॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 44వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

సుమిత్ర కౌసల్యను ఊరడించడం

విలపిస్తున్న కౌసల్యతో సుమిత్ర ధర్మయుక్తమైన మాట — రాముని ధర్మనిష్ఠ, ప్రకృతి అనుకూలత, అతని మహిమ, తిరిగి వస్తాడనే ప్రతిజ్ఞ

గత సర్గలో కౌసల్య దశరథునితో చాలాసేపు విలపించింది. స్త్రీలలో ఉత్తమురాలైన ఆమె అలా విలపిస్తుండడం చూసి, ధర్మంలో నిలిచిన సుమిత్ర ధర్మయుక్తమైన మాట చెప్పింది — ‘ఆర్యా, నీ ఆ కుమారుడు సద్గుణాలతో కూడిన పురుషోత్తముడు; ఇలా విలపించడంతో, దీనంగా ఏడవడంతో నీకేం ప్రయోజనం? రాజ్యాన్ని విడిచి వెళ్ళిన నీ మహాబలుడైన కుమారుడు మహాత్ముడూ సత్యవాదీ అయిన తండ్రిని సత్యవంతునిగా నిలబెడుతూనే వెళ్ళాడు. శిష్టులు నిరంతరం చక్కగా ఆచరించిన, మరణానంతరం ఫలాన్నిచ్చే ఏ ధర్మం ఉందో, ఆ ధర్మంలోనే నిలిచిన రాముడు శ్రేష్ఠుడు; అతని గురించి ఎన్నడూ శోకించనక్కరలేదు.’ ఇక్కడ సుమిత్ర మాటకు మూలం చూడదగినది — ఆమె కౌసల్య దుఃఖాన్ని కొట్టిపారేయదు, దాని విషయాన్ని మారుస్తుంది; తానే ధర్మం మీద నిలిచినవానిని గురించి శోకించడం తగదని. అంతేకాక సుమిత్ర స్థితి విశిష్టమైనది — ఆమె కూడా పుత్రవియోగిని, అయినా ముందు ఇతరుల శోకాన్ని శమింపజేస్తుంది. ‘ధర్మంలో నిలిచి ధర్మయుక్తమైన మాట’ అనే రెండు పదాలతో కవి ఈ ఊరడింపు మిథ్యాస్తుతి కాదని, ధర్మానుగతమైన సత్యమేనని సూచిస్తున్నాడు.

‘పాపరహితుడైన లక్ష్మణుడు ఇతని పట్ల ఎల్లప్పుడూ ఉత్తమంగా ప్రవర్తిస్తాడు, సర్వభూతాల పట్ల దయ గలవాడు; ఆ మహాత్మునికి ఇది లాభమే. సుఖాలకు అలవాటుపడిన వైదేహి అరణ్యవాసంలో ఉండే దుఃఖం తెలిసి కూడా నీ ధర్మాత్ముడైన కుమారుని అనుసరిస్తున్నది. లోకంలో కీర్తి అనే పతాకాన్ని ఎగురవేసే ప్రభువూ, సత్యవ్రతపరుడూ, మూర్తీభవించిన ధర్మమే అయిన నీ కుమారుడు పొందనిదేముంది?’ ఇక్కడ వనానికి వెళ్ళిన ముగ్గురూ వేర్వేరుగా ప్రశంసించబడ్డారు — లక్ష్మణుడు సోదరభక్తితో, సీత తెలిసి తన ఇష్టంతో అనుసరించడం వల్ల, రాముడు కీర్తితో. సుమిత్ర తన కుమారుని విషయంలో ‘అది అతనికి లాభం’ అంటూ తల్లి ప్రేమను ధర్మంతో జయిస్తున్నది — కుమారుడు వనానికి వెళ్ళడం ఆమెకూ నష్టమే, కాని ఆమె దానిని లాభంగానే భావిస్తున్నది. ‘కీర్తి అనే పతాకాన్ని ఎగురవేసే’ అనే రూపకంతో కీర్తి జెండాలా అన్ని దిక్కులలోనూ ఎగురుతుందని ద్యోతకమవుతుంది; ఇలాంటి యశస్సు గలవానికి పొందనిదేముంది?

‘రాముని ఉత్తమమైన శుచిత్వాన్నీ మాహాత్మ్యాన్నీ స్పష్టంగా తెలుసుకొని సూర్యుడు తన కిరణాలతో అతని శరీరాన్ని తపింపజేయలేడు. అన్ని కాలాలలోనూ అడవుల నుండి వీచే, తగిన శీతోష్ణాలు గల, శుభకరమైన, సుఖకరమైన గాలి రాఘవుని సేవిస్తుంది. రాత్రి నిద్రిస్తున్న పాపరహితుడైన అతనిని తండ్రిలా కౌగిలించుకొంటూ, వేడిని పోగొట్టే చంద్రుడు చల్లని కిరణాలతో స్పృశిస్తూ ఆహ్లాదపరుస్తాడు. యుద్ధంలో తిమిధ్వజుని కుమారుడైన దానవేంద్రుడు చంపబడడం చూసి ఏ మహాతేజస్వికి బ్రహ్మ దివ్యాస్త్రాలను ఇచ్చాడో, అతనికి వనంలో భయమేమిటి?’ ఇక్కడ కవి ప్రకృతినే రాముని పరిజనంగా చేస్తున్నాడు; సర్వభూతాలూ అతనికి అనుకూలమైనవి కనుక అరణ్యం కూడా ఇల్లే అవుతుంది. ఇక్కడ నలుగురు సాక్షులు ఉపన్యసించబడ్డారు — సూర్యుడు, వాయువు, చంద్రుడు, బ్రహ్మ ఇచ్చిన అస్త్రం; మొదటి మూడింటితో వనంలోని క్లేశం నివారించబడుతుంది, నాల్గవదానితో వనంలోని భయం. తాటకావధ తరువాత విశ్వామిత్రుని యజ్ఞంలో జరిగిన సుబాహువధ ఇక్కడ గుర్తుచేయబడింది, దానితో కౌసల్య స్మృతిలో కుమారుని పూర్వవిజయం మళ్ళీ ఉదయిస్తుంది.

‘శూరుడూ పురుషవ్యాఘ్రుడూ అయిన అతడు తన బాహుబలాన్ని ఆశ్రయించి, భయం లేకుండా, ఇంట్లో ఉన్నట్లే అరణ్యంలో నివసిస్తాడు. ఎవరి బాణమార్గంలోకి వచ్చిన శత్రువులు నశిస్తారో, అతని శాసనంలో భూమి ఎలా నిలవకుండా ఉంటుంది? రాముని శ్రీ, శౌర్యం, కల్యాణకరమైన సత్త్వం — వీటితోనే అతడు అరణ్యవాసం ముగించుకొని త్వరలోనే తన రాజ్యాన్ని పొందుతాడు.’ ఇదే ఊరడింపులో రెండవ దశ — మొదట సుమిత్ర రాముడు ధర్మం వల్ల నిర్భయుడని చూపింది, ఇప్పుడు బలం వల్ల. ‘ఇంట్లో ఉన్నట్లే’ అనే ఉపమానంతో వనపు భయం నిరాకరించబడుతుంది; ‘బాణమార్గంలోకి వచ్చిన’ అనే మాటతో, బాణమార్గంలోకి రాగానే శత్రువులను నశింపజేసేవాని రాజ్యాన్ని ఇతరులు అపహరించలేరని సూచించబడుతుంది. ‘శాసనంలో భూమి నిలవాలి’ అనే మాటతో రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందడం కేవలం సంభావ్యం కాదు, ధర్మతః తప్పక జరగబోయేదని చెప్పబడుతున్నది.

తరువాత సుమిత్ర మాట స్తుతిరూపం దాల్చుతుంది — ‘అతడు సూర్యునికే సూర్యుడు, అగ్నికే అగ్ని, ప్రభువుకే ప్రభువు; శ్రీకే శ్రేష్ఠమైన శ్రీ, కీర్తికే కీర్తి, క్షమకే క్షమ; దేవతలకే దైవం, భూతాలలో అత్యుత్తమ భూతం. దేవీ, వనంలో గాని నగరంలో గాని అతనికి లోటేమిటి?’ తరువాత నిశ్చయవచనం — ‘ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు భూమితో, వైదేహితో, శ్రీతో — ఈ ముగ్గురితో కలిసి త్వరలోనే అభిషేకం పొందుతాడు.’ ఇక్కడ ‘సూర్యునికే సూర్యుడు’ మొదలైన మాటలతో కవి రాముని పరమపురుషత్వాన్ని సూచిస్తున్నాడు; ఈ శ్లోకాలలో ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) సమీక్షిత సంస్కరణ కంటే విస్తృతమైనది, భక్తిరసం మరింత స్ఫుటమైనది. ‘ఈ ముగ్గురితో కలిసి’ అనే లెక్కలో భూమి, సీత, శ్రీ ఒకచోట నిలుపబడ్డాయి — రాజ్యమూ, గృహమూ, సంపదా ఒకేసారి తిరిగి వస్తాయని భావం. ‘క్షమకే క్షమ’ అనే పదం ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది — అన్నిటినీ సహించగలవాడే క్షమకు కూడా ఆశ్రయం; దీనితో వనవాసాన్ని స్వీకరించడం అతని బలహీనత కాదు, పరమబలమని సూచించబడుతున్నది.

‘ఎవరు బయలుదేరుతుండగా చూసి శోకవేగంతో దెబ్బతిని అయోధ్యలో జనమంతా దుఃఖంతో కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నారో, దర్భచీరలు ధరించి వెళ్తున్న, ఓటమి ఎరుగని ఏ వీరుని సీత వలె లక్ష్మి అనుసరించిందో — అతనికి దుర్లభమైనదేముంది? ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడూ, తానే బాణాలూ ఖడ్గాలూ అస్త్రాలూ ధరించినవాడూ అయిన లక్ష్మణుడు ఎవరి ముందు నడుస్తున్నాడో — అతనికి దుర్లభమైనదేముంది?’ ఇక్కడ ‘దుర్లభమైనదేముంది’ అని రెండుసార్లు చెప్పడం ద్వారా సుమిత్ర కౌసల్య మనస్సులో నిశ్చయాన్ని దృఢపరుస్తున్నది. ‘సీత వలె లక్ష్మి’ అనే ఉపమానంలో విశేషం ఉంది — లక్ష్మి సీతకు ఉపమానం కాదు, సీతే లక్ష్మికి ఉపమానం; దానితో సీత సాక్షాత్ శ్రీరూపమని ధ్వనిస్తుంది. ‘దర్భచీరలు ధరించినా ఓటమి ఎరుగనివాడు’ అనే విరోధాభాసం కూడా రమణీయమైనది — నారబట్టలు ధరించినా అతడు అజేయుడే; బాహ్యవేషం బలానికి కొలమానం కాదు.

‘వనవాసం ముగించుకొని తిరిగి వచ్చిన అతనిని నువ్వు చూస్తావు; దేవీ, శోకాన్నీ మోహాన్నీ విడిచిపెట్టు — నీకు సత్యం చెబుతున్నాను. నిందారహితురాలా, కల్యాణీ, తలవంచి ఈ నీ పాదాలకు నమస్కరిస్తున్న కుమారుని ఉదయించిన చంద్రునిలా మళ్ళీ చూస్తావు. తిరిగి ప్రవేశించి, అభిషేకం పొంది, మహాశ్రీతో వెలుగుతున్న అతనిని చూసి నువ్వు త్వరలోనే కన్నుల నుండి ఆనందబాష్పాలు కారుస్తావు. దేవీ, నీకు శోకం గాని దుఃఖం గాని ఉండకూడదు; రామునిలో ఏ అశుభమూ కనిపించడం లేదు. సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడిన కుమారుని త్వరలోనే చూస్తావు.’ ‘ఉదయించిన చంద్రునిలా’ అనే ఉపమానం వనవాసం కేవలం అస్తమయమే, నాశనం కాదని సూచిస్తుంది; ఉదయం నిశ్చయం. ఇక్కడ సుమిత్ర ‘నీకు సత్యం చెబుతున్నాను’ అని శపథం చేసినట్లుగా మాట్లాడుతుంది; దానితో ఊరడింపు కేవలం సాంత్వనవచనం కాక దృఢమైన ప్రతిజ్ఞ అవుతుంది. ‘అభిషేకం పొంది మహాశ్రీతో’ అనే దర్శనంతో చివరకు ఆనందబాష్పాలే శోకబాష్పాల స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తాయని ధ్వనిస్తుంది.

‘పాపరహితురాలా, ఈ జనమంతటినీ నువ్వే ఊరడించవలసి ఉండగా, ఇప్పుడు హృదయంలో ఈ కలవరాన్ని ఎందుకు పెట్టుకుంటున్నావు? దేవీ, రాఘవుడు కుమారుడుగా గల నువ్వు శోకించదగినదానవు కావు; లోకంలో రాముని కంటే మిన్నగా సన్మార్గంలో నిలిచినవాడు ఎవడూ లేడు. మిత్రులతో కూడి నమస్కరిస్తున్న కుమారుని చూసి, వర్షాకాలపు మేఘమాలలా, నువ్వు త్వరలోనే ఆనందబాష్పాలు కారుస్తావు.’ ఇక్కడ సుమిత్ర రాజమాత కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నది — ఎవరి ధైర్యంతో అంతఃపురమంతా నగరమంతా నిలుస్తుందో, ఆమె కలవరపడితే అందరూ కలవరపడతారు. ‘మేఘమాలలా’ అనే ఉపమానంలో కూడా ఔచిత్యం ఉంది — వర్షాకాలంలో మేఘం నీరు కురుస్తుంది, కాని ఆ నీరు పంటలను పెంచుతుంది; అలాగే ఆనందబాష్పాలు శోకబాష్పాల్లా దహించవు, అన్నిటినీ తడుపుతాయి.

‘వరాలిచ్చే నీ కుమారుడు త్వరలోనే అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి మృదువైన, బలిష్ఠమైన చేతులతో నీ పాదాలను ఒత్తుతాడు. నమస్కరించి వంగిన, మిత్రులతో కూడిన శూరుడైన కుమారుని, మేఘపంక్తి పర్వతాన్ని తడిపినట్లు, నువ్వు ఆనందబాష్పాలతో తడుపుతావు.’ ఇలా మాటల మర్యాదలో నేర్పరి, నిందారహితురాలు, సుందరి అయిన దేవి సుమిత్ర రకరకాల మాటలతో రాముని తల్లిని ఊరడిస్తూ, ఇది చెప్పి విరమించింది. లక్ష్మణుని తల్లి చెప్పిన ఆ మాట విని, నరదేవుని భార్యా రాముని తల్లీ అయిన కౌసల్య శరీరంలోని శోకం, శరత్కాలపు అల్పజలమేఘంలా, వెంటనే నశించింది. ఇలా సర్గ శాంతితో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో కథ మళ్ళీ రాముని దారిలో సాగుతుంది. ‘శరత్కాలపు అల్పజలమేఘం’ అనే ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — శరత్తులో మేఘం కనిపిస్తుంది, కాని దానిలో నీరు తక్కువ, అందుకే అది త్వరగా కరిగిపోతుంది; అలాగే చక్కని మాటతో తాకబడిన శోకం క్షణంలో నశిస్తుంది. ఈ సర్గతో కవి స్త్రీలు ఒకరినొకరు ఊరడించుకోవడం చూపిస్తూ అయోధ్య అంతఃపురంలో ధైర్యం మళ్ళీ నెలకొనడాన్ని సూచిస్తున్నాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి