॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 47వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

పౌరుల విలాపం, తిరుగు ప్రయాణం

ప్రభాతంలో రాముడు కనబడక పౌరుల శోకం, నిద్రను నిందించడం, చితిలో ప్రవేశించాలనే సంకల్పం, రథమార్గం కనుమరుగవడంతో వెనుదిరగడం, శూన్యమైన అయోధ్యను చూడడం

గత సర్గలో రాముడు నిద్రిస్తున్న పౌరులను విడిచి రథంలో బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో వారు మేలుకోవడమూ, వారి శోకమూ వర్ణించబడతాయి. రాత్రి గడిచి ప్రభాతం కాగా, రాఘవుడు లేక ఆ పౌరులు శోకంతో దెబ్బతిని, చేష్టలుడిగి, చైతన్యం కోల్పోయారు — శరీరం స్తబ్ధం, మనస్సు శూన్యం. శోకంతో పుట్టిన కన్నీళ్ళతో దీనులైన వారు అటూ ఇటూ చూసినా రాముని ‘ఆలోకాన్ని’ కూడా చూడలేదు. ఇక్కడ ‘ఆలోకం’ అంటే దర్శనం లేదా చిహ్నం; రాముడే కాదు, అతని అడుగుజాడ కూడా కనబడలేదని భావం. తరువాత ఆ ధీమంతుడు లేక విషాదంతో ఆర్తమైన ముఖాలతో, మనీషులైనా దీనులై వారు కరుణమైన మాటలు పలకడం మొదలుపెట్టారు. వివేకుల వివేకం కూడా శోకంలో నిలవదని ఇక్కడ సూచించబడింది. ‘చైతన్యం కోల్పోయారు’ అనే పదంతో చైతన్యమే నశించిందని చెప్పబడింది; శోకానికి మొదటి ఫలం జడత్వమే. మూడవ శ్లోకంలో ‘మనీషులు’ అనే విశేషణం సప్రయోజనమైనది — వివేకులైనవారు కూడా ఈ రోజు దీనులయ్యారని దీనితో శోకపు గాంభీర్యం ధ్వనిస్తుంది.

వారు అంటున్నారు — ‘ఆ నిద్రకు ధిక్కారం, దాని వల్ల చైతన్యం కోల్పోయిన మనం ఈ రోజు విశాలమైన వక్షమూ గొప్ప భుజాలూ గల రాముని చూడలేకపోతున్నాం. ఎన్నడూ వ్యర్థం కాని కార్యాలు చేసే మహాబాహువైన రాముడు భక్తులైన జనాన్ని విడిచి తాపసవేషంలో ప్రవాసానికి ఎలా వెళ్ళాడు? తండ్రి ఔరసపుత్రులను పాలించినట్లు మనల్ని ఎల్లప్పుడూ పాలించే ఆ రఘుశ్రేష్ఠుడు మనల్ని విడిచి అడవికి ఎలా వెళ్ళాడు?’ ఆత్మనింద, విస్మయం, ప్రశ్న — ఈ మూడూ శోకపు సహజమైన క్రమాలు. చివరకు వారు మరణాన్నే కోరుకుంటారు — ‘ఇక్కడే మరణిద్దాం, లేదా మహాప్రస్థానం చేద్దాం; రాముడు లేని మనకు బ్రతుకుతో ఏం ప్రయోజనం?’ ‘మహాప్రస్థానం’ అంటే ఉత్తర దిక్కుకు వెళ్ళి ప్రాణాలు విడిచే ప్రాచీనమైన విధి. ఐదవ శ్లోకంలో ‘తాపసుడు’ అనే పదంతో రాముని కొత్త వేషం సూచించబడింది — ప్రాతఃకాలమే యువరాజుగా అభిషేకం పొందవలసినవాడు ఈ రోజు నారచీరలు ధరించిన తాపసి. ఆరవ శ్లోకంలో ‘తండ్రి ఔరసపుత్రులను వలె’ అనే ఉపమానంతో రాజు ప్రజాపాలనం తండ్రి ధర్మంతో సమానమని చూపబడింది.

మళ్ళీ వారు అంటారు — ‘ఇక్కడ ఎండిన పెద్ద పెద్ద కట్టెలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి; వాటితో చితి రగిలించి మనమందరం దానిలో ప్రవేశిద్దాం.’ కాని తరువాత సిగ్గే వారిని బాధిస్తుంది — ‘అసూయ లేనివాడూ, ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ, మహాబాహువూ అయిన రాఘవుని మనమే వనానికి చేర్చామని చెప్పడం ఎలా సాధ్యం? లేదా ఏం చెబుతాం?’ రాముని వెనుకకు మరలించడానికి వెళ్ళినవారే అతని వనగమనానికి సాక్షులయ్యారనేదే ఈ వేదన. ‘రాఘవుడు లేకుండా మనల్ని చూసి ఆ నగరం స్త్రీలతో, పిల్లలతో, వృద్ధులతో సహా దీనమై ఆనందం లేనిదవుతుంది. ఆ వీరుడూ మహాత్ముడూ అయినవానితో కలిసి నిత్యం నివసించడానికి మనం బయలుదేరాం; అతడు లేకుండా మళ్ళీ ఆ నగరాన్ని ఎలా చూస్తాం?’ తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ఆ రాఘవుని మనమే తీసుకువెళ్ళాం’ అనే వాక్యంలో విశేషమైన వేదన ఉంది — వారు రాముని వెనుకకు మరలించడానికి వచ్చారు, ఫలితంగా మాత్రం అతని వనగమనానికి సహయాత్రికులయ్యారు. పదవ శ్లోకంలో ‘స్త్రీలతో, పిల్లలతో, వృద్ధులతో సహా’ అనే మాటలో నగరపు అన్ని వర్గాలూ గ్రహించబడ్డాయి — స్త్రీలు, పిల్లలు, వృద్ధులు.

ఇలా అనేక విధాలుగా మాట్లాడుతూ, చేతులు పైకెత్తి ఆ జనం విలపించారు — దూడలను పోగొట్టుకున్న శ్రేష్ఠమైన ఆవుల్లా. ఆవు దూడ చనిపోయినప్పుడు ఎలాంటి రోదనం ఉంటుందో, వారి రోదనం అలాంటిదే. తరువాత వారు దారిని అనుసరిస్తూ కొంతసేపు వెళ్ళి, దారి కనుమరుగవడంతో గొప్ప విషాదంలో మునిగిపోయారు. రథచక్రాల గీతలే వారికి ఆధారం; అవి సుమంత్రుడు ఉత్తరాభిముఖంగా రథాన్ని నడపడంతో చెరిగిపోయాయి. కనుక రథమార్గాన్ని అనుసరించి ఆ మనస్వులు వెనుదిరిగారు, ‘ఇదేమిటి? ఏం చేద్దాం? దైవం చేత దెబ్బతిన్నాం’ అంటూ. అలసిన మనస్సులతో వారందరూ వచ్చిన దారినే అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చారు — సజ్జనులందరూ వ్యథ చెందుతున్న ఆ నగరానికి. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘చేతులు పైకెత్తి’ అనేది విలాపానికి ప్రాచీనమైన ముద్ర. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘దైవం చేత దెబ్బతిన్నాం’ అనే మాటతో వారు తమ ఏమరుపాటును దైవం మీదకు నెడుతున్నారు; ఇది కూడా శోకానికి ఒక గతి.

ఆ నగరాన్ని చూసి, దాని క్షయంతో కలవరపడిన మనస్సులతో, శోకపీడితమైన కన్నులతో వారు కన్నీళ్ళు కార్చారు. వారు అంటున్నారు — ‘రాముడు లేని ఈ నగరం, గరుడుడు మడుగు నుండి పామును ఎత్తుకుపోయిన నదిలా శోభించడం లేదు.’ ఈ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — నదిలో నీరు ఉండనే ఉంది, కాని దానికి ప్రాణం వంటి నాగం పోయింది; అలాగే నగరంలో ప్రాసాదాలు ఉన్నాయి, రాముడు మాత్రం లేడు. చైతన్యం కోల్పోయిన వారు చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, నీరు లేని సముద్రంలా ఆనందం నశించిన నగరాన్ని చూశారు. దుఃఖంతో దెబ్బతిన్న వారు గొప్ప సంపదలు గల ఇళ్ళలోకి ప్రవేశిస్తూ కూడా, హర్షం పూర్తిగా నశించి, తమవారినీ పరాయివారినీ చూస్తూ కూడా గుర్తించలేకపోయారు — కొడుకునూ మిత్రునీ కూడా గుర్తించలేదు. ఇలా ఈ సర్గ నగరపు శూన్యతతో మొదలుపెట్టి తరువాతి సర్గలోని స్త్రీల విలాపాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ ‘క్షయం’ అంటే నగరం శోభను కోల్పోవడం. ‘గొప్ప సంపదలు గల ఇళ్ళు’ అనే మాటకు తాత్పర్యం — ధనం ఉంది, హర్షం మాత్రం పోయింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి