॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 46వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

తమసా తీరంలో రాత్రివాసం, ప్రయాణం

సీతాలక్ష్మణులతో రాముడు తమసా తీరంలో నివసించడం, తల్లిదండ్రుల గురించీ పౌరుల గురించీ చింత, నిద్రిస్తున్న పౌరులను విడిచి రథంలో రహస్యంగా బయలుదేరడం

గత సర్గలో పౌరులూ ద్విజులూ అనుసరిస్తుండగా రాముడు అయోధ్య నుండి బయలుదేరి సాయంకాలానికి తమసా తీరాన్ని చేరాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ నది యొక్క రమణీయమైన తీరాన్ని ఆశ్రయించి అక్కడ నివసించాడు. సీతను చూసి అతడు సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, వనవాసానికి బయలుదేరిన మనకు ఈ రోజు ఇది మొదటి రాత్రి; నీకు శుభమగుగాక, నువ్వు దిగులు పడకూడదు.’ మొదటి రాత్రి ఏ కొత్త జీవితానికైనా పరీక్ష; అందుకే రాముడు ముందుగా సోదరుని స్థిరపరుస్తున్నాడు. తరువాత అతడు వనశోభను చూపిస్తాడు — ‘ఈ శూన్యమైన అరణ్యాలను చూడు; అవి అంతటా రోదిస్తున్నట్లు తోస్తున్నాయి. మృగాలూ పక్షులూ తమతమ నివాసాలకు చేరి అక్కడ దాగుకున్నాయి; వాటి కూతలతోనే ఈ వనప్రదేశం నిండి ఉంది.’ తరువాత అతని మనస్సు నగరం వైపు వెళ్తుంది — ‘ఈ రోజు మా తండ్రి రాజధాని అయిన అయోధ్యానగరం స్త్రీపురుషులతో కలిసి వెళ్ళిపోయిన మన కోసం శోకిస్తుంది, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఇలా ఆరంభంలోనే రెండు విషయాలు సూచించబడ్డాయి — ఒకవైపు సోదరుని మనస్సు స్థైర్యం, మరొకవైపు విడిచిపెట్టిన నగరపు శోకం. ఈ సర్గ ఆ శోకాన్నే పరిహరించడానికి చేసిన ఉపాయపు కథ. ‘తమస’ అనే పేరు గల నది అయోధ్యకు దక్షిణంగా ప్రవహిస్తుంది; దాని తీరమే మొదటి విశ్రాంతి స్థానం. కొద్ది దూరమే వెళ్ళి రాముడు అక్కడ నివసించాడు, ఎందుకంటే పౌరులందరూ కాలినడకనే అనుసరిస్తున్నారు.

అయోధ్యావాసులైన మనుష్యులు ఎన్నో గుణాల వల్ల మహారాజు దశరథుని పట్లా, లక్ష్మణుని పట్లా, తన పట్లా, శత్రుఘ్నభరతుల పట్లా అనురాగం గలవారని, అందుకే వారు తమను అనుసరించడం మానడం లేదని రాముడు అంటాడు. అనురాగమే వారి క్లేశానికి మూలమని రామునికి తెలుసు. కాని తండ్రినీ కీర్తిమంతురాలైన తల్లినీ తలచుకొని అతడు సందేహిస్తాడు — ‘వారిద్దరూ నిరంతరం ఏడుస్తూ ఏనాడైనా గుడ్డివారవుతారేమో.’ ఈ సందేహం కుమారుని ప్రేమ వల్లనే పుడుతుంది, నిరాశ వల్ల కాదు. మళ్ళీ అతడు తానే ఊరట పొందుతాడు — ‘భరతుడు నిజంగా ధర్మాత్ముడు; అతడు ధర్మార్థకామాలతో కూడిన మాటలతో తండ్రినీ తల్లినీ ఊరడిస్తాడు. భరతుని అనృశంసత్వాన్ని (క్రూరత్వం లేనితనాన్ని) మళ్ళీ మళ్ళీ తలచుకొని నేను తండ్రి గురించీ తల్లి గురించీ శోకించడం లేదు.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముడు భరతుని మీద ఉంచిన విశ్వాసం తరువాతి సర్గలలో నిజమేనని నిరూపితమవుతుంది; తల్లి కైకేయి వరం వల్ల కుమారుడు భరతుడు దూషితుడు కాడు. దీనితో రాముని సమదృష్టి ప్రకాశిస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ‘నౌ’ అనే ద్వివచనంతో తల్లిదండ్రులే నిర్దేశించబడ్డారు; ‘అభీక్ష్ణశః’ అనే పదంతో ఆగని రోదనం సూచించబడింది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘ధర్మార్థకామసహితమైన’ అనే మాటతో శోకాన్ని శాంతింపజేసే, త్రివర్గానికి అనుగుణమైన మాటలు చెప్పబడ్డాయి.

తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో అంటాడు — ‘నరవ్యాఘ్రా, నన్ను అనుసరించడం ద్వారా నువ్వు గొప్ప పని చేశావు; లేకపోతే వైదేహి రక్షణ కోసం నేను మరొక సహాయకుని వెదకవలసి వచ్చేది.’ లక్ష్మణుని రాక కేవలం ప్రేమచేష్ట కాదు, రక్షణకు అవసరమైన అంగమని రాముడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. అడవిలో రకరకాల పండ్లూ దుంపలూ ఉన్నా, ఈ రోజు నీళ్ళతోనే రాత్రి గడపడానికి అతడు ఇష్టపడుతున్నాడు — మొదటి వనరాత్రిని తపస్సుతోనే ప్రారంభించాలి, సుఖంతో కాదని ఆశయం. ఇలా చెప్పి అతడు సుమంత్రునితో కూడా ‘సౌమ్యా, గుర్రాల విషయంలో ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండు’ అంటాడు. సూర్యుడు అస్తమించగానే సుమంత్రుడు గుర్రాలను కట్టివేసి, వాటి ముందు సమృద్ధిగా గడ్డి వేసి రాముని దగ్గరకు వచ్చాడు. రాజసేవకుడు కూడా వనంలో అలాగే తన ధర్మాన్ని పాలిస్తున్నాడు; రథమూ గుర్రాలూ సారథీ ఇంకా రాజకుమారుని సన్నిధిలోనే ఉన్నాయని ఇక్కడ సూచించబడుతున్నది. ‘నీళ్ళతోనే గడుపుతాను’ అనే మాటతో అతడు పయోవ్రతం వంటి ఒక నియమాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు. దానిని అతడు ఇతరులకు విధించడు, తానే ఆచరిస్తాడు — నియమాన్ని మొదట తనకే అన్వయించుకోవాలనే నీతి. పదవ శ్లోకంలో ‘అడవిలో రకరకాలవి ఉన్నా’ అనే వాక్యంతో వనంలో పండ్లకూ దుంపలకూ లోటు లేదని సూచించబడుతుంది; అయినా అతడు నీటితోనే తృప్తిపడతాడు.

శుభమైన సంధ్యను ఉపాసించి, రాత్రి వచ్చిందని చూసి సూతుడు సౌమిత్రితో కలిసి రామునికి పడక సిద్ధం చేశాడు. వనవాసంలో కూడా సంధ్యోపాసన విడువబడలేదని ఇక్కడ చూపబడింది. తమసా తీరంలో చెట్ల ఆకులతో పరచిన ఆ పడకను చూసి రాముడు భార్యతో, లక్ష్మణునితో కలిసి పడుకున్నాడు. రాజప్రాసాదపు శయ్య నుండి చెట్ల ఆకుల పడకకు ఈ మార్పును అతడు ఏ క్లేశమూ లేకుండానే స్వీకరించాడు. అలసి భార్యతో కలిసి గాఢంగా నిద్రిస్తున్న అన్నను చూసి లక్ష్మణుడు సూతునికి రాముని రకరకాల గుణాలను చెప్పాడు. ఇలా గుణాలను చెప్పుకొంటూ మేలుకొని ఉండగానే వారిద్దరికీ ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది, సూర్యుడు ఉదయించాడు — లక్ష్మణుని జాగరణ భక్తికే లక్షణం. తమసా తీరం గోసమూహాలతో నిండి ఉంది; దానికి కొంచెం దూరంలో రాముడు ప్రజలతో కలిసి ఆ రాత్రి గడిపాడు. ఇక్కడ ముద్రణలో ‘సంసక్తాన్’ అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సంసుప్తాన్’ — రెండింటి అర్థమూ దాదాపు సమానమే, హిందీ వ్యాఖ్య ‘ఒకరినొకరు ఆనుకొని నిద్రిస్తున్నారు’ అని రెండింటినీ ఆశ్రయిస్తుంది. పదహారవ శ్లోకంలో ‘జాగ్రతోః’ అనేది ద్వివచనం; సూతుడూ లక్ష్మణుడూ ఇద్దరూ మేలుకొని ఉన్నారు. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘ప్రకృతులతో కలిసి’ అనే మాటలో, రాజనీతిశాస్త్రంలో వలె, ప్రజలే ‘ప్రకృతులు’ అని చెప్పబడుతున్నారు. ఇలా మొదటి వనరాత్రి శాంతంగానే గడిచింది; శోకం మాత్రం నగరంలోనే మిగిలిపోయింది.

ప్రభాతంలో మహాతేజస్వి అయిన రాముడు లేచి, ఆ ప్రజలను చూసి, పుణ్యలక్షణాలు గల సోదరుడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, చూడు; ఈ పౌరులు ఇళ్ళ మీద ఏ అపేక్షా లేకుండా, మన మీదనే అపేక్ష పెట్టుకొని, చెట్ల మొదళ్ళకు ఆనుకొని నిద్రిస్తున్నారు. మనల్ని వెనుకకు మరలించడానికి వారు చేస్తున్న నియమాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది — ప్రాణాలనైనా విడుస్తారు కాని నిశ్చయాన్ని విడువరు. కనుక వారు నిద్రిస్తున్నంతలోనే త్వరగా రథం ఎక్కి మనం ఏ భయమూ లేని దారిలో వెళ్ళిపోదాం.’ ఇక్కడ రాముని యుక్తి ఆలోచించదగినది — ప్రేమతో కట్టుబడిన జనాన్ని బలంతో గాని మాటతో గాని వెనుకకు మరలించలేము; వారు నిశ్చయం కంటే ప్రాణత్యాగాన్నే తేలికగా భావిస్తారు. వారిని శ్రమ లేకుండా విడిపించడానికి రహస్యంగా బయలుదేరడమే ఒకే ఉపాయం. కనుక ఈ చేష్ట వంచన కాదు, కరుణకే మరొక రూపం. పంతొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘వ్యపేక్ష’ అంటే ఆశ లేదా అపేక్ష; పౌరుల ఆశ అంతా రామునిలోనే నిలిచి ఉంది, ఇళ్ళలో ఏమీ లేదు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘నియమం’ అంటే ప్రాయోపవేశం వంటి దృఢసంకల్పం. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అకుతోభయమైన మార్గం’ అంటే ఎక్కడి నుండీ భయం లేని మార్గం; దీనితో రాముని నిర్భయత్వమూ మార్గపు క్షేమమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి.

‘ఇలా చేస్తే ఇక్ష్వాకుల నగరవాసులు మళ్ళీ అనురాగంతో నా కోసం చెట్ల మొదళ్ళను ఆశ్రయించి నిద్రించరు’ అని రాముడు అంటాడు. తరువాత అతడు రాజధర్మపు సారాన్నే ఉపదేశిస్తాడు — ‘రాజకుమారులు పౌరులను వారు తెచ్చుకున్న దుఃఖం నుండి విడిపించాలి, తమ సొంత దుఃఖంతో కలపకూడదు.’ రాజకుమారుని దుఃఖం ప్రజలకు సంక్రమించకూడదనే ఈ దృష్టి అయోధ్యాకాండ అంతటా కొనసాగుతుంది. సాక్షాత్ ధర్మంలా నిలిచిన రామునితో లక్ష్మణుడు అన్నాడు — ‘ప్రాజ్ఞా, నాకు కూడా అలాగే నచ్చింది; త్వరగా ఎక్కండి.’ వివాదం కాదు, అనుమతి కోరడమే లక్ష్మణుని స్వభావం. తరువాత రాముడు సూతునితో అంటాడు — ‘త్వరగా రథం సిద్ధం చేయి; ఇక్కడి నుండి నేను వనానికి వెళ్తాను.’ సుమంత్రుడు తొందరగా ఆ ఉత్తమమైన గుర్రాలను రథానికి కట్టి చేతులు జోడించి నివేదించాడు — ‘మహాబాహూ, రథికులలో శ్రేష్ఠుడా, రథం సిద్ధంగా ఉంది; సీతతో, లక్ష్మణునితో కలిసి త్వరగా ఎక్కు; నీకు శుభమగుగాక.’ ఇలా రాత్రి ముగిసేవేళనే రహస్య ప్రయాణం సిద్ధమైంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో రాముడు ‘సాక్షాత్ ధర్మంలా నిలిచినవాడు’గా వర్ణించబడ్డాడు — ఇది సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే ఒక ప్రత్యేక ఉపమానం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో సుమంత్రుడు ‘రథికులలో శ్రేష్ఠుడా’ అని సంబోధిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇప్పటికీ అతడు రాజకుమారునే చూస్తున్నాడు, తాపసిని కాదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో రాముని కరుణ ప్రత్యక్షం — పౌరులకు మళ్ళీ క్లేశం కలగడమే అతని ప్రధానమైన చింతావిషయం, తన శ్రమ కాదు.

పరివారంతో కూడిన రాముడు ఆ రథాన్ని అధిష్ఠించి వేగంగా ప్రవహించే, సుడిగుండాలతో నిండిన తమసానదిని దాటాడు. దాటిన తరువాత మహాబాహువూ శ్రీమంతుడూ అయిన అతడు భయాన్ని చూసేవారికి కూడా భయం లేని, శుభకరమైన, ముళ్ళు లేని పెద్ద దారిని చేరాడు. తరువాత పౌరులను భ్రమింపజేయడానికి అతడు సూతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సారథీ, నువ్వు రథం ఎక్కి ఉత్తరాభిముఖంగా వెళ్ళు; ఒక ముహూర్తం వేగంగా వెళ్ళి రథాన్ని మళ్ళీ వెనుకకు తిప్పు; పౌరులు నా దారిని తెలుసుకోలేనట్లు జాగ్రత్తగా చేయి.’ రథచక్రాల గీతలే అనుసరించడానికి సాధనం; ఆ గీతలను తికమకపెట్టడానికే ఈ ప్రయత్నం. సారథి అలాగే చేసి, తిరిగి వచ్చి రామునికి రథాన్ని నివేదించాడు. తరువాత సీతతో కూడిన రఘువంశవర్ధనులిద్దరూ సిద్ధం చేసిన ఆ రథాన్ని ఎక్కారు; సారథి తపోవనానికి వెళ్ళే దారిలో గుర్రాలను తోలాడు. మహారథుడైన దాశరథి ప్రయాణపు మంగళనిమిత్తాలను చూడడానికి మొదట రథాన్ని ఉత్తరాభిముఖంగా నిలిపి, తరువాత సారథితో కలిసి వనానికి వెళ్ళాడు. ఉత్తర దిక్కు శుభమైనదీ మంగళకరమైనదీ అని శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధం; అందుకే ప్రయాణారంభంలో రథం అక్కడే నిలుపబడింది. ఇలా ఈ సర్గ పౌరులను విడిచిపెట్టడంతో వనయాత్ర యొక్క రెండవ దశను ప్రారంభిస్తుంది; తరువాతి సర్గలో మేలుకొన్న పౌరుల విలాపం వర్ణించబడుతుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘మహారథుడు’ అనే పదంతో రాముని యోధసామర్థ్యం గుర్తుచేయబడుతుంది, అది వనవాసంలో కూడా నశించదు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి