సర్గ
రాముని వనప్రయాణం
తండ్రికీ తల్లులకూ నమస్కారం, సుమిత్ర లక్ష్మణునికి చేసిన ఉపదేశం, రథంలో ప్రయాణం, పౌరులూ దశరథుడూ వెంట పరుగెత్తుతూ విలపించడం
గత సర్గలో కౌసల్య సీతకు పాతివ్రత్యాన్ని ఉపదేశించింది, దశరథుడు వనవాసానికి తగిన వస్త్రాభరణాలను తెప్పించాడు. అప్పుడు రాముడూ సీతా లక్ష్మణుడూ చేతులు జోడించి, దీనులై, రాజు దశరథుని పాదాలు పట్టుకొని ప్రదక్షిణం చేశారు. పాదాలు పట్టుకోవడం, ప్రదక్షిణం చేయడం — ప్రయాణ సమయంలో శిష్టులు పాటించే విధి ఇదే. అతని అనుమతి తీసుకొని, ధర్మం తెలిసిన రాఘవుడు శోకంతో మూఢుడైనా సీతతో కలిసి తల్లి కౌసల్యకు నమస్కరించాడు; శోకం వల్ల అతని స్మృతి లోపించలేదు. అన్న తరువాత లక్ష్మణుడు కూడా మొదట కౌసల్యకు నమస్కరించి, తరువాత తన తల్లి సుమిత్ర పాదాలను పట్టుకున్నాడు. పెద్దతల్లిని ముందు పూజించాలి, సొంత తల్లిని తరువాత — ఇది కుల మర్యాద, శోక సమయంలో కూడా లక్ష్మణుడు దానిని అతిక్రమించడు. నమస్కరిస్తున్న కుమారుని చూసి, ఏడుస్తూ, అతని హితం కోరే తల్లి సుమిత్ర మహాబాహువైన లక్ష్మణుని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి ఇలా అన్నది. శిరస్సును ఆఘ్రాణించడం తల్లి ప్రేమకు ప్రాచీనమైన చిహ్నం; దానితోనే ఆమె కుమారుని వనానికి అప్పగిస్తున్నది. ముగ్గురి ఈ ఆచరణను కవి విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ముందున్న సర్గ అంతా వియోగపు కథే. ‘దీనులు’ అనే పదంతో వారి ముఖాల వాడుదల సూచించబడింది, ధైర్యభంగం కాదు.
సుమిత్ర విలపించదు, ఉపదేశిస్తుంది. ఆమె అంటుంది — ‘నాయనా, నువ్వు వనవాసం కోసమే సృష్టించబడ్డావు, మిత్రజనుల పట్ల ఎంతో అనురాగం గలవాడవు. అన్న రాముడు వెళ్తుండగా అతని విషయంలో ఏమరుపాటు పడకు. ఈ రాముడు ఆపదలో ఉన్నా, సమృద్ధిలో ఉన్నా, రెండింటిలోనూ ఇతడే నీకు గతి. మనిషి అన్నకు వశుడై ఉండడమే లోకంలో సత్పురుషుల ధర్మం. ఈ ఇక్ష్వాకు కులపు సనాతన ఆచారం ఇదే — దానం, యజ్ఞాలలో దీక్ష, యుద్ధాలలో దేహత్యాగం; కనుక వనవాసం కూడా కులధర్మంలో ఒక భాగమే.’ ఇలా చెప్పి, సిద్ధంగా ఉన్నవాడూ రాఘవునికి ప్రియుడూ అయిన లక్ష్మణునితో ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ ‘వెళ్ళు, వెళ్ళు’ అన్నది. చివరగా ఇలా అన్నది — ‘రాముని దశరథునిగా భావించు, జనకాత్మజ సీతను నేనుగా భావించు, అడవినే అయోధ్యగా భావించు; నాయనా, యథాసుఖంగా వెళ్ళు.’ ఈ మాటతో తల్లి వనవాసాన్ని నిర్వాసనం నుండి తపోవాసంగా మారుస్తున్నది; ఇక్కడ ప్రేమ ధర్మంలోనే నియోగించబడుతున్నది, అడ్డుపెట్టడంలో కాదు. ఇదే సుమిత్ర మాహాత్మ్యం. కౌసల్య ఇంతకుముందు ఏడుస్తూ ఉపదేశించింది, సుమిత్ర మాత్రం ఏడవకుండానే ఉపదేశిస్తుంది. ఇద్దరు తల్లుల మధ్య భేదం ఇక్కడ స్పష్టం; దానితో కవి వీరమాత శోకాన్ని దాచుకొని కుమారుని కర్తవ్యంలో నియోగిస్తుందని చూపిస్తున్నాడు.
అప్పుడు వినీతుడూ వినయం తెలిసినవాడూ అయిన సుమంత్రుడు, మాతలి ఇంద్రునితో మాట్లాడినట్లు, చేతులు జోడించి కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాకీర్తిమంతుడవైన రాజపుత్రా, రథం ఎక్కు, నీకు శుభమగుగాక. నువ్వు ఎక్కడికి చెబితే అక్కడికి నిన్ను త్వరగా చేరుస్తాను. నువ్వు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనంలో నివసించాలి; దేవి కైకేయి ప్రేరేపించిన ఆ సంవత్సరాలు ఈ రోజే మొదలుకావాలి.’ సారథి మాటలో రెండు కనిపిస్తాయి — భక్తి, కాలగణనలో స్పష్టత. అతడు విలపించడు, కైకేయిని నిందించడు, కర్తవ్యాన్నే గుర్తుచేస్తాడు. మాతలితో ఉపమానం కూడా ఈ సారథి సామాన్యుడు కాదని, దేవసారథితో సమానుడని సూచిస్తుంది. అందుకే సుమంత్రుడు ఈ కాండలో రామునికి విశ్వాసపాత్రుడవుతాడు. ఇక్కడ రథం వనవాసానికి మొదటి సాధనం; దానిని ఎక్కడంతోనే ప్రయాణం నిశ్చితమవుతుంది.
అప్పుడు సుందరి సీత తనను తాను అలంకరించుకొని, సంతోషించిన మనస్సుతో సూర్యుని వలె ప్రకాశించే ఆ రథాన్ని ఎక్కింది. ‘సంతోషించిన మనస్సుతో’ అనే మాట ఆలోచించదగినది — భర్త సాన్నిధ్యమే ఆమె ఆనందానికి కారణం, వనవాసం కాదు. భర్తను అనుసరిస్తున్న ఆమెకు మామగారు దశరథుడు వనవాసపు సంవత్సరాల సంఖ్యను లెక్కించి వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ ఇచ్చాడు. అలాగే సోదరులిద్దరి కోసం ఆయుధాలూ కవచాలూ, చర్మంతో కప్పిన బుట్టా గట్టి గునపమూ రథం మధ్యభాగంలో ఉంచబడ్డాయి. తరువాత అగ్ని వంటి, బంగారంతో అలంకరించిన ఆ రథాన్ని సోదరులు రామలక్ష్మణులు వెంటనే ఎక్కారు. సీత మూడవదిగా వారు ఎక్కినట్లు చూసి సుమంత్రుడు శ్రేష్ఠమైన, వాయువేగంతో సమానమైన వేగం గల గుర్రాలను అదిలిస్తూ రథాన్ని నడిపాడు. ఇక్కడ కవి వనవాసపు సామగ్రినే వర్ణిస్తున్నాడు — రథంలో భోగసాధనాలు లేవు, ఆయుధం, కవచం, గునపం మాత్రమే. దీనితో రాబోయే పద్నాలుగు సంవత్సరాల స్వరూపం సూచించబడింది — అక్కడ రక్షణ అవసరం, శ్రమ తప్పనిసరి. సీత ఆభరణాలు ధరించడం ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోదగినది — ఆమె వధూవేషంలోనే వనానికి వెళ్తున్నది, ఎందుకంటే పతిసేవే ఆమె వ్రతం. మామగారు ఇచ్చిన వస్త్రాలు పద్నాలుగు సంవత్సరాలకు సరిపడేవి; దీనితో దశరథుని వాత్సల్యం కూడా సూచించబడుతున్నది — అతడు కోడలిని కూడా మరచిపోలేదు. ఇలా అన్నిటినీ సమకూర్చుకొని రథం బయలుదేరింది. ఇక్కడ చూడవలసినది — రథం అయోధ్య యొక్క చివరి ఉపకరణం; దాని నుండి దిగిన తరువాత వారు కాలినడకనే వనంలో సంచరిస్తారు. గుర్రాలు వాయువేగంతో సమానమనడం ప్రయాణపు వేగాన్ని సూచిస్తుంది, దాని వల్ల పౌరులు వెంట పరుగెత్తడం వ్యర్థమవుతుంది.
రాఘవుడు దీర్ఘకాలం కోసం మహారణ్యం వైపు బయలుదేరగా నగరంలో మూర్ఛ కలిగింది — సైన్యానికీ మూర్ఛ, జనానికీ మూర్ఛ. ఆ నగరం కలవరంతో, తత్తరపాటుతో, మదించి కోపించిన ఏనుగులతో, గుర్రాల ఆభరణాల గలగలలతో పెద్ద కోలాహలంగా ఉంది — ఏనుగులు కోపించాయి, గుర్రాల ఆభరణాలు మోగుతున్నాయి, అంతటా కోలాహలం. అప్పుడు పిల్లలూ వృద్ధులతో సహా ఎంతో పీడితమైన ఆ నగరం రాముని వైపే పరుగెత్తింది, ఎండకు తపించిన ప్రాణి నీటి వైపు పరుగెత్తినట్లు. ఈ ఉపమానం రాముని దర్శనం వారికి దాహం తీర్చడం వంటిదని సూచిస్తుంది. పక్కలనూ వెనుకనూ వేలాడుతూ, అతని వైపే ముఖాలు తిప్పి, కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖాలతో అందరూ బిగ్గరగా అరుస్తూ ఇలా అన్నారు — ‘సూతా, గుర్రాల పగ్గాలను బిగించు, మెల్లమెల్లగా వెళ్ళు; రాముని ముఖాన్ని చూస్తాము, ఎందుకంటే ఇక అది మాకు కనబడడం దుర్లభమవుతుంది. రాముని తల్లి హృదయం నిశ్చయంగా ఇనుముతో చేసినదే, దేవగర్భం వంటి కుమారుడు వనానికి వెళ్తుండగా అది బద్దలు కావడం లేదు.’ ఇక్కడ పౌరుల శోకం వ్యక్తిగతమైనది మాత్రమే కాదు, నగరమంతటికీ ఒకే శోకంగా వర్ణించబడింది. కౌసల్య హృదయం ఇనుపదనే మాట నిందకాదు, ఆమె భరించలేని దుఃఖాన్ని పరోక్షంగా కీర్తించడం. ‘చూస్తాము’ అనే బహువచనంతో పౌరులందరి ఒకే అభిలాష సూచించబడింది. ‘మెల్లమెల్లగా వెళ్ళు’ అనే ప్రార్థన కరుణరసాన్ని ఉత్కర్షకు చేరుస్తుంది — వారు ప్రయాణాన్ని ఆపలేరు, ఆలస్యాన్ని మాత్రమే యాచిస్తారు. ఇంతవరకు కవి అయోధ్యకు రాముని పట్ల ఉన్న అనురాగాన్ని నిరూపిస్తాడు; ఇదే అనురాగం తరువాతి సర్గలలో భరతుడు వచ్చినప్పుడు మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది.
పౌరులు మళ్ళీ అంటారు — ‘వైదేహి కృతకృత్య, ఎందుకంటే ఆమె నీడలా భర్తను అనుసరించింది; ధర్మంలో నిరతురాలైన ఆమె అతనిని విడువదు, సూర్యకాంతి మేరువును విడువనట్లు. ఓ లక్ష్మణా, నువ్వు కూడా సిద్ధార్థుడవు, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ దేవుని వంటివాడూ అయిన అన్నకు నువ్వు సేవ చేయబోతున్నావు. నీ ఈ బుద్ధి గొప్పది, నీ ఈ అభ్యుదయం గొప్పది; అతనిని నువ్వు అనుసరించడమే నీకు స్వర్గమార్గం.’ ఇలా అంటూ వారు ఉబికి వచ్చిన కన్నీళ్ళను ఆపుకోలేకపోయారు; ప్రియుడైన ఇక్ష్వాకునందనుని ఆ జనం అనుసరించారు. ఇక్కడ సీతాలక్ష్మణుల త్యాగం లోకమే ప్రశంసిస్తుంది — కవి తానే కీర్తించడు, నగరం నోటితో కీర్తిస్తాడు. నీడ, మేరువు మీది సూర్యకాంతి అనే రెండు ఉపమానాలూ అవియోగాన్నే సూచిస్తాయి. అంతేకాక ‘సిద్ధార్థుడు’, ‘కృతకృత్య’ అనే పదాలతో త్యాగమే పురుషార్థసిద్ధి అనే శాస్త్రార్థం సూచించబడింది. నగరం చేసిన ఈ స్తుతి శోకం మధ్యలో కూడా వివేకాన్ని చూపిస్తుంది. ‘ధర్మంలో నిరతురాలై విడువదు’ అనే మాటతో సీత అనుసరించడం కేవలం ప్రేమ కాదు, ధర్మానుష్ఠానమని నిశ్చయమవుతుంది.
అప్పుడు దీనురాలైన స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, దీనమనస్కుడైన రాజు ‘ప్రియమైన కుమారుని చూస్తాను’ అంటూ ఇంటి నుండి బయటికి వచ్చాడు. ముందు ఏడుస్తున్న స్త్రీల గొప్ప ఘోష అతనికి వినిపించింది — అది గొప్ప ఏనుగును బంధించినప్పుడు ఆడఏనుగులు చేసే రోదనలా ఉంది. ఈ ఉపమానం రాజకుల బంధనాన్నే సూచిస్తుంది — మందనాయకుడు పట్టుబడినప్పుడు మంద నిరాశ్రయమవుతుంది. అప్పుడు తండ్రి, శ్రీమంతుడైన కాకుత్స్థుడు, పర్వదినాన గ్రహణంతో పీడితుడైన పూర్ణచంద్రునిలా కుంగిపోయి కనిపించాడు. ఇదంతా చూసి కూడా, ఊహకందని ఆత్మస్థైర్యం గల దశరథ కుమారుడు రాముడు ‘త్వరగా నడిపించు’ అని సూతుని ప్రేరేపించాడు. ఒకవైపు రాముడు ‘వెళ్ళు’ అని సూతునితో అంటున్నాడు, మరొకవైపు జనం ‘ఆగు’ అంటున్నారు; దారిలో రెండు విధాలా ప్రేరేపించబడిన సూతుడు రెండింటినీ చేయలేకపోయాడు. ఇది సుమంత్రుని ధర్మసంకటానికి మొదటి సూచన, తరువాత ఇది ‘రెండు చక్రాల మధ్య’ అనే ఉపమానంతో మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది. రాజు బయలుదేరినప్పుడు ‘చూస్తాను’ అనే ఒక్క మాటే పలికాడు; దానితో అతని చింత అంతా కుమారుని చూడడంలోనే కట్టుబడి ఉందని తెలుస్తుంది. రాముని ప్రవర్తన మాత్రం విరుద్ధం — తండ్రిని చూసి కూడా అతడు రథాన్ని త్వరపెడతాడు, ఎందుకంటే ఆలస్యంతో ఇద్దరి దుఃఖమూ పెరుగుతుంది. గ్రహణపీడితుడైన చంద్రుని ఉపమానంతో రాజు తేజస్సు ఇంకా ఉంది కాని అది కప్పబడిపోయిందని తెలియజేయబడుతున్నది.
మహాబాహువైన రాముడు బయలుదేరుతుండగా పౌరుల కన్నుల నుండి రాలిన కన్నీళ్ళతో తడిసి నేలమీది ధూళి అణిగిపోయింది — రథపు ధూళి కూడా కన్నీళ్ళతో శాంతించిందనే అతిశయోక్తితో శోకపు పరిమాణం చెప్పబడింది. రాఘవుని ప్రయాణంలో ఆ నగరం ఏడుపులతో, కన్నీళ్ళతో దీనమై, హాహాకారాలతో, స్పృహ లేనిదై, ఎంతో పీడితమైంది. చేపలు కలచివేయడం వల్ల కదిలిన తామరపూల నుండి నీరు స్రవించినట్లు, స్త్రీల కన్నుల నుండి వేదన వల్ల పుట్టిన కన్నీరు స్రవించింది; తామరల నుండి నీటిబిందువులు రాలినట్లు కన్నీళ్ళు రాలాయి. ఒకే మనస్సుతో నిండిన నగరాన్ని చూసి శ్రీమంతుడైన నృపతి దుఃఖంతో వేరు తెగిన చెట్టులా నేలకూలాడు. అప్పుడు ఎంతో దుఃఖంతో కుంగిపోతున్న రాజును చూసి రాముని వెనుక జనుల హాహాకార ధ్వని పుట్టింది. నగరపు శోకమూ రాజు శోకమూ ఇక్కడ ఒకటయ్యాయి; రాజు నగరానికి మూలం, అది తెగితే నగరం కూడా కూలుతుందనే ధ్వని. ఇక్కడ నాలుగు శ్లోకాలు నాలుగు ఉపమానాలను మోస్తున్నాయి — కన్నీళ్ళతో అణిగిన ధూళి, స్పృహ లేని నగరం, తామరల నుండి రాలే నీరు, వేరు తెగిన చెట్టు. వీటితో కవి క్రమంగా దారి నుండి నగరానికి, నగరం నుండి స్త్రీలకు, స్త్రీల నుండి రాజుకు దృష్టిని తీసుకువెళ్తాడు. ‘ఒకే మనస్సుతో నిండిన’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — అయోధ్య అంతా ఒకే చిత్తంతో కూడి ఉంది, ఆ చిత్తం రామునిలోనే లగ్నమై ఉంది. అలాంటి నగరాన్ని చూసి రాజు తన అపరాధాన్నే గుర్తుచేసుకుంటాడు, అందుకే కూలిపోతాడు. హాహాకార ధ్వని కూడా రాజు పతనానికి ప్రతిధ్వనిలా రాముని వెనుక లేచింది.
కొందరు జనులు ‘హా రామా’ అని, మరికొందరు ‘హా రాముని తల్లీ’ అని అరుస్తున్నారు; అంతఃపుర స్త్రీలతో కూడి రోదిస్తున్న రాజును చూసి వారు విలపించారు. వెనుకకు తిరిగి చూస్తున్న రాముడు విషణ్ణుడై, భ్రాంతచిత్తుడైన రాజునూ తల్లినీ ఇద్దరినీ దారిలో వెంట వస్తున్నవారిగా చూశాడు. తాడుతో కట్టబడిన గుర్రపుపిల్ల తల్లిని చూడలేనట్లు, ధర్మపాశంతో కట్టబడిన అతడు వారివైపు బహిరంగంగా చూడలేకపోయాడు. ఇక్కడ ‘ధర్మపాశం’ అనే పదమే సర్గకు హృదయం — రాముడు ప్రేమతో కట్టబడలేదు, తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడడంతో కట్టబడ్డాడు. వాహనాలలో వెళ్ళదగినవారూ, దుఃఖానికి అర్హులు కానివారూ, సుఖాలకు అలవాటుపడినవారూ అయిన వారిద్దరూ కాలినడకన రావడం చూసి అతడు ‘త్వరగా వెళ్ళు’ అని సారథిని ప్రేరేపించాడు. పురుషవ్యాఘ్రుడైన అతడు, ముల్లుకర్రలతో పొడవబడిన ఏనుగు ఆ బాధను సహించలేనట్లు, తండ్రీ తల్లీ దుఃఖంతో ఉన్న ఆ దృశ్యాన్ని సహించలేకపోయాడు. దూడ కోసం ఇంటివైపు పరుగెత్తే, దూడను కట్టివేసిన ఆవులా, రాముని తల్లి కౌసల్య రథం వైపు పరుగెత్తింది. ఆవు ఉపమానంతో తల్లి యొక్క అదుపులేని ప్రేమ చూపబడింది. ‘వెనుకకు తిరిగి చూస్తున్న’ అనే మాటతో రాముడు వెనుకకు చూడడం చెప్పబడింది; అతడు ఆగలేడు, చూడకుండానూ ఉండలేడు. ఈ ద్వంద్వంలోనే అతని చరిత్ర గాంభీర్యం ప్రకాశిస్తుంది. కవి మూడు ఉపమానాలతో — తాడుతో కట్టిన గుర్రపుపిల్ల, ముల్లుకర్రతో పొడవబడిన ఏనుగు, దూడను కట్టివేసిన ఆవు — తల్లీకొడుకుల వియోగాన్నే మూడు విధాలుగా చూపిస్తున్నాడు. ‘కాలినడకన’ అనే మాటతో వృద్ధులైన తల్లిదండ్రుల కష్టం చెప్పబడింది; వాహనాలకు అర్హులైనా వారు కాళ్ళతోనే పరుగెత్తుతున్నారు. ఈ దృశ్యం రాముని హృదయాన్ని చీల్చివేస్తుంది, అందుకే అతడు సారథిని త్వరపెడతాడు.
ఏడుస్తూ రథం వెంట పరుగెత్తుతున్న, ‘రామా రామా, హా సీతా, హా లక్ష్మణా’ అని అరుస్తున్న, రామలక్ష్మణసీతల కోసం కన్నీళ్ళు కారుస్తున్న, నాట్యం చేస్తున్నట్లున్న తల్లిని అతడు పదేపదే చూశాడు. ‘నాట్యం చేస్తున్నట్లు’ అనే ఉపమానం శోకంతో అటూ ఇటూ తూలుతున్న ఆమె నడకనే చిత్రిస్తుంది. ఒకవైపు రాజు ‘ఆగు’ అని అరిచాడు, మరొకవైపు రాఘవుడు ‘వెళ్ళు వెళ్ళు’ అన్నాడు; అప్పుడు సుమంత్రుని మనస్సు రెండు చక్రాల మధ్య చిక్కుకున్నట్లయింది. అప్పుడు రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజు నిన్ను నిందించినా ‘నాకు వినబడలేదు’ అని చెప్పు; దీర్ఘమైన ఆలస్యం దుఃఖానికి అత్యంత పాపిష్ఠమైనది.’ ఇక్కడ రాముని కరుణే కఠినత్వంగా ప్రకాశిస్తున్నది — తండ్రి శోకాన్ని పొడిగించడం అతనికి ఇష్టం లేదు, కనుక త్వరగా వెళ్ళడమే అనుకంప అని భావిస్తున్నాడు. సుమంత్రుని అవస్థ ఇక్కడ అన్నిటికంటే కరుణాజనకం — అతడు రాజు సేవకుడు, రాముని సారథి; ఇద్దరి ఆజ్ఞలూ పరస్పర విరుద్ధం. రాముని మాట కూడా సారథిని కాపాడడానికే — దోషం నాది, నీది కాదని అతడు సూచిస్తున్నాడు.
రాముని మాట పాటిస్తూ సారథి ఆ జనానికి సెలవు చెప్పి, అప్పటికే వెళ్తున్న గుర్రాలను మరింత వేగంగా తోలాడు. రాజు జనం రామునికి ప్రదక్షిణం చేసి వెనుకకు మరలారు, కాని వేగవంతమైన మనస్సుతో మనుష్యులు మరలలేదు — శరీరాలతో మాత్రమే వారు మరలారు, మనస్సుతో మాత్రం రామునితో కలిసి వెళ్ళారు. అప్పుడు మంత్రులు మహారాజు దశరథునితో ‘ఎవరు మళ్ళీ తిరిగి రావాలని కోరుకుంటామో, వారిని దూరం అనుసరించకూడదు’ అనే నీతివాక్యం చెప్పారు. అన్ని గుణాలతో కూడిన వారి మాట విని, చెమటతో తడిసిన శరీరంతో, ఎంతో విషణ్ణమైన రూపంతో, దీనుడైన రాజు భార్యలతో సహా అక్కడే నిలిచి ఆ కుమారుని చూస్తూ ఉండిపోయాడు. ఇలా ఈ సర్గ రాముని ప్రయాణాన్ని ముగిస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అంతఃపురపు, నగరపు విలాపం వర్ణించబడుతుంది. మంత్రుల మాట నీతిశాస్త్ర సిద్ధాంతం — ఎక్కువ దూరం అనుసరించడం వియోగదుఃఖాన్నే పెంచుతుంది. రాజు మాత్రం వెనుకకు మరలడు, వెంట వెళ్ళడూ లేదు; అక్కడే స్తబ్ధుడై నిలుచున్నాడు. ఇదే అతనికి రాముని చివరి దర్శనవేళ. ‘భార్యలతో సహా’ అనే మాటతో కౌసల్య మొదలైనవారు కూడా అక్కడే నిలిచారని తెలుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥