సర్గ
నగర స్త్రీల విలాపం
పౌరులు ఇళ్ళకు తిరిగి రావడం, నగరంలో అన్ని వ్యవహారాలూ ఆగిపోవడం, స్త్రీలు భర్తలను నిందించడం, కైకేయీ నింద, రాముని గుణస్మరణం, సాయంకాలానికి అయోధ్య కాంతిహీనం కావడం
గత సర్గలో పౌరులు రాముడు దొరకక అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చారు. ఈ సర్గలో వారి ఇళ్ళలోనూ నగరంలోనూ శోకం విస్తరించడం వర్ణించబడుతుంది. విషణ్ణులై, ఎంతో పీడితులై, కన్నీళ్ళతో తడిసిన కన్నులతో, శోకంతో, మరణాసన్నులైనట్లున్న ఆ నగరవాసులు — రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి కూడా వెనుదిరిగిన ఆ దీనమనస్కులు — వారి సత్త్వాలు పైకి లేచిపోయినట్లున్నాయి; ప్రాణాలు శరీరం నుండి వెళ్ళిపోయినట్లు తోచింది. తమతమ ఇళ్ళకు చేరి, కొడుకులతో భార్యలతో చుట్టుముట్టబడి, అందరూ కన్నీళ్ళతో కప్పబడిన ముఖాలతో కన్నీళ్ళు కార్చారు. తరువాత నగరంలోని వ్యవహారమంతా ఆగిపోయింది — ఎవరూ సంతోషించలేదు, ఎవరూ ఆనందించలేదు; వర్తకులు సరుకులు పరచలేదు, పరచిన సరుకులు కూడా శోభించలేదు, గృహస్థులు వంట చేయలేదు. భోజనం కూడా వండబడలేదనే మాటతో శోకపు గాఢత చూపబడింది. మొదటి రెండు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని రచిస్తాయి — మొదటిదానిలో విశేషణాలు, రెండవదానిలో ‘సత్త్వాలు పైకి లేచిపోయినట్లు’ అనే విధేయం. ఇక్కడ ‘సత్త్వం’ అంటే ప్రాణం లేదా ధైర్యం; అది పైకి వెళ్ళిపోయినట్లు అనేది ఉత్ప్రేక్ష. నాల్గవ శ్లోకంలో నగరజీవనపు నాలుగు స్తంభాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — హర్షం, వాణిజ్యం, సరుకుల శోభ, ఇంటి వంట; అవన్నీ ఒకేసారి ఆగిపోయాయి. దీనితో కవి శోకాన్ని వర్ణించడం లేదు, దాని ఫలితాలనే చూపిస్తున్నాడు — ఇదే ఈ సర్గ యొక్క కళాకౌశలం.
పోయిన వస్తువును మళ్ళీ చూసి కూడా ఎవరూ సంతోషించలేదు, విస్తారంగా ధనం వచ్చినా సంతోషించలేదు. మొదటి కొడుకును కన్న తల్లి కూడా ఆనందించలేదు — లోకంలో పరమ హర్షానికి కారణమైన రెండూ ఈ రోజు నిష్ఫలమయ్యాయని భావం. ఇంటింటా స్త్రీలు ఏడుస్తూ, దుఃఖార్తులై, ఇంటికి వచ్చిన భర్తలను మాటలతో నిందించారు — ముల్లుకర్రలతో ఏనుగులను పొడిచినట్లు. వారు అంటున్నారు — ‘రాఘవుని చూడలేనివారికి ఇళ్ళతో ఏం పని, భార్యలతో ఏం పని, ధనంతో ఏం పని, కొడుకులతో సుఖాలతో ఏం పని? లోకంలో ఒక్కడే సత్పురుషుడు, అతడే లక్ష్మణుడు, సీతతో కలిసి వనంలో కాకుత్స్థుడైన రామునికి సేవ చేస్తూ అనుసరిస్తున్నవాడు.’ భర్తలను నిందిస్తూ వారు లక్ష్మణుని ప్రశంసిస్తారు — ఈ పోలికే వారి నిందకు బలం. ఐదవ శ్లోకంలో రెండు దృష్టాంతాలు — పోయిన ద్రవ్యం మళ్ళీ లభించడం, మొదటి కొడుకు పుట్టడం; రెండూ లోకంలో పరమహర్ష కారణాలు, అయినా ఈ రోజు నిష్ఫలం. ఆరవ శ్లోకంలో ‘ముల్లుకర్రలతో ఏనుగులను వలె’ అనే ఉపమానం విచిత్రమైనది — భార్యల మాటలు అంకుశం వలె తీక్ష్ణమైనవి, భర్తలు ఏనుగుల్లా మౌనంగా ఉన్నారు. ఏడవ శ్లోకంలో ‘ఇళ్ళు, భార్యలు, ధనం, కొడుకులు, సుఖాలు’ అని గృహస్థ జీవితపు సాధనాలన్నిటినీ లెక్కించి వాటి నిరర్థకత చెప్పబడింది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుని ఒక్కనికి చేసిన స్తుతి మిగిలినవారందరికీ నింద అవుతుంది.
తరువాత ఆ స్త్రీలు వనాన్నే ధన్యంగా భావిస్తారు. ‘కాకుత్స్థుడు ఏ నదులలో, తామరకొలనులలో, సరస్సులలో శుచియైన నీటిలో మునిగి వెళ్తాడో, అవి పుణ్యం చేసుకున్నవి. రమణీయమైన కాననాలు గల అడవులూ, విశాలమైన తీరప్రాంతాలు గల నదులూ, చరియలు గల పర్వతాలూ కాకుత్స్థుని శోభింపజేస్తాయి.’ ఇక్కడ విపర్యయం రమణీయమైనది — సాధారణంగా ప్రదేశం పురుషుని శోభింపజేస్తుంది, ఇక్కడ మాత్రం రాముడే వాటికి శోభ అని చెప్పబడింది. ‘రాముడు ఏ కాననానికి గాని పర్వతానికి గాని వెళ్తాడో, అది ప్రియమైన అతిథిలా వచ్చిన అతనిని పూజించకుండా ఉండలేదు.’ విచిత్రమైన పువ్వుల సిగలు గలవీ, అనేక పూగుత్తులు ధరించినవీ, తుమ్మెదలతో శోభించేవీ అయిన చెట్లు రాఘవునికి తమను చూపించుకుంటాయి; పర్వతాలు దయతో అకాలంలో కూడా ముఖ్యమైన పువ్వులనూ పండ్లనూ వచ్చిన రామునికి చూపిస్తాయి; పర్వతాలు నిర్మలమైన నీటిని స్రవింపజేస్తాయి, రకరకాల విచిత్రమైన జలపాతాలను చూపిస్తూ. అచేతనాలైన చెట్లూ పర్వతాలూ నదుల గురించి కూడా సచేతనాలన్నట్లుగా చేసిన ఈ ఊహ నగరస్త్రీల ప్రేమకే ప్రకాశం. తొమ్మిది, పది శ్లోకాలలో జలస్థలాల విభజన ఉంది — ఒకవైపు నదులూ తామరకొలనులూ సరస్సులూ, మరొకవైపు అడవులూ నదులూ పర్వతాలూ. పదకొండవ శ్లోకంలో ‘ప్రియమైన అతిథిలా’ అనే మాట అతిథిపూజ అనే ధర్మం వనాన్ని కూడా బంధిస్తుందని చెబుతుంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో చెట్లకు మూడు విశేషణాలు — పువ్వుల సిగలు, పూగుత్తులు ధరించడం, తుమ్మెదలతో శోభించడం. పదమూడవ శ్లోకంలో ‘దయతో’ అనే మాటతో దయ కారణమవుతుంది; ఋతునియమం కూడా దయతో భంగమవుతుందనేది అతిశయోక్తి. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో జలపాతాల వైచిత్ర్యం చెప్పబడింది.
‘పర్వతాగ్రాలలోని చెట్లు రాఘవుని రమింపజేస్తాయి. రాముడు ఎక్కడ ఉంటాడో అక్కడ భయం లేదు, పరాభవమూ లేదు; అతడు శూరుడూ మహాబాహువూ దశరథుని కుమారుడూ.’ తరువాత వారు ప్రేరేపిస్తారు — ‘అతడు దూరం వెళ్ళకముందే మనం రాఘవుని అనుసరిద్దాం; అలాంటి మహాత్ముడైన ప్రభువు పాదాల నీడే సుఖం; అతడే ఈ జనానికి నాథుడు, అతడే గతి, అతడే పరమాశ్రయం.’ ‘మేము సీతకు సేవ చేస్తాం, మీరు రాఘవునికి’ అని దుఃఖార్తులైన నగరస్త్రీలు భర్తలతో ఆయా మాటలు చెప్పారు. ‘అరణ్యంలో మీ యోగక్షేమాలను రాఘవుడు చూసుకుంటాడు, ఈ స్త్రీజనపు యోగక్షేమాలను సీత చూసుకుంటుంది’ అని కూడా అన్నారు. ‘యోగక్షేమం’ అంటే లభించనిది లభించడం, లభించినదానిని కాపాడడం; వనంలో కూడా రామసీతల ఆశ్రయంలో అది సిద్ధిస్తుందని వారి విశ్వాసం. పదిహేనవ శ్లోకంలోని ‘రాముడు ఎక్కడ ఉంటాడో అక్కడ భయం లేదు’ అనే వాక్యం ఈ కాండకు ఒక ప్రసిద్ధ సూత్రం వంటిది. పదహారవ శ్లోకంలో ‘అతడు దూరం వెళ్ళకముందే’ అనే మాటతో తొందర సూచించబడింది — ఇంకా అతడు దూరం వెళ్ళలేదనే ఆశ. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘పాదాల నీడ’ అనేది స్వామి ఆశ్రయానికి రూపకం; ‘నాథుడు, గతి, పరమాశ్రయం’ అనే మూడు పదాలు క్రమంగా రక్షకత్వాన్నీ, అవలంబనాన్నీ, అంతిమాశ్రయత్వాన్నీ సూచిస్తాయి. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో స్త్రీపురుషుల కార్యవిభాగం స్పష్టం — స్త్రీలు సీతను సేవిస్తారు, పురుషులు రాముని.
‘విశ్వాసం లేని, ఉత్కంఠతో నిండిన జనం గల, మనోహరం కాని, చైతన్యం నశించిన ఈ నివాసంతో ఎవరు సంతోషిస్తారు?’ అని వారు అడుగుతారు — నగరం అదే, కాని దాని ప్రీతి అంతా పోయింది. ‘రాజ్యం కైకేయిదైతే అది అధర్మమైనదీ అనాథ వంటిదీ అవుతుంది; అప్పుడు మనకు బ్రతుకుతోనే ప్రయోజనం లేదు, ఇక కొడుకులతో ఏం, ధనంతో ఏం? ఐశ్వర్యం కోసం కొడుకునూ భర్తనూ విడిచిపెట్టిన ఆ కులానికి మచ్చ తెచ్చే కైకేయి ఇంకెవరిని విడిచిపెట్టకుండా ఉంటుంది? మా కొడుకుల మీద ఒట్టు వేసి చెబుతున్నాం — కైకేయి బ్రతికి ఉండగా మేము బ్రతికి ఉన్నంతవరకు ఆమె రాజ్యంలో జీతగాళ్ళుగా కూడా నివసించం. రాజాధిరాజు కుమారుని ప్రవాసానికి పంపిన ఆ నిర్దయురాలిని, అధర్మపరురాలిని, దుష్టచారిణిని పొంది ఎవరు సుఖంగా బ్రతుకుతారు? ఇదంతా ఉపద్రవానికి లోనైంది, యజ్ఞాలు లేనిదైంది, నాయకుడు లేనిదైంది; కైకేయి కారణంగా అంతా వినాశనం పొందుతుంది.’ రాజకులంలో ఒక్కరి ఇష్టం వల్ల రాష్ట్రమంతా క్షీణిస్తుందనేది ఇక్కడి నీతి. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘విశ్వాసం లేని’ అంటే ఇంతకుముందు పరిచితమైనది ఈ రోజు అపరిచితమైనట్లుందని భావం. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అనాథ వంటిది’ అనే ‘వతి’ ప్రత్యయంతో సాదృశ్యం చెప్పబడింది — రాజు ఉన్నా రాజ్యం అనాథలా ఉంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో తర్కం ప్రబలమైనది — తన కొడుకునూ తన భర్తనూ విడిచిపెట్టేది ఇతరుల విషయంలో ఇక చెప్పేదేమిటి. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘కొడుకుల మీద ఒట్టు’ అనేది స్త్రీలకు అత్యంత గురుతరమైన శపథం. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘అనాలంభం’ అంటే యజ్ఞాలు లేకపోవడం, ‘అనాయకం’ అంటే నాయకత్వం లేకపోవడం — ధర్మమూ రాజనీతీ రెండూ క్షీణించడం సూచించబడింది.
‘రాముడు ప్రవాసానికి వెళ్ళాక మహీపతి బ్రతకడు; దశరథుడు మరణించిన తరువాత వినాశనం స్పష్టం’ అని వారు భవిష్యత్తునే చెబుతారు — తరువాతి సర్గలలో అదే సత్యమవుతుంది. ‘కనుక పుణ్యం క్షీణించి ఎంతో దుఃఖిస్తున్న మీరు విషం కలుపుకొని త్రాగండి, లేదా రాఘవుని అనుసరించండి, లేదా ఆమె పేరైనా వినబడని చోటికి వెళ్ళండి. రాముడు భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి అన్యాయంగా ప్రవాసానికి పంపబడ్డాడు; మనం మాత్రం కసాయివాని దగ్గర పశువుల్లా భరతునికి కట్టబడ్డాం.’ తరువాత వారు రామునే స్మరిస్తారు — ‘పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడు, శ్యామవర్ణుడు, కనబడని జత్రువులు గలవాడు, శత్రువులను అణచేవాడు, మోకాళ్ళవరకు చేతులు గలవాడు, పద్మాల వంటి కన్నులు గలవాడు, లక్ష్మణుని అన్న; ముందుగా పలకరించేవాడు, మధురుడు, సత్యవాది, మహాబలుడు, సర్వలోకానికీ సౌమ్యుడు, చంద్రునిలా చూడ ముచ్చటైనవాడు. మదపుటేనుగు వంటి పరాక్రమం గల ఆ పురుషశార్దూలుడు, మహారథుడు సంచరిస్తూ నిశ్చయంగా అరణ్యాలను శోభింపజేస్తాడు.’ నింద తరువాత వచ్చిన ఈ స్తుతి విలాపానికి శాంతమైన ముగింపు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో చెప్పిన భవిష్యద్వాక్యం త్వరలోనే సత్యమవుతుంది — దశరథుడు శోకంతో మరణిస్తాడు. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో మూడు వికల్పాలు చెప్పబడ్డాయి — విషపానం, రాముని అనుసరించడం, దేశాన్ని విడిచిపెట్టడం; మూడూ అయోధ్యను విడిచిపెట్టడానికే రూపాలు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘కసాయివాని దగ్గర పశువుల్లా’ అనే ఉపమానం తీవ్రమైనది, కాని అది భరతుని దోషాన్ని చెప్పడం లేదు, స్త్రీల భయాన్నే బయటపెడుతుంది. ఇరవై తొమ్మిది నుండి ముప్పై ఒకటి వరకు రాముని రూపగుణవర్ణన — శారీరక లక్షణాలు, వాచిక గుణాలు, పరాక్రమం క్రమంగా.
నగరంలో నగరస్త్రీలు అలా విలపిస్తూ, దుఃఖంతో తపిస్తూ, మృత్యుభయం వచ్చినట్లు అరిచారు. ఇలా ఇళ్ళలో రాఘవుని కోసం వారు విలపిస్తుండగా సూర్యుడు అస్తమించాడు, రాత్రి వచ్చింది. ఆ రాత్రి నగరం అగ్నుల వెలుగు నశించినదై, స్వాధ్యాయమూ సత్కథలూ శాంతించినదై ఉంది — ఎక్కడా అగ్నిహోత్రపు జ్వాల లేదు, స్వాధ్యాయం లేదు, పుణ్యకథ లేదు; చీకటి పూసినట్లు అది కనిపించింది. వర్తకుల సరుకులు ఆగిపోయి, హర్షం నశించి, ఆశ్రయం లేనిదైన ఆ అయోధ్య నక్షత్రాలు నశించిన ఆకాశంలా ఉంది. స్త్రీలు తమ సొంత కొడుకు గాని సోదరుడు గాని ప్రవాసానికి పంపబడినట్లు రాముని కోసం ఆతురపడ్డారు; దీనులై విలపించి, స్పృహ కోల్పోయి ఏడ్చారు, ఎందుకంటే అతడు వారికి కొడుకుల కంటే కూడా అధికుడు. గీతాలూ ఉత్సవాలూ నృత్యాలూ వాద్యాలూ శాంతించి, హర్షం తొలగిపోయి, అంగళ్ళ తలుపులు మూసుకుపోయిన ఆ నగరం అప్పుడు నీరు ఇంకిపోయిన మహాసముద్రంలా అయింది. ఇలా ఈ సర్గ అయోధ్య శూన్యతను చిత్రించి తరువాతి సర్గలలో దశరథుని శోకమరణానికి భూమికను రచిస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘మృత్యుభయం వచ్చినట్లు’ అనే ఉపమానంతో రోదనపు తీవ్రత చెప్పబడింది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో నగరానికి రెండు లక్షణాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — అగ్నిహోత్రం లేకపోవడం, స్వాధ్యాయమూ పుణ్యకథలూ మౌనం వహించడం; దీనితో నగరపు ధార్మిక జీవనమే స్తంభించిందని తెలుస్తుంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘నక్షత్రాలు నశించిన ఆకాశంలా’, ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘నీరు ఇంకిపోయిన మహాసముద్రంలా’ అనే రెండు ఉపమానాలు — ఒకటి ఆకాశం నుండి, మరొకటి సముద్రం నుండి; రెండింటిలోనూ ఆకారం నిలిచి ఉంది, సారం పోయిందనేది సమానం. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు శ్లోకాలు త్రిష్టుప్ ఛందస్సులో ఉన్నాయి, దానితో సర్గాంతంలో ఛందోమార్పు కలుగుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥