సర్గ
దశరథుని విలాపం, కైకేయీ పరిత్యాగం
రథధూళి కనుమరుగవగానే రాజు కూలిపోవడం, కైకేయిని పరిత్యజించడం, నగరప్రవేశం, కౌసల్య భవనంలో విలాపం
గత సర్గలో అయోధ్య శోకంతో కంపించింది. ఈ సర్గలో కవి మళ్ళీ దశరథునే ఆశ్రయిస్తాడు. బయలుదేరిన రాముని రథం నుండి లేచిన ధూళి ఎంతవరకు కనిపించిందో అంతవరకు ఇక్ష్వాకు శ్రేష్ఠుడైన దశరథుడు తన కన్నులను మరల్చలేదు — చూపును వెనుకకు తిప్పలేదు. అత్యంత ధార్మికుడైన ప్రియపుత్రుని ఎంతవరకు చూస్తున్నాడో అంతవరకు అతని శరీరం కుమారుని చూడడానికి నేలపై పెరుగుతున్నట్లుగా ఉంది — నిక్కి నిలిచి దూరం వరకు చూడాలనుకుంటున్నాడు. కాని భూపతి రాముని ధూళిని కూడా చూడలేనప్పుడు, ఆర్తుడై విషణ్ణుడై నేలమీద పడిపోయాడు. ధూళిని చూడడమే అతనికి చివరి దారం; అది తెగగానే అతడు కూలిపోతాడు. ‘కన్నులను మరల్చలేదు’ అనే మాటతో చూపు యొక్క ఆసక్తి చెప్పబడింది; ‘పెరుగుతున్నట్లుగా’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో వృద్ధుడైన రాజు ఉత్కంఠ చిత్రించబడింది. మూడు శ్లోకాలలోనే కవి చూడడం నుండి చూడలేకపోవడానికి, చూడలేకపోవడం నుండి కూలిపోవడానికి సాగిన గతిని వర్ణిస్తాడు.
పడిపోయిన అతని కుడి చేతిని కౌసల్య అందుకున్నది, మరొక పక్కకు సన్నని నడుము గల కైకేయి వచ్చింది. నీతితో, ధర్మంతో, వినయంతో కూడిన రాజు కైకేయిని చూసి, బాధతో కూడిన ఇంద్రియాలతో ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘కైకేయీ, పాపపు నిశ్చయం గలదానా, నా అవయవాలను తాకకు. నిన్ను చూడను కూడా చూడాలనుకోవడం లేదు; నువ్వు నాకు భార్యవూ కావు, బంధువువూ కావు.’ వరాలు ఇచ్చే సమయంలో మౌనాన్నే ఆశ్రయించిన రాజు ఇప్పుడు స్పర్శను కూడా నిషేధిస్తున్నాడు — శోకం అతని వాక్కుకు స్వేచ్ఛ ఇస్తున్నది. ‘నీతితో, ధర్మంతో, వినయంతో కూడిన’ అనే విశేషణం ఈ మాట కేవలం క్రోధం కాదు, ఆలోచించి చేసిన నిర్ణయమని సూచిస్తుంది. కౌసల్య కుడివైపు, కైకేయి మరొకవైపు — స్థానభేదంతోనే కవి ఇద్దరి సంబంధాల భేదాన్ని సూచిస్తున్నాడు.
రాజు మళ్ళీ అంటాడు — ‘నిన్ను ఆశ్రయించి బ్రతికేవారికి నేను చెందను, వారూ నాకు చెందరు. కేవలం అర్థాన్నే కోరేదానవూ, ధర్మాన్ని విడిచినదానవూ అయిన నిన్ను నేను విడిచిపెడుతున్నాను. నీ చేయి పట్టుకున్నదీ, నిన్ను అగ్ని చుట్టూ తిప్పినదీ — అదంతా ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ నేను విడిచిపెడుతున్నాను. భరతుడు ఈ అక్షయమైన రాజ్యాన్ని పొంది సంతోషిస్తే, అతడు నా పితృకర్మలకు ఇచ్చేది నన్ను చేరకుండుగాక.’ పాణిగ్రహణాన్నీ అగ్నిప్రదక్షిణాన్నీ విడిచిపెట్టడంతో వివాహబంధమే తెగిపోయింది; పిండోదకాలను నిషేధించడంతో పుత్రసంబంధం కూడా నిరాకరించబడింది. ఇదే వృద్ధుడైన రాజు చివరి అస్త్రం. ‘అక్షయమైన రాజ్యం’ అనే మాటతో రాజ్యపు అక్షయత్వం సూచించబడింది, కాని రాజు మాటలో అదే నిందకు విషయమవుతున్నది.
తరువాత ధూళి కొట్టుకుపోయిన నరాధిపుని లేవదీసి, శోకంతో కృశించిన కౌసల్యాదేవి అప్పుడు వెనుకకు మరలింది. కామంతో బ్రాహ్మణుని చంపినట్లు, చేతితో అగ్నిని తాకినట్లు, ఆ ధర్మాత్ముడు కుమారుడైన రాఘవుని తలచుకొని పశ్చాత్తాపపడ్డాడు — తాను చేసినదానిని తప్పించుకోలేనితనమే ఇక్కడ రెండు ఉపమానాలతో సూచించబడింది. మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుకకు తిరిగి చూస్తూ రథపు దారులలో కుంగిపోతున్న రాజు రూపం, గ్రహణం పట్టిన సూర్యుని రూపంలా ప్రకాశించలేదు. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుకకు తిరిగి’ అనే ద్విరుక్తితో అతడు పదేపదే వెనుకకు చూడడం చిత్రించబడింది; రథమార్గంలోని అడుగుజాడలే అతనికి మిగిలిన ఆశ్రయం. కౌసల్య నిందించదు, విలపించదు; పడిపోయిన భర్తను లేవదీస్తుంది మాత్రమే — ఇదే ఆమె శీలం. బ్రహ్మహత్య, అగ్నిస్పర్శ అనే రెండు ఉపమానాలూ పాపానికి తప్పని ఫలాన్నే సూచిస్తాయి. ‘గ్రహణం పట్టిన సూర్యుడు’ అనే ఉపమానం గత సర్గలో కూడా ఉంది, ఇక్కడ మళ్ళీ వచ్చింది.
దుఃఖార్తుడైన అతడు ప్రియపుత్రుని తలచుకుంటూ విలపించాడు; కుమారుడు నగరపు పొలిమేరకు చేరాడని గ్రహించి ఇలా అన్నాడు — ‘నా కుమారుని మోసుకువెళ్తున్న ముఖ్యమైన వాహనాల అడుగుజాడలు దారిలో కనిపిస్తున్నాయి, కాని ఆ మహాత్ముడు కనిపించడం లేదు. చందనం పూసుకొని దిండ్ల మీద సుఖంగా పడుకొనేవాడూ, విలువైన స్త్రీలు వింజామరలు వీస్తుండగా ఉండేవాడూ అయిన నా ఉత్తమ పుత్రుడు ఈ రోజు నిశ్చయంగా ఎక్కడో ఒక చెట్టు మొదలును ఆశ్రయించి, కట్టెనో రాయినో తలకింద పెట్టుకొని పడుకుంటాడు.’ సుఖశయ్యకూ వనశయ్యకూ మధ్య ఉన్న ఈ విరోధం ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; తండ్రి ఊహలోనే కుమారుని కష్టం ప్రత్యక్షమైనట్లవుతుంది. ‘అడుగుజాడలు దారిలో కనిపిస్తున్నాయి, ఆ మహాత్ముడు కనిపించడం లేదు’ అనే పంక్తి ఈ సర్గకు మర్మస్థానం — గుర్తులు మిగిలాయి, గుర్తులు వదిలినవాడు వెళ్ళిపోయాడు. చందనం పూసుకున్నవాడు, దిండ్ల మీద పడుకొనేవాడు, వింజామరలతో వీచబడేవాడు అనే మూడు విశేషణాలతో మొదట పూర్వసుఖాన్ని గుర్తుచేసి, తరువాత చెట్టు మొదలు, కట్టె, రాయి అని చెప్పి కవి విరోధాన్ని తీవ్రం చేస్తాడు. ఇదే తండ్రి శోకపు స్వరూపం — అతడు వర్తమానాన్ని చూడడు, ఊహిస్తాడు మాత్రమే.
‘దీనుడై, ధూళి కప్పుకొని, నిట్టూరుస్తూ అతడు నేల మీద నుండి లేస్తాడు, సెలయేటి దగ్గర నుండి ఆడఏనుగుల నాయకుడైన మగఏనుగు లేచినట్లు. వనచరులైన మనుష్యులు దీర్ఘబాహువూ లోకనాథుడూ అయిన రాముడు అనాథలా లేచి వెళ్తుండగా నిశ్చయంగా చూస్తారు. జనకుని ప్రియపుత్రిక, ఎల్లప్పుడూ సుఖాలకు అలవాటుపడిన సీత ఈ రోజు ముళ్ళ మీద నడిచి అలసిపోతూ వనానికి వెళ్తుంది. వనాలు తెలియని ఆమె క్రూరమృగాల గంభీరమైన, గగుర్పాటు కలిగించే గర్జనలను విని నిశ్చయంగా భయపడుతుంది.’ ‘లోకనాథుడు అనాథలా’ అనే విరోధాభాసంతో కవి రాముని దశను తీవ్రంగా చూపిస్తున్నాడు — అందరికీ నాథుడైనవాడే అనాథలా వనంలో సంచరిస్తున్నాడు. సెలయేటి దగ్గర నుండి లేచే గజరాజు ఉపమానంతో రాముని గాంభీర్యమూ శరీరబలమూ సూచించబడ్డాయి, కాని ‘దీనుడై, ధూళి కప్పుకొని’ అనే మాటలతో అతని ప్రస్తుత దశ. సీత వర్ణనలో ‘ఎల్లప్పుడూ సుఖాలకు అలవాటుపడిన’ అనే పదమే అంతా చెబుతుంది — ఎప్పుడూ సుఖానికి తగినది ముళ్ళలో నడుస్తున్నది. వనంలోని శబ్దాలు కూడా ఆమెకు భయకారణాలని తండ్రి ఆలోచిస్తున్నాడు. ఇక్కడ చూడవలసినది — రాజు కుమారుని దుఃఖాన్ని వర్ణిస్తూ కూడా సీత దుఃఖాన్ని మరచిపోడు; కోడలి పట్ల అతని వాత్సల్యం సమానమే.
‘కైకేయీ, నీ కోరిక తీరుగాక, విధవవై రాజ్యాన్ని ఏలుకో; ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు లేకుండా బ్రతకడానికి నాకు ఉత్సాహం లేదు.’ ఇలా విలపిస్తూ, జనసమూహంతో చుట్టుముట్టబడిన రాజు, శ్మశానం నుండి వచ్చి స్నానం చేసినవానిలా అశుభమైన తన ఉత్తమభవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అతడు ఆ నగరాన్ని చూశాడు — కూడళ్ళూ ఇళ్ళూ శూన్యంగా ఉన్నాయి, అంగళ్ళూ వేదికలూ మూసివేయబడ్డాయి, జనం అలసి, బలహీనులై, దుఃఖార్తులై ఉన్నారు, రాజమార్గాలు జనంతో కిక్కిరిసి లేవు. ఆ నగరమంతటినీ చూసి, రామునే తలచుకుంటూ విలపిస్తూ, సూర్యుడు మేఘంలోకి ప్రవేశించినట్లు రాజు ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు. ‘అపస్నాతుడు’ అనేది శ్మశానం నుండి వచ్చి స్నానం చేసినవానికి ఉపమానం; దానితో రాజు శోకం మృతసంస్కారపు శోకం వంటిదైందని ధ్వనిస్తుంది. ‘నీ కోరిక తీరుగాక’ అనే మాట శాపంలా తోస్తుంది; ‘విధవవై రాజ్యాన్ని ఏలుకో’ అని రాజు తన మరణం నిశ్చితమైనట్లు చెబుతున్నాడు. నగరవర్ణనలో కూడళ్ళు శూన్యం, అంగళ్ళు మూతబడినవి, రాజమార్గాలు జనం లేనివి — మూడు చిహ్నాలతోనే కవి నగరపు శూన్యతను నిరూపిస్తాడు. సూర్యుడు మేఘంలోకి ప్రవేశించడం తేజస్సు కప్పబడడాన్నే సూచిస్తుంది. రాజు ప్రవేశం ఉత్సవంతో కాదు, జనసమూహం చుట్టుముట్టగా విలాపంతోనే జరిగింది.
రాముడూ, వైదేహీ, లక్ష్మణుడూ లేని ఆ భవనం గరుత్మంతుడు సర్పాన్ని ఎత్తుకుపోయిన, కలత చెందని మహాసరస్సులా ఉంది. అప్పుడు గద్గదస్వరంతో భూపతి విలపిస్తూ మెల్లగా, అస్పష్టమైన అర్థంతో, దీనంగా, స్వరం లేకుండా ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాముని తల్లి కౌసల్య ఇంటికి నన్ను త్వరగా తీసుకువెళ్ళండి; ఇంకెక్కడా నా హృదయానికి ఊరట కలగదు.’ ఇలా అంటున్న రాజును ద్వారపాలకులు అక్కడికి తీసుకువెళ్ళి కౌసల్య ఇంట్లో వినయంగా పడుకోబెట్టారు — శయ్య మీద పడుకోబెట్టారు. గరుడుడు నాగాన్ని ఎత్తుకుపోయిన సరస్సు అనే ఉపమానం మర్మస్పర్శి — నీరు అక్కడే ఉంది, కాని ప్రాణం పోయింది. ‘గద్గదస్వరం’ అనే బహువ్రీహి సమాసంతో వాక్కు తడబడడం చెప్పబడింది; ‘అస్పష్టమైన అర్థంతో’, ‘స్వరం లేకుండా’ అనే మాటలతో వాక్యపు అస్పష్టతా దీనతా. ద్వారపాలకులు కూడా వినయంతోనే ప్రవర్తిస్తారు — రాజు దశను చూసి వారు మాట్లాడరు, సేవ మాత్రమే చేస్తారు. కౌసల్య ఇంటినే అతడు కోరుతున్నాడు, ఎందుకంటే అక్కడే రాముని స్మృతి మరింత సజీవంగా ఉంటుంది. దీనితో తరువాతి సర్గకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది.
అక్కడ కౌసల్య నివాసంలోకి ప్రవేశించి, శయ్యనెక్కినా అతని మనస్సు కలవరపడుతూనే ఉంది — చోటు మారినంత మాత్రాన శోకం శమించదు. ఇద్దరు కుమారులూ లేని, కోడలు కూడా లేని భవనాన్ని రాజు చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా చూశాడు. అది చూసి వీర్యవంతుడైన మహారాజు చేయి పైకెత్తి బిగ్గరగా అరిచాడు — ‘హా రామా, మా ఇద్దరినీ విడిచిపెడుతున్నావు. ఆ కాలం వరకు బ్రతికి ఉండి, తిరిగి వచ్చిన రాముని కౌగిలించుకొంటూ చూసే ఆ నరోత్తములు ఎంత సుఖవంతులో కదా.’ ఇక్కడ రాజు తన మరణాన్నే పరోక్షంగా సూచిస్తున్నాడు — పద్నాలుగు సంవత్సరాల వరకు బ్రతుకుతానని అతడు ఆశించడం లేదు. ‘లులితం’ అనే పదం చంచలత్వాన్నీ వాడిపోవడాన్నీ చెబుతుంది. ‘చంద్రుడు లేని ఆకాశం’ అనే ఉపమానంతో భవనం శోభను కోల్పోయిందని చెప్పబడింది — నక్షత్రాలు ఉన్నాయి, కాని చంద్రుడు లేడు. చేయి పైకెత్తడం ఆక్రందనానికి ఆంగికమైన చిహ్నం. ‘మా ఇద్దరినీ’ అనే ద్వివచనంతో అతడు తననూ కౌసల్యనూ ఒకటిగా లెక్కిస్తున్నాడు. ‘ఎంత సుఖవంతులో కదా’ అనే మాట అసూయ కాదు, తన ఆయుష్షు అల్పమని ఒప్పుకోవడం.
తరువాత తనకు కాళరాత్రి వంటి రాత్రి రాగా, అర్ధరాత్రి వేళ దశరథుడు కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు — ‘కౌసల్యా, నువ్వు నాకు కనబడడం లేదు; దయచేసి నన్ను చేతితో తాకు. నా చూపు రాముని వెంట వెళ్ళిపోయింది, అది ఇంకా తిరిగి రాలేదు.’ రామునే తలచుకుంటూ నిట్టూరుస్తున్న నరేంద్రుని శయ్య మీద చూసి, మరింత ఆర్తరూపురాలైన దేవి కౌసల్య దగ్గరగా కూర్చొని ఎంతో కష్టంగా విలపించింది. ఈ అంధత్వం శోకం వల్ల కలిగినది, కాని ఇది పూర్వం బ్రాహ్మణుని శాపాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది — తరువాతి సర్గలలో ఆ శాపాన్ని అతడే చెబుతాడు. సర్గాంతంలో కౌసల్య విలాపం మొదలవుతుంది, అది తరువాతి సర్గకు విషయం. ‘నువ్వు కనబడడం లేదు’ అనే మాట కన్నుల తేజస్సు క్షీణించడాన్ని సూచిస్తుంది; చూపు రామునితోనే వెళ్ళిపోయిందని చెప్పి అతడు దాని కారణాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు. కౌసల్య దగ్గరగా కూర్చోవడం సేవకే ఒక రూపం; ఆమె నిందించదు, సమీపంలో కూర్చుంటుంది మాత్రమే. ఇలా సర్గ ఇద్దరు వృద్ధుల మౌనసంవాదంతో ముగుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥