సర్గ
కౌసల్య విలాపం
శయ్యపై ఉన్న దశరథునితో కౌసల్య శోకవచనాలు — కైకేయీ నింద, వనానికి వెళ్ళినవారి గురించిన చింత, తిరిగి రావాలనే ఆకాంక్ష, శోకాగ్ని వర్ణన
గత సర్గలో అర్ధరాత్రి దశరథుడు కౌసల్యతో ‘నా చూపు రాముని వెంట వెళ్ళిపోయింది, నువ్వు నాకు కనబడడం లేదు’ అన్నాడు. ఇక్కడ ఆ కౌసల్యే శోకంతో కుంగిపోయిన రాజును శయ్యపై చూసి, తాను కూడా పుత్రశోకంతో ఆర్తురాలై, మహీపతితో ఇలా అన్నది. ఆమె మొదటి మాట కైకేయీ నింద — ‘నరశార్దూలుడైన రాఘవుని మీద విషం కక్కి, కుబుసం విడిచిన పాములా కైకేయి స్వేచ్ఛగా తిరుగుతుంది. రాముని వెళ్ళగొట్టి, కోరిక తీరి, నిశ్చింతగా ఉన్న ఆ సౌభాగ్యవతి, ఇంట్లో ఉన్న దుష్టసర్పంలా, నన్ను ఇంకా భయపెడుతుంది.’ ఇక్కడ కవి కౌసల్య యొక్క రెండు విధాల దుఃఖాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఒకవైపు పుత్రవియోగం, మరొకవైపు ఆ కుమారుని వెళ్ళగొట్టినదానితో ఒకే అంతఃపురంలో ఉండవలసి రావడం. అంతేకాక ‘విషం కక్కి’ అనే రూపకంతో కవి కైకేయి రెండు వరాలూ ఆకస్మికమైన కోపం కాదని, చిరకాలంగా పోగుచేసుకున్న విషమని సూచిస్తున్నాడు. ‘కోరిక తీరి, నిశ్చింతగా’ అనే రెండు పదాలు కూడా తీక్ష్ణమైనవి — ఆమె సంతృప్తురాలు మాత్రమే కాదు, నిశ్చలచిత్తురాలు కూడా; అందుకే కౌసల్య భయం సమంజసమైనది.
‘రాముడు ఈ నగరంలోనే భిక్షమెత్తుకొంటూ ఇంట్లో ఉన్నా, లేదా నా కుమారుని ఆమెకు దాసునిగా చేసినా, ఆ వరమే నాకు శ్రేష్ఠమైనది; కనీసం చూడడమైనా తప్పిపోయేది కాదు.’ తరువాత ఆమె ఒక ఉపమానం చెబుతుంది — అగ్నిహోత్రి పర్వదినాన దేవతల భాగాన్ని రాక్షసులకు అర్పించినట్లు, కైకేయి రాముని అతని స్థానం నుండి ఇష్టం వచ్చినట్లు పడగొట్టింది. తరువాత వనగమనం గురించిన చింత — ‘గజరాజు నడక గలవాడూ, మహాబాహువూ, ధనుర్ధారీ, వీరుడూ అయిన అతడు భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ఇప్పుడు నిశ్చయంగా వనంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాడు. వనంలో ఆ ముగ్గురూ ఇంతకుముందెన్నడూ దుఃఖం చూడనివారు; కైకేయి అనుమతితో నువ్వే వారిని వనవాసానికి విడిచిపెట్టావు. వారికి ఇంకేం అవస్థ కలుగుతుంది? రత్నాలు లేకుండా, యౌవనంలో, అనుభవించవలసిన కాలంలో వెళ్ళగొట్టబడిన ఆ దీనులు పండ్లతో దుంపలతో భోజనం చేస్తూ ఎలా నివసిస్తారు?’ ఇక్కడ ‘పర్వదినాన అగ్నిహోత్రి’ అనే దృష్టాంతం మర్మస్పర్శి — యజ్ఞభాగం దేవతల హక్కు; దానిని మరొకరికి ఇచ్చే అధికారం ఎవరికీ లేదు. అలాగే యౌవరాజ్యం రాముని హక్కు. ‘అనుభవించవలసిన కాలంలో వెళ్ళగొట్టబడిన’ అనే మాటతో కవి వయస్సు యొక్క ఋతువును కూడా సూచిస్తున్నాడు — ఏ కాలంలో సుఖాన్ని అనుభవించాలో ఆ కాలంలోనే వారు వెళ్ళగొట్టబడ్డారు. కౌసల్య తర్కం ఇక్కడ స్పష్టం — దాస్యమైనా భరించవచ్చు, కాని వియోగం భరించలేనిది.
ఇక్కడి నుండి కౌసల్య విలాపం ఆశను ఆశ్రయిస్తుంది. ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ ‘ఎప్పుడు’ అని అడుగుతుంది — ‘నా శోకం తీరే, భార్యతోనూ సోదరునితోనూ కలిసి రాఘవుని ఇక్కడ చూసే ఆ శుభకాలం ఇప్పుడే వస్తుందా? ‘వీరులిద్దరూ వచ్చారు’ అని విని కీర్తిమంతమైన అయోధ్య సంతోషించిన జనులతో, ఎత్తుగా ఎగురుతున్న జెండాల మాలలతో ఎప్పుడు నిండుతుంది? అరణ్యం నుండి తిరిగి వచ్చిన ఆ నరవ్యాఘ్రులిద్దరినీ చూసి పర్వదినాన సముద్రంలా నగరం ఎప్పుడు ఉప్పొంగుతుంది? మహాబాహువైన వీరుడు రథంలో సీతను ముందుంచుకొని, ఆబోతు ఆవును వెంటబెట్టుకొని వచ్చినట్లు, ఎప్పుడు అయోధ్యలోకి ప్రవేశిస్తాడు? శత్రువులను అణచే నా కుమారులిద్దరూ రాజమార్గంలోకి ప్రవేశిస్తుండగా వేలాది ప్రాణులు వారి మీద పేలాలు ఎప్పుడు చల్లుతారు?’ ఇక్కడ చూడవలసినది — శోకం క్రోధం నుండి ఆశ వైపు జరుగుతుంది. ఐదు శ్లోకాలలో ‘ఎప్పుడు’ అనే శబ్దం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో తల్లి మనస్సు వర్తమానం నుండి భవిష్యత్తు వైపు పారిపోతుంది. ‘పర్వదినాన సముద్రంలా’ అనే ఉపమానం సముద్రం నీటితో నిండినట్లు నగరం జనంతో నిండుతుందని సూచిస్తుంది. ఆమె కుమారుని క్షేమం మాత్రమే అడగకుండా నగరపు ఉత్సవాన్ని ఊహిస్తుండడం తల్లి మనస్సు యొక్క విశాలతను సూచిస్తుంది.
ఆకాంక్ష ముందుకు సాగి చిత్రరూపం దాల్చుతుంది. ‘శుభమైన కుండలాలు ధరించి, ఎత్తిన ఆయుధాలతో కత్తులతో, శిఖరాలు గల రెండు పర్వతాల వలె అయోధ్యలోకి ప్రవేశిస్తున్న వారిద్దరినీ ఎప్పుడు చూస్తాను? ద్విజుల కన్యలు పువ్వులూ పండ్లూ సమర్పిస్తూ సంతోషంతో నగరానికి ఎప్పుడు ప్రదక్షిణం చేస్తారు? బుద్ధిలో పరిణతుడూ, వయస్సులో దేవతల వంటి కాంతి గలవాడూ అయిన ఆ ధర్మాత్ముడు, చక్కని వర్షంలా జనాన్ని లాలిస్తూ ఎప్పుడు తిరిగి వస్తాడు?’ ఇక్కడ ‘చక్కని వర్షంలా లాలిస్తూ’ అనే ఉపమానం ఆలోచించదగినది — రాజకుమారుడు ప్రజలను దండంతో కాదు, ఉపకారంతోనే పోషిస్తాడు; వర్షంలా అంతటా సమానంగా కురుస్తాడు. ఈ మూడు శ్లోకాలతో తల్లి మనస్సులో రాముని పుత్రరూపం మాత్రమే కాదు, రాజరూపం కూడా విరిస్తుంది. ‘శిఖరాలు గల రెండు పర్వతాల వలె’ అనే ఉపమానంతో ఆయుధధారులైన వారిద్దరి ఔన్నత్యమూ స్థైర్యమూ ద్యోతకమవుతాయి.
తరువాత ఆమె తన దుఃఖానికి కారణాన్ని పూర్వజన్మలో వెదుకుతుంది — ‘వీరా, నిస్సందేహంగా పూర్వం నేను లోభినై ఉంటాను, అందుకే పాలు త్రాగాలనుకుంటున్న దూడలు ఉండగా వాటి తల్లుల పొదుగులను నేను కోసివేశాను; దానికే ఇది ఫలమని అనుకుంటున్నాను.’ తరువాత ప్రసిద్ధమైన దృష్టాంతం — ‘సింహం బలవంతంగా, పసిదూడ గల, వాత్సల్యం గల ఆవును దూడ లేనిదాన్నిగా చేసినట్లు, కైకేయి నన్ను కుమారుని నుండి వేరు చేసింది.’ తరువాత తల్లి చివరి కారణం — ‘గుణాలతో కూడినవాడూ, అన్ని శాస్త్రాలలో నిపుణుడూ అయిన ఆ కుమారుడు లేకుండా ఏకపుత్ర అయిన నేను బ్రతకడానికి ఉత్సాహపడలేను.’ ఇక్కడ ‘ఏకపుత్ర’ అనే పదం నిర్ణయాత్మకమైనది — కైకేయికి భరతుడున్నాడు, సుమిత్రకు ఇద్దరున్నారు; కౌసల్యకు మాత్రం ఒక్కడే. ‘దూడ లేని వాత్సల్యం గల ఆవు’ అని ఆ రెండు పదాలను పక్కపక్కనే ఉంచడం కూడా హృదయాన్ని తాకుతుంది — వాత్సల్యం గలదానికే దూడ లేకపోవడం దుస్సహం. ‘లోభిని’ అనే ఆత్మనింద కూడా శోకానికి లక్షణం — దుఃఖితుడు కారణాన్ని తనలోనే వెదుకుతాడు, దానితో దుఃఖం రెట్టింపవుతుంది.
చివరకు ఆమె అంటుంది — ‘ప్రియపుత్రుని, మహాబలుడైన లక్ష్మణుని చూడలేని నా జీవితంలో ఏమాత్రం సామర్థ్యమూ కనబడడం లేదు.’ సర్గాంతంలో వృత్తం మారుతుంది, అనుష్టుప్ స్థానంలో దీర్ఘవృత్తం వస్తుంది, దానితో శోకపు ఆవేగం వినబడుతుంది — ‘కుమారుని శోకం వల్ల పుట్టిన, ఎంతో అహితకరమైన ఈ అగ్ని ఈ రోజు నన్ను దహిస్తున్నది, వేసవిలో ఉత్తమమైన కాంతి గల భగవంతుడైన సూర్యుడు తన కిరణాలతో ఈ భూమిని తపింపజేసినట్లు.’ ఈ సర్గతో కవి దశరథుని శోకాన్ని కౌసల్య శోకంతో పెంపొందిస్తున్నాడు; తరువాతి సర్గలో సుమిత్ర ఈ కౌసల్యనే ఊరడిస్తుంది, దానితో శోకానికి ప్రతిక్రియ మొదలవుతుంది. ‘ఎంతో అహితకరమైన’ అనే విశేషణంతో శోకం కేవలం వేదన కాదు, ప్రాణఘాతకమని సూచించబడుతున్నది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥