సర్గ
పౌరులు వెంట రావడం, తమసా తీరానికి చేరడం
వనానికి వెళ్తున్న రాముని అయోధ్యావాసులు అనుసరించడం; భరతుని పట్ల ప్రేమ చూపమని రాముడు ప్రార్థించడం; వృద్ధులైన ద్విజులు తిరిగి రమ్మని యాచించడం; అందరూ తమసా తీరానికి చేరడం
గత సర్గలో కథ అంతఃపురంలో సాగింది; ఇక్కడ అది మళ్ళీ దారి వైపు మళ్ళుతుంది. సత్యపరాక్రముడూ మహాత్ముడూ అయిన రాముని పట్ల అనురాగం గల మనుష్యులు వనవాసానికి వెళ్తున్న అతనిని అనుసరించారు. మిత్రధర్మం ప్రకారం — ‘త్వరగా తిరిగి రావలసినవానిని దూరం అనుసరించకూడదు’ అనే నియమం వల్ల — రాజు దశరథుడు బలవంతంగా వెనుకకు మరలించబడినా, ఆ పౌరులు రాముని రథాన్ని అనుసరిస్తూనే ఉన్నారు, వెనుకకు మరలలేదు. అయోధ్యలో నివసించే పురుషులకు మహాకీర్తిమంతుడూ గుణసంపన్నుడూ అయిన అతడు పూర్ణచంద్రునిలా ప్రియుడు. ఆ ప్రజలు యాచిస్తున్నా కాకుత్స్థుడు తండ్రిని సత్యవంతునిగా చేస్తూ వనానికే వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ‘ప్రకృతులు’ అనే పదంతో కేవలం జనసమూహమే కాదు, రాజ్యాంగాలు కూడా సూచించబడుతున్నాయి — వారి యాచన కూడా రాముని కదిలించదు. ‘పూర్ణచంద్రునిలా ప్రియుడు’ అనే ఉపమానంతో రాముని లోకప్రియత్వం సౌమ్యత్వంతో కలిపి చూపబడింది — అతడు తేజస్సుతో భయపెట్టడు, చల్లదనంతో ఆకర్షిస్తాడు. ‘అనురాగం గల’ అనే పదం కూడా ఈ భక్తి ఆజ్ఞ వల్ల కాదు, స్వభావం వల్లనే పుట్టిందని సూచిస్తుంది.
రాముడు ఆ ప్రజలను తన సొంత సంతానంలా ప్రేమతో చూస్తూ, కన్నులతో త్రాగుతున్నట్లుగా, ప్రేమతో ఇలా అన్నాడు — ‘అయోధ్యావాసులకు నా పట్ల ఉన్న ప్రీతీ, గౌరవమూ నాకు ప్రియం చేయడానికి ప్రత్యేకంగా భరతుని పట్ల చూపండి. కల్యాణకరమైన చరిత్ర గలవాడూ, కైకేయి ఆనందాన్ని పెంచేవాడూ అయిన అతడు మీకు ప్రియమైనవీ హితమైనవీ యథావిధిగా చేస్తాడు. జ్ఞానంలో వృద్ధుడూ, వయస్సులో బాలుడూ, మృదువైనవాడూ, వీర్యగుణాలతో కూడినవాడూ అయిన అతడు మీకు తగిన, భయాన్ని పోగొట్టే ప్రభువు అవుతాడు.’ ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం స్పష్టం — తనను రాజ్యం నుండి తొలగించినదాని కుమారునే అతడు ప్రజలకు అప్పగిస్తున్నాడు. ‘జ్ఞానంలో వృద్ధుడు, వయస్సులో బాలుడు’ అనే విరోధాలంకారంతో భరతుని పరిపక్వత సూచించబడుతున్నది. ‘కన్నులతో త్రాగుతున్నట్లు’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో వీడ్కోలు యొక్క తీవ్రత వ్యక్తమవుతుంది — మళ్ళీ చూస్తానో లేదో అనే సందేహంతో వారిని కన్నులతోనే పట్టుకుంటున్నాడు. ‘సొంత సంతానంలా’ అనే ఉపమానంతో రాజకుమారుని వాత్సల్యం తండ్రి వాత్సల్యం వంటిదని చెప్పబడింది.
‘అతడు రాజగుణాలతో కూడినవాడు, యువరాజుగా తగినవాడని పరిశీలించబడినవాడు; అంతేకాక నాతో పాటు మీరు కూడా ప్రభువు శాసనాన్ని పాలించాలి. నేను వనవాసానికి వెళ్ళిన తరువాత మహారాజు బాధపడకుండా ఉండేట్లు, నాకు ప్రియం చేయాలనే కోరికతో మీరు చేయాలి.’ కాని విరుద్ధమైన ఫలం కలుగుతుంది — దాశరథి ఎంత ఎక్కువగా ధర్మాన్నే ఆశ్రయిస్తున్నాడో, అంత ఎక్కువగా ప్రజలు రామునే తమ ప్రభువుగా కోరుకున్నారు. ఇది కవి సూక్ష్మదృష్టి — రాజ్యాన్ని కోరనివానినే జనం ఎక్కువగా కోరుకుంటారు; ధర్మనిష్ఠే లోకంలో ప్రియత్వానికి మూలం. రాముని మాటే అతని ఉద్దేశానికి విరుద్ధమైన ఫలంగా పరిణమిస్తుంది. ‘గుణాలతో కట్టబడినవారిలా లాగాడు’ అనే తరువాతి శ్లోకంలో కూడా ఇదే భావం కొనసాగుతుంది — రాముడు ఎవరినీ పిలవడు, అయినా అందరూ ఆకర్షించబడతారు; గుణాలే తాళ్ళు.
కన్నీళ్ళతో కప్పబడి, దీనంగా ఉన్న పురవాసులను లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు గుణాలతో కట్టి లాగినట్లు లాక్కుపోయాడు. జ్ఞానంలో, వయస్సులో, తేజస్సులో — మూడు విధాలా వృద్ధులైన, వయస్సుతో తలలు వణుకుతున్న ఆ ద్విజులు దూరం నుండే ఈ మాట అన్నారు — ‘ఓ ఓ మేలుజాతి వేగవంతమైన గుర్రాల్లారా, రాముని మోస్తున్న మీరు వెనుకకు మరలండి; వెళ్ళకండి; మీ యజమానికి హితం చేసేవారుగా ఉండండి. ప్రాణులన్నిటికీ చెవులున్నాయి, ముఖ్యంగా గుర్రాలకు; కనుక మా యాచన తెలియజేయబడింది కనుక మీరు వెనుకకు మరలండి.’ ఇక్కడ కరుణకు ఒక విలక్షణమైన రూపం — వృద్ధులైన ద్విజులు రాముని యాచించడం లేదు, గుర్రాలను యాచిస్తున్నారు; ఎందుకంటే రాముడు ధర్మంతో కట్టబడినవాడు, గుర్రాలు కేవలం గమనంతో. ‘జ్ఞానంలో, వయస్సులో, తేజస్సులో’ అని కవి మూడు విధాల వార్ధక్యాన్ని లెక్కించాడు — శాస్త్రంతో, ఆయుష్షుతో, తపస్సుతో. అలాంటి వృద్ధులు దూరం నుండే అరుస్తున్నప్పుడు జనం దుఃఖపు పరిమాణం తెలుస్తుంది. గుర్రాలను సంబోధించడం కూడా కరుణకు పరాకాష్ఠ — యాచకులు మాటను అర్థం చేసుకోలేనివాటినే యాచిస్తున్నారు.
‘ధర్మం వల్ల విశుద్ధాత్ముడూ, వీరుడూ, శుభమైన దృఢవ్రతం గలవాడూ అయిన మీ ప్రభువును ‘ఉపవాహ్యుని’గా — బయటి ప్రదేశం నుండి నగరానికి దగ్గరగా — తీసుకురావాలి; నగరం నుండి వనం వైపు ‘అపవాహ్యుని’గా — దూరంగా — తీసుకువెళ్ళకూడదు.’ ఇలా ఆర్తప్రలాపాలు చేస్తున్న ఆ వృద్ధ ద్విజులను చూసి రాముడు హఠాత్తుగా రథం దిగాడు. ఇక్కడ ‘ఉపవాహ్య’, ‘అపవాహ్య’ అనే రెండు పదాల విరోధం మీదే శ్లోకపు భారమంతా నిలిచి ఉంది; ఒక్క ఉపసర్గలో నగరానికీ వనానికీ మధ్య దూరం ఇమిడి ఉంది. రథం దిగడం రాముని వినయానికి లక్షణం — ఎవరిని అతిక్రమించడం అతనికి ఇష్టం లేదో, వారితో సమానస్థితిని తానే ఆశ్రయిస్తాడు. ‘ఆర్తప్రలాపాలు చేస్తున్న’ అనే పునరుక్తి కూడా అర్థవంతం — వారు తర్కించడం లేదు, విలపిస్తున్నారు మాత్రమే; అదే రాముని హృదయాన్ని తాకుతుంది. హఠాత్తుగా దిగడం, ధర్మానికి విరోధం లేనిచోట రాముడు అన్నీ ఇస్తాడని చూపిస్తుంది.
తరువాత వనమే లక్ష్యంగా గల రాముడు సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి కాలినడకనే వెళ్ళాడు, దగ్గరదగ్గరగా అడుగులు వేస్తూ — కొంచెం కొంచెంగా అడుగులు వేస్తూ, ఆ వృద్ధులు వెనుక విడువబడకుండా ఉండేట్లు. సచ్చరిత్ర పట్ల వాత్సల్యం గలవాడూ, దయార్ద్రమైన చూపు గలవాడూ అయిన అతడు కాలినడకన వస్తున్న ఆ ద్విజులను రథంతో వెనుక వదిలిపెట్టలేకపోయాడు. అతడు వెళ్తూనే ఉండడం చూసి కలవరపడిన మనస్సులతో, ఎంతో తపిస్తూ ద్విజులు రామునితో మళ్ళీ ఈ మాట అన్నారు. ‘దగ్గరదగ్గరగా అడుగులు వేస్తూ’ అనే మాటతో కవి రాముని శారీరక ఆచరణనే చూపిస్తున్నాడు — కరుణ ఇక్కడ మాటలో కాదు, అడుగులో ఉంది. ‘దయార్ద్రమైన చూపు గలవాడు’ అనే విశేషణం కూడా మర్మస్పర్శి — ఎవరి చూపే దయతో తడిసినదో, అతడు వృద్ధులను వెనుక ఎలా విడిచిపెడతాడు? రథం అతనికి సుఖసాధనం, కాని దానివల్ల ఇతరులకు క్లేశం కలుగుతుందని దానినే విడిచిపెడతాడు.
‘బ్రాహ్మణుల పట్ల భక్తి గల నిన్ను ఈ బ్రాహ్మణసమూహమంతా అనుసరిస్తున్నది; ద్విజుల భుజాల మీద ఎక్కిన ఈ అగ్నులు కూడా నిన్ను అనుసరించుగాక. వాజపేయ యజ్ఞాల నుండి లభించిన మా ఈ ఛత్రాలను చూడు — వర్షాకాలం ముగిశాక మేఘాల్లా ఇవి వెనుక వస్తున్నాయి. రాజఛత్రం లభించని, కిరణాలతో తపిస్తున్న నీకు వాజపేయంలో లభించిన మా ఈ ఛత్రాలతో నీడ కల్పిస్తాము.’ ఇక్కడ ద్విజుల యుక్తి మర్మస్పర్శి — రాజ్యాభిషేకంలో రామునికి లభించని తెల్లని ఛత్రాన్ని వారు యజ్ఞాలతో సంపాదించిన ఛత్రాలతో పూరించాలనుకుంటున్నారు; వారు భుజాల మీద మోస్తున్న అగ్నులు వనాన్ని కూడా యజ్ఞభూమిగా చేయగలవు. ‘వర్షాకాలం ముగిశాక మేఘాల్లా’ అనే ఉపమానం శరత్కాలపు మేఘాల తెల్లదనాన్నీ ఛత్రాల తెల్లదనాన్నీ సమానం చేస్తుంది; అంతేకాక శరన్మేఘాలు వర్షించకుండానే వెళ్ళిపోయినట్లు ఈ యాచన కూడా నిష్ఫలమవుతుందనే ధ్వని కూడా ఉంది.
‘నాయనా, ఎల్లప్పుడూ వేదమంత్రాలను అనుసరించే మా బుద్ధి నీ కోసం వనవాసాన్ని అనుసరించేదిగా మారింది. మాకు పరమధనమైన వేదాలు మా హృదయాలలోనే నిలిచి ఉంటాయి; భార్యలు కూడా తమ చారిత్రంతో రక్షించబడి ఇళ్ళలోనే ఉంటారు — కనుక మాకు ఏమీ నష్టం లేదు. మళ్ళీ నిశ్చయించుకోవలసిన పని లేదు; నీతో వెళ్ళాలనే బుద్ధి చక్కగా చేసుకున్నదే. కాని నువ్వే ధర్మాన్ని ఉపేక్షిస్తే, ధర్మమార్గంలో నిలిచేదెవరు?’ చివరి ప్రశ్న తీక్ష్ణమైనది — బ్రాహ్మణుల యాచనను ఉపేక్షించడం కూడా ధర్మత్యాగమేనని వారు సూచిస్తున్నారు; రాముని ధర్మమే అతనికి విరుద్ధంగా ప్రమాణంగా నిలుపబడుతున్నది. ఇక్కడ బ్రాహ్మణుల త్యాగం చూడదగినది — ఇల్లు, భార్యలు, స్వాధ్యాయం వారి సర్వస్వం; అదంతా రాముని కోసం విడిచిపెట్టడానికి వారు సిద్ధపడ్డారు. ‘వేదాలు హృదయాలలో నిలిచి ఉంటాయి’ అనే మాటతో వేదాధ్యయనం ఒక చోటికి కట్టుబడినది కాదని, కనుక వనవాసంలో కూడా అది తగ్గదని వారు సూచిస్తున్నారు.
‘నిగూఢమైన ఆచారం గలవాడా, హంసల్లా తెల్లని వెంట్రుకలు గల, నేలమీద పడడంతో ధూళి కొట్టుకుపోయిన తలలతో యాచించబడుతున్న నువ్వు వెనుకకు మరలు. ఇక్కడికి వచ్చిన ద్విజులలో చాలామంది యజ్ఞాలు ఆరంభించారు; నాయనా, వాటి సమాప్తి నువ్వు తిరిగి రావడం మీదనే ఆధారపడి ఉంది. ఇక్కడ చరాచర ప్రాణులన్నీ భక్తి గలవి; వారు యాచిస్తున్నప్పుడు భక్తుల పట్ల నీ భక్తిని చూపించు.’ ఇక్కడ ‘నేలమీద పడడంతో ధూళి కొట్టుకుపోయిన’ అనే విశేషణం హృదయాన్ని తాకుతుంది — సాష్టాంగ ప్రణామంతో వారి తలలు ధూళితో బూడిదరంగులోకి మారాయి; బ్రాహ్మణులు క్షత్రియునికి నమస్కరిస్తున్నారు, అది వారికి రామునిలో ఉన్న భగవద్బుద్ధిని సూచిస్తుంది. అంతేకాక యజ్ఞాల సమాప్తి రాముడు తిరిగి రావడం మీద ఆధారపడి ఉందని చెప్పడం ద్వారా వారు ధర్మసంకటాన్ని ఉపస్థాపిస్తున్నారు — రాముడు వెళ్ళిపోతే వారి యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలుగుతుంది, అది రామునికే ధర్మహాని.
‘వేర్లతో కట్టుబడి వేగం లేని ఎత్తైన చెట్లు నిన్ను అనుసరించలేక గాలివేగంతో రోదిస్తున్నట్లున్నాయి. ఆహారసంచారం మానుకొని, చెట్లపై ఒకేచోట నిశ్చలంగా ఉన్న పక్షులు కూడా సర్వభూతాల పట్ల అనుకంప గల నిన్ను యాచిస్తున్నాయి.’ ఇలా వెనుకకు రమ్మని అరుస్తున్న ఆ ద్విజుల కోసమన్నట్లు అక్కడ తమసానది కనిపించింది, అడ్డంగా ప్రవహిస్తూ రాఘవుని అడ్డుకొంటున్నట్లు. తరువాత సుమంత్రుడు కూడా అలసిన గుర్రాలను రథం నుండి విప్పి, వెంటనే దొర్లించి, నీళ్ళు త్రాగించి, శరీరాలను నీటితో తడిపి, తమసకు దగ్గరలో మేపాడు. ఇలా మొదటి రోజు ప్రయాణం ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు తమసా తీరంలో రాత్రి గడుపుతాడు, నిద్రిస్తున్న పౌరులను విడిచి బయలుదేరుతాడు. చెట్లూ పక్షులూ యాచించడం కవి కల్పనకు ఉత్కర్ష — అచేతనాలలో కూడా భక్తి ఆరోపించబడుతుంది, దానితో రాముని సార్వభౌమమైన ప్రియత్వం సూచించబడుతుంది. ‘అడ్డుకొంటున్నట్లు’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో నది కూడా వారి పక్షాన నిలిచినట్లు తోస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥