సర్గ
అంతఃపురపు, నగరపు విలాపం
రాణివాసపు స్త్రీల ఆర్తనాదం, అశుభ నిమిత్తాలు, పౌరుల దైన్యం, అయోధ్య కంపించడం
గత సర్గలో రాముడు రథంలో బయలుదేరాడు, రాజు భార్యలతో సహా అతనిని చూస్తూ నిలిచిపోయాడు. ఈ సర్గలో కవి దృష్టిని నగరం నుండి అంతఃపురం వైపు తీసుకువెళ్తాడు. ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు చేతులు జోడించి నగరం నుండి బయటికి వెళ్తుండగా అంతఃపురంలో స్త్రీల గొప్ప ఆర్తధ్వని పుట్టింది. రాజు భార్యలు విలపిస్తున్నారు — ‘అనాథులూ దుర్బలులూ దీనులూ అయిన ఈ జనానికి గతీ శరణూ అయిన ఆ నాథుడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు?’ ‘గతి’ అంటే ఆశ్రయం, ‘శరణం’ అంటే ఆపదలో రక్షణ, ‘నాథుడు’ అంటే కోరికలు తీర్చేవాడు — మూడు పదాలతో రాముడు చేసే మూడు విధాల ఉపకారం చెప్పబడింది. ‘చేతులు జోడించి’ అనే మాటతో రాముడు వెళ్తూ కూడా తండ్రికీ తల్లులకూ నమస్కరిస్తూనే వెళ్తున్నాడని సూచించబడింది.
వారు మళ్ళీ అంటున్నారు — ‘నిందించబడినా కోపించనివాడూ, కోపం కలిగించే పనులను విడిచిపెట్టేవాడూ, కోపించినవారినందరినీ ప్రసన్నులను చేసేవాడూ, ఇతరుల దుఃఖంలో సమానంగా దుఃఖించేవాడూ అయినవాడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు? ఆ మహాతేజస్వి తల్లి కౌసల్య పట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో మా పట్ల కూడా అలాగే ప్రవర్తిస్తాడు; ఆ మహాత్ముడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు? కైకేయి చేత క్లేశపడుతున్న రాజు వనానికి పంపిన, ఈ జనానికీ జగత్తుకూ రక్షకుడైన అతడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు?’ మూడు శ్లోకాలలోనూ ‘ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు’ అనే మాట పునరావృతమవుతుంది; ఈ పునరుక్తే శోకపు స్వరూపం — ప్రశ్న జవాబు కోరదు, వేదనను మాత్రమే మోస్తుంది. అంతేకాక ‘క్లేశపడుతున్న రాజు’ అనే మాటతో రాజు కూడా పీడితుడే, దోషి కాడని సూచించబడుతున్నది. ఈ రాణులు కైకేయిని నిందించరు; వారి మాట కేవలం రాముని గుణాలను స్మరించడమే.
ఇంకా వారు ఇలా అంటున్నారు — ‘అయ్యో, రాజుకు బుద్ధి లేదు, జీవలోకాన్నే నాశనం చేస్తున్నట్లుగా ధర్మపరుడూ సత్యవ్రతుడూ అయిన రాముని వనవాసానికి పంపుతున్నాడు.’ ఇలా అని రాణులందరూ దూడలను పోగొట్టుకున్న ఆవుల్లా దుఃఖార్తులై ఏడ్చారు, గొంతెత్తి బిగ్గరగా రోదించారు. దూడలు లేని ఆవుల రోదనం అనే ఉపమానం ఈ కాండలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, ఎందుకంటే పుత్రవియోగమే ఇక్కడ ముఖ్యమైన శోకకారణం. అంతఃపురంలో ఆ ఘోరమైన ఆర్తధ్వని విని పుత్రశోకంతో తపించిపోతున్న మహీపతి దశరథుడు మరింత దుఃఖితుడయ్యాడు. రాజు దుఃఖం రెట్టింపు — తన పుత్రవియోగం, ఇతరుల విలాపం. ‘బుద్ధి లేదు’ అనే కఠినమైన మాట కూడా ఇక్కడ నిందార్థంలో కాదు, విస్మయార్థంలో చెప్పబడింది — రాజు బుద్ధి దేనితో ఇలా మోహితమైందని.
ఆ రోజు అగ్నిహోత్రాలలో ఆహుతులు వేయబడలేదు, గృహస్థులు వంట చేయలేదు, ప్రజలు పనులు చేయలేదు, సూర్యుడు కూడా అంతర్ధానమయ్యాడు. ఏనుగులు నోటిలోని ముద్దలను విడిచిపెట్టాయి, ఆవులు దూడలకు పాలివ్వలేదు, మొదటి కొడుకును కన్న తల్లి కూడా ఆనందించలేదు. ఈ వాక్యాలతో కవి శోకం మనుష్యులకే కాదు, యజ్ఞానికీ, గృహానికీ, పశువులకూ, ప్రకృతికీ వ్యాపించిందని చూపిస్తున్నాడు. తరువాత త్రిశంకుడూ, అంగారకుడూ, బృహస్పతీ బుధుడూ — ఈ దారుణమైన గ్రహాలు చంద్రుని సమీపించి నిలిచాయి. జ్యోతిషంలో చంద్రునికి కలిగే పీడ రాజుకూ కులానికీ అనిష్టాన్ని సూచిస్తుంది; కనుక ఈ ఉత్పాతవర్ణనం రాబోయే దశరథ మరణానికి పూర్వసూచన. గృహస్థులు వంట చేయకపోవడం, ప్రజలు పనులు విడిచిపెట్టడం, ఆవుల వాత్సల్యం లోపించడం — ఈ మూడూ గృహస్థ జీవితానికి మూలాలు; అవి వికృతమైనప్పుడు సమాజజీవితమంతా స్తంభించిపోయిందని తెలుస్తుంది.
నక్షత్రాలు కాంతిని కోల్పోయాయి, గ్రహాలు తేజస్సును కోల్పోయాయి; విశాఖ నక్షత్రాలు ఆకాశంలో పొగ కమ్ముకున్నట్లు ప్రకాశించాయి. ఇక్ష్వాకుల కులనక్షత్రం విశాఖ; అది పొగ కమ్మినట్లుండడం కులానికే సంకటమని చెబుతుంది. వాయువేగంతో పొంగిన మహాసముద్రం వలె మేఘమాల ఉంది; రాముడు వనానికి వెళ్ళగొట్టబడగా ఆ నగరం కంపించింది — అయోధ్యలో భూకంపం వచ్చినట్లయింది. అన్ని దిక్కులూ కలవరపడి చీకటి కమ్మినట్లు ఉన్నాయి; గ్రహమూ, నక్షత్రమూ, ఏదీ ప్రకాశించలేదు. ఇలా కవి మూడు స్థాయిలలో — ఆకాశంలో, అంతరిక్షంలో, భూమిపై — ఒకే వికారాన్ని చూపిస్తున్నాడు. ‘కాలిక’ అంటే మేఘమాల; వాయువేగంతో పొంగిన సముద్రపు ఉపమానంతో దాని గాంభీర్యమూ చంచలత్వమూ చెప్పబడ్డాయి. ‘కంపించింది’ అనే పదంతో భూమి కంపించడమే కాదు, నగరపు స్థైర్యం భంగమవడం కూడా ధ్వనిస్తుంది.
హఠాత్తుగా పౌరజనమంతా దైన్యానికి లోనయ్యారు; ఆహారం మీద గాని విహారం మీద గాని ఎవరూ మనసు పెట్టలేదు. శోకపరంపరతో తపించిపోతూ, నిరంతరం దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తూ, అయోధ్యలో జనమంతా జగత్పతి దశరథుని నిందించారు — సత్యాన్ని కాపాడడానికి నగరమే మూల్యం చెల్లిస్తున్నదని భావించి వారు రాజునే నిందిస్తున్నారు. రాజమార్గంలో ఉన్న జనం కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన ముఖాలతో ఉన్నారు; సంతోషంగా ఉన్నవాడు ఒక్కడూ కనబడడు, అందరూ శోకంలో మునిగి ఉన్నారు. ‘రాజమార్గంలో ఉన్న’ అనే పదంతో బహిరంగ ప్రదేశం చెప్పబడింది — ఇళ్ళలో శోకం సహజమే, కాని రాజమార్గంలో కూడా సంతోషపు లేశమైనా లేదు. ఆహారవిహారాలు మానుకోవడం శోకపు మొదటి లక్షణం; అందుకే కవి దానిని అన్నిటికంటే ముందు వర్ణిస్తున్నాడు. దీర్ఘమైన నిట్టూర్పు మనస్సులోని భారానికి బాహ్యచిహ్నం.
చల్లని గాలి వీయడం లేదు, చంద్రుడు సౌమ్యంగా కనబడడం లేదు, సూర్యుడు లోకాన్ని తపింపజేయడం లేదు — జగత్తంతా కలవరపడింది. స్త్రీలకు కొడుకులూ భర్తలూ సోదరులూ అక్కరలేనివారయ్యారు; అందరూ అన్నిటినీ విడిచిపెట్టి రామునే తలచుకున్నారు. ‘అక్కరలేనివారు’ అనే పదం మర్మస్పర్శి — ఇంటి సహజసంబంధాలు కూడా అప్పుడు నిరర్థకంగా తోచాయి. రాముని మిత్రులైనవారందరూ మూఢచిత్తులై, శోకభారంతో ఆక్రాంతులై, పడకనే ఆశ్రయించలేదు — రాత్రి నిద్ర కూడా వారిని సమీపించలేదు. చల్లని గాలి, సౌమ్యమైన చంద్రుడు, తపించే సూర్యుడు — ఈ మూడూ ఋతుచక్రంలో నిత్యమైనవి; వాటికి కూడా వికారం కలగడం చూపి కవి ధర్మానికి కలిగే క్షతి జగత్తంతటినీ వ్యాకులపరుస్తుందని సూచిస్తున్నాడు. మిత్రులకు నిద్ర పట్టకపోవడం స్నేహపు గాఢతను చూపిస్తుంది.
చివరకు కవి ఉపజాతి వృత్తంతో సర్గను ముగిస్తాడు — మహాత్ముడైన రాముడు లేని అయోధ్య, ఇంద్రుడు లేని పర్వతసహితమైన భూమి కంపించినట్లు కంపించింది. భయశోకాలతో రగిలిపోతున్న ఆ నగరం ఏనుగులతో, యోధులతో, గుర్రాలతో సహా ఘోరంగా ఘోషించింది. ఇంద్రుడు లేని భూమి అనే ఉపమానంతో రాముని రక్షకత్వమే సూచించబడింది; నగరపు ఘోష ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, యోధులతో కూడినదని చెప్పి కవి శోకం సైన్యానికి కూడా వ్యాపించిందని సూచిస్తున్నాడు. తరువాతి సర్గలో దశరథుని పతనమూ, కైకేయీ పరిత్యాగమూ వర్ణించబడతాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥