయోధ్య ఎలాగో ఇది కూడా నీదే’ అనే గుహుని మాటలో మైత్రి పరాకాష్ఠ కనిపిస్తుంది — అతడు ఏదో ఇవ్వాలనుకోవడం లేదు, అన్నిటిపైనా యాజమాన్యాన్నే అర్పిస్తున్నాడు.
గుహుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, ఇలాంటి ప్రియమైన అతిథిని ఎవరు పొందుతారు?’ తరువాత అతడు గుణవంతమైన, రకరకాల అన్నపానాదులను తీసుకొని త్వరగా అర్ఘ్యాన్ని తెచ్చి ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నీకు స్వాగతం; ఈ భూమి అంతా నీదే. మేము సేవకులం, నువ్వు ప్రభువువు; మా రాజ్యాన్ని చక్కగా పాలించు. ఈ భక్ష్యమూ భోజ్యమూ పేయమూ లేహ్యమూ సిద్ధంగా ఉన్నాయి; ముఖ్యమైన శయ్యలూ, గుర్రాలకు మేతా నీకోసం సిద్ధంగా ఉన్నాయి.’ ఈ శ్లోకం (39) ఆరు పాదాలు గలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్యలో కూర్చబడ్డాయి. గుహుని మాటలో ఆతిథ్యపు నాలుగు అంగాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — అర్ఘ్యం, అన్నం, శయ్య, వాహనపోషణ. శాస్త్రంలో చెప్పిన ఆతిథ్యపు క్రమం ఇదే. ‘మేము సేవకులం, నువ్వు ప్రభువువు’ అనే మాటతో గుహుడు తానే సేవకభావాన్ని ఎంచుకుంటున్నాడు; ‘మా రాజ్యాన్ని చక్కగా పాలించు’ అని రాజ్యాన్ని అర్పిస్తున్నాడు. భక్ష్య భోజ్య పేయ లేహ్యాల ఈ నాలుగు విధాల లెక్క శాస్త్రప్రసిద్ధమైనది — నమిలేది, తినేది, త్రాగేది, నాకేది. చివరలో గుర్రాల మేత ప్రస్తావన కూడా సూచకమైనది, ఎందుకంటే రాముడు స్వీకరించేది అదే.
ఇలా మాట్లాడుతున్న గుహునికి రాఘవుడు జవాబిచ్చాడు — ‘నీ చేత మేము అన్ని విధాలా పూజింపబడ్డాం, సంతోషపెట్టబడ్డాం.’ కాలినడకన ఎదురు రావడంతోనూ, ప్రేమను చూపడంతోనూ సంతుష్టుడై, సద్వర్తనం గల భుజాలతో అతనిని గట్టిగా కౌగిలించుకొని అతడు అన్నాడు — ‘గుహా, అదృష్టవశాత్తు నిన్ను బంధువులతో సహా ఆరోగ్యంగా చూస్తున్నాను. నీ రాష్ట్రంలో, మిత్రులలో, వనాలలో కుశలమేనా? నువ్వు ప్రీతితో ఏర్పాటు చేసిన ఇదంతా నేను నీకే వదిలివేస్తున్నాను — నేను దానం స్వీకరించే స్థితిలో లేను. నన్ను దర్భచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించేవానిగా, పండ్లూ దుంపలూ తినేవానిగా, ధర్మంలో నిమగ్నుడైనవానిగా, వనంలో సంచరించే తాపసిగా తెలుసుకో.’ ఇక్కడ రాముని సౌజన్యం కనిపిస్తుంది — అతడు కటువుగా నిరాకరించడు, ప్రీతిని స్వీకరించి వస్తువును మాత్రమే నిరాకరిస్తాడు; దానం స్వీకరించకపోవడం తాపసధర్మంలో ఒక భాగమే. ‘పూజింపబడ్డాం, సంతోషపెట్టబడ్డాం’ అనే మాటతో అతడు గుహుని ఆతిథ్యాన్ని పూర్ణమైనదిగానే భావిస్తున్నాడు — కాలినడకన రావడం, ప్రేమను చూపడం ఇంతే పూజ. తరువాత అతడు బాహువులతో అతనిని కౌగిలించుకుంటాడు; మాటతో కుశలప్రశ్న అడుగుతాడు — రాష్ట్రంలో, మిత్రులలో, వనాలలో. దీనితో రాముడు గుహుని మిత్రునిగానే కాదు, రాజుగా కూడా గణిస్తున్నాడు. చివరగా ఆత్మపరిచయం — ‘దర్భచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించేవాడు, పండ్లూ దుంపలూ తినేవాడు, ధర్మంలో నిమగ్నుడు, వనంలో సంచరించే తాపసి’ — ఇదే పద్నాలుగు సంవత్సరాల వరకు అతడు పాలించవలసిన ప్రతిజ్ఞ.
రాముడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘నాకు గుర్రాల మేత మాత్రమే కావాలి, మరేదీ వద్దు. ఇంతమాత్రంతోనే ఇక్కడ నువ్వు నన్ను చక్కగా పూజించినవాడవవుతావు. ఈ గుర్రాలు మా తండ్రి రాజు దశరథునికి ప్రియమైనవి; వీటిని చక్కగా చూసుకుంటే నేనే పూజింపబడినట్లు.’ అది విని గుహుడు అక్కడే గుర్రాలకు నీళ్ళూ మేతా త్వరగా ఇవ్వమని పురుషులకు ఆజ్ఞాపించాడు. ఇక్కడ ఆలోచించదగినది — రాముడు స్వార్థాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెడతాడు, కాని తండ్రికి ప్రియమైన గుర్రాలను ఉపేక్షించడు; పితృభక్తే అతనికి ఉన్న ఒకే ఒక మినహాయింపు. తాను స్వీకరించనిదానిని తండ్రికి ప్రియమైన గుర్రాల కోసం యాచిస్తాడు; దీనితో దానాన్ని నిరాకరించడం కూడా ప్రేమతో కూడినదవుతుంది, కటువైనది కాదు. ‘ఇంతమాత్రంతోనే నన్ను చక్కగా పూజించినవాడవవుతావు’ అనే మాటతో అతడు గుహుని మనస్సును సంతృప్తిపరుస్తాడు — ఆతిథ్యాన్ని నిరాకరిస్తే ఆతిథేయుడు బాధపడతాడు, కనుక కొంచెమైనా స్వీకరించి అతనిని ఊరడిస్తాడు. గుహుడు కూడా ఆలస్యం చేయడు, అక్కడే పురుషులకు ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఇలా ఇద్దరి ఔచిత్యమూ కాపాడబడింది.
తరువాత నారచీరను ఉత్తరీయంగా ధరించిన రాముడు పశ్చిమ సంధ్యను ఉపాసించి, లక్ష్మణుడు తెచ్చిన నీటినే భోజనంగా స్వీకరించాడు. భార్యతో కలిసి నేలమీద పడుకున్న అతని పాదాలను కడిగి, లక్ష్మణుడు అక్కడి నుండి తొలగి చెట్టును ఆనుకొని నిలుచున్నాడు. గుహుడు కూడా సూతునితో కలిసి సౌమిత్రితో మాట్లాడుతూ, ఏమరుపాటు లేకుండా విల్లు పట్టుకొని రాముని కోసం మేలుకొని ఉన్నాడు. ఇలా పడుకున్న, కీర్తిమంతుడూ మనస్వీ మహాత్ముడూ, దుఃఖం ఎరుగనివాడూ సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడూ అయిన దాశరథికి ఆ రాత్రి అప్పుడు చాలా దీర్ఘంగా గడిచింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో నాలుగు పాదాలు గలది, ఇది సర్గాంతానికి లక్షణం. ‘దుఃఖం ఎరుగనివాడు, సుఖాలకు అలవాటుపడినవాడు’ అనే రెండు పదాలతో కవి రాత్రి దీర్ఘంగా తోచడానికి కారణాన్ని సూచిస్తున్నాడు — పడక కఠినమైనది కాదు, అలవాటే కొత్తది. ‘నీటినే భోజనంగా స్వీకరించాడు’ అనే మాటతో అతని వ్రతపు కఠినత్వం బయటపడుతుంది — వనవాసపు ఆరంభంలోనే అతడు అన్నాన్ని విడిచిపెడతాడు. లక్ష్మణుడు పాదాలు కడగడం సోదరభక్తికి నిదర్శనం; తరువాత అతడు తాను పడుకోడు, చెట్టును ఆనుకొని మేలుకొని ఉంటాడు. గుహుడు కూడా విల్లు పట్టుకొని, ఏమరుపాటు లేకుండా సుమంత్రునితో కలిసి జాగరణ చేస్తాడు. ఇలా ముగ్గురు మేలుకొని ఉన్నారు, ఒక్కడు నిద్రిస్తున్నాడు — ఇదే చిత్రపు రచన, దీనితో కవి రాముడు రక్షించదగినవాడని, అందరి ప్రేమా అతనిపైనే అని ఒకేచోట చూపిస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥