సర్గ
మూడు నదులను దాటడం
గ్రామవాసుల శోకవచనాలు వినడం, కోసలదేశాన్ని దాటడం, వేదశ్రుతి, గోమతి, స్యందిక నదులను దాటడం, సూతునితో వేట గురించిన సంభాషణ
గత సర్గలో అయోధ్య స్త్రీలు రాముని కోసం ఆర్తులై ఏడ్చారు, నగరం ఘోష లేనిదైంది. ఇక్కడ కవి మళ్ళీ దారిలో ఉన్న రాముని అనుసరిస్తాడు. రాముడు కూడా మిగిలిన రాత్రిభాగంలో అదే దారిలో చాలా దూరం వెళ్ళాడు; ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు తండ్రి ఆజ్ఞను తలచుకుంటూనే వెళ్ళాడు. తండ్రి మాటే అతని రథాన్ని నడిపించేది, ఎవరి భయమూ కాదు. అలా వెళ్తుండగా ఆ శుభమైన రాత్రి గడిచిపోయింది; తరువాత అతడు శుభమైన సంధ్యను ఉపాసించి జనపదాలలోకి ప్రవేశించాడు. దున్నిన పొలాల సరిహద్దులు గల గ్రామాలనూ, పూచిన వనాలనూ చూస్తూ, ఉత్తమమైన గుర్రాలతో వేగంగా వెళ్తున్నా అతడు మెల్లగా వెళ్తున్నట్లుగా సాగిపోయాడు. ఇక్కడ ‘మెల్లగా వెళ్తున్నట్లు’ అనే మాట ఆలోచించదగినది — వేగం గొప్పదే, కాని దారి శోభలో తన్మయుడైన ద్రష్టకు ఆ వేగం మందంగా తోస్తుంది. దీనితో కవి రాముని దృష్టి ప్రవాసదుఃఖంతో మలినం కాలేదని, దేశపు సౌందర్యాన్ని గ్రహించగలిగినదేనని సూచిస్తున్నాడు. ‘విషయాలు’ అనే పదంతో జనపదాలు చెప్పబడుతున్నాయి; అయోధ్య వెలుపల ఉన్న మొదటి ప్రదేశంలోకే అతడు ఇప్పుడు ప్రవేశిస్తున్నాడు.
దారిలో గ్రామాలలో నివసించే మనుష్యుల మాటలు రాముని చెవిన పడుతున్నాయి. వారు అంటున్నారు — ‘కామానికి వశుడైన రాజు దశరథునికి ధిక్కారం. అయ్యో, ఈ రోజు క్రూరురాలూ, పాపీ, పాపాన్ని అనుసరించేదీ, తీక్ష్ణురాలూ, మర్యాదను భంగపరచినదీ అయిన కైకేయి తీక్ష్ణమైన కర్మలో నిమగ్నమై ఉంది. ఎందుకంటే ఆమె రాజు యొక్క ఇలాంటి ధార్మికుడూ, మహాప్రాజ్ఞుడూ, దయగలవాడూ, జితేంద్రియుడూ అయిన కుమారుని వనవాసానికి పంపుతున్నది.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — గ్రామజనం రాజద్రోహంతో మాట్లాడడం లేదు, ధర్మం ఉల్లంఘించబడడంతో పీడితులై మాట్లాడుతున్నారు. రాముని గుణాలే వారి శోకానికి కారణం; దయగలవాడూ జితేంద్రియుడూ అయినవాడే వనానికి పంపబడుతున్నాడనే అన్యాయం వారిని దహిస్తున్నది. అంతేకాక ‘మర్యాదను భంగపరచినది’ అనే పదంతో కైకేయి దోషం స్పష్టమవుతుంది — ఆమె కేవలం స్వార్థపరురాలు కాదు, కులధర్మపు హద్దును కూడా భేదించింది. ‘తీక్ష్ణురాలు తీక్ష్ణమైన కర్మలో నిమగ్నమైంది’ అనే పునరుక్తి కూడా సప్రయోజనమైనది — స్వభావంతోనే తీక్ష్ణురాలైనది ఇప్పుడు తీక్ష్ణమైన కర్మలో ప్రవృత్తమైందని అర్థం.
జనులు మళ్ళీ అంటున్నారు — ‘ఎల్లప్పుడూ సుఖాలలో రమించే మహాభాగ్యవతి జనకనందిని సీత దుఃఖాలను ఎలా అనుభవిస్తుంది? అయ్యో, రాజు దశరథుడు తన కుమారుని పట్ల ఎంత నిర్దయుడయ్యాడంటే, ప్రజలకు ప్రియుడూ పాపరహితుడూ అయిన రాముని ఇక్కడ విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నాడు.’ గ్రామవాసుల ఈ మాటలు వింటూనే వీరుడైన కోసలేశ్వరుడు కోసలదేశాన్ని దాటాడు. రాముని వియోగం కేవలం అయోధ్య పౌరులది కాదు, జనపదమంతటి శోకమని కవి ఇక్కడ సూచిస్తున్నాడు. అంతేకాక రాముడు ఆ మాటలు వింటాడు, కాని జవాబు చెప్పడు, రథాన్ని ఆపడు — తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించడమే అతని జవాబు. ఇదే ఈ కాండకు మూలభూతమైన శిక్షణ. ‘కోసలేశ్వరుడు’ అనే విశేషణం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — రాజ్యం నుండి తొలగించబడినవానినే కవి కోసలులకు ఈశ్వరుడని చెబుతున్నాడు.
తరువాత అతడు శుభకరమైన నీటిని మోసే వేదశ్రుతి అనే నదిని దాటి అగస్త్యుడు నివసించిన దిక్కు వైపు ముఖం తిప్పి సాగిపోయాడు. చాలాసేపు వెళ్ళి, చల్లని నీటిని మోసేదీ, ఆవులతో నిండిన తీరప్రాంతాలు గలదీ, సముద్రంలో కలిసేదీ అయిన గోమతి నదిని దాటాడు. గోమతిని కూడా దాటి వేగంగా వెళ్ళే గుర్రాలతో అతడు నెమళ్ళ, హంసల కూతలతో నిండిన స్యందిక నదిని దాటాడు. అక్కడ అతడు వైదేహికి, పూర్వం రాజు మనువు ఇక్ష్వాకునికి ఇచ్చిన, సమృద్ధమైన, రాష్ట్రాలతో నిండిన ఆ భూమిని చూపిస్తాడు. ఈ దర్శనం ఆలోచించదగినది — వనానికి వెళ్తున్నా రాముడు పితృపరంపర స్మరణను విడిచిపెట్టడు, భార్యకు కులపు భూమినే మొదట చూపిస్తాడు. తాను విడిచిపెడుతున్న భూమి మాహాత్మ్యాన్నే అతడు సీతకు చెబుతున్నాడు; దీనితో అతని త్యాగం విరక్తి వల్ల కాదు, ధర్మం యొక్క ఫలమని తెలుస్తుంది. మూడు నదులూ దక్షిణ దిశకు వెళ్ళేవారికి క్రమంగానే చెప్పబడ్డాయి — వేదశ్రుతి, గోమతి, స్యందిక; ఈ మార్గం అయోధ్యకు ఆగ్నేయ దిశలో గంగాతీరం వరకు తీసుకువెళ్తుంది.
తరువాత ఆ శ్రీమంతుడైన పురుషోత్తముడు సారథిని మళ్ళీ మళ్ళీ ‘సూతా’ అని పిలిచి మదించిన హంస వంటి స్వరంతో ఇలా అన్నాడు — ‘నేను మళ్ళీ తిరిగి వచ్చి తల్లితోనూ తండ్రితోనూ కలిసి సరయూ తీరంలోని పూచిన వనంలో ఎప్పుడు వేటకు తిరుగుతాను? నేను వేటను అత్యధికంగా కోరను; కాని అది లోకంలో రాజర్షిసమూహాలు అంగీకరించిన సాటిలేని వినోదం.’ ఈ లోకంలో వనంలో వేట రాజర్షుల వినోదం కోసమే ఏర్పడింది; తగిన కాలంలో చేసే దానిని మనుష్యులూ ధనుర్ధారులూ కోరుకుంటారు. ఇలా ఆయా విషయాలను ఉద్దేశించి మధురమైన వాక్కుతో మాట్లాడుతూ ఆ ఇక్ష్వాకువంశీయుడు ఆ దారిలో సాగిపోయాడు. సర్గాంతంలో రాముని శాంతమైన మనస్సు కనిపిస్తుంది — అతడు విలపించడు, కైకేయిని నిందించడు; తిరిగి వస్తాననే ఆశను మోస్తూ సూతునితో మధురంగా సంభాషిస్తాడు. జనం విలపిస్తున్నారు, రాముడు మాత్రం వేట గురించిన స్మరణతో సూతుని శోకాన్ని పోగొడుతున్నాడు — ఇదే ధీరుని లక్షణం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥