॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 39వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

దశరథుని విలాపం, కౌసల్య ఉపదేశం, రాముడు తల్లుల వద్ద సెలవు తీసుకోవడం

రాజు మూర్ఛ, విలాపం, సుమంత్రుడు రథం సిద్ధం చేయడం, సీతకు వస్త్రాభరణాల దానం, సీతా కౌసల్యల సంవాదం, అంతఃపురంలో ఆక్రందనం

గత సర్గ చివరలో రాముడు కౌసల్య విషయమై తండ్రిని ప్రార్థించాడు. రాముని ఆ మాట విని, మునివేషం ధరించిన అతనిని చూసి, భార్యలతో సహా రాజు దశరథుడు స్పృహ కోల్పోయాడు. దుఃఖంతో తపించిపోయిన అతడు రాఘవుని వైపు చూపు కూడా సారించలేదు — అతనిని చూసి ఏమీ బదులు పలకలేదు; దుర్మనస్కుడై మౌనాన్నే ఆశ్రయించాడు. ఒక ముహూర్తకాలం స్పృహ లేకుండా ఉండి, దుఃఖితుడైన ఆ మహీపతి రామునే తలచుకుంటూ విలపించాడు. ఇక్కడ కవి మూడు క్రమాలను చూపిస్తున్నాడు — మొదట చూడలేకపోవడం, తరువాత మాట్లాడలేకపోవడం, చివరకు స్పృహ కోల్పోవడం. ఇంతకుముందు సభలో గంభీరస్వరంతో రాజులను సంబోధించిన రాజే ఇప్పుడు కుమారుని చూడను కూడా చూడలేకపోతున్నాడు. వేషం మారడమే అతనికి అన్నిటికంటే పెద్ద దెబ్బ, ఎందుకంటే దానితో వనవాసం కేవలం ఊహ నుండి ప్రత్యక్షమైపోయింది. ‘భార్యలతో సహా’ అనే మాటతో కవి సూచిస్తున్నాడు — రాజు మాత్రమే కాదు, రాణులందరూ అక్కడే మూర్ఛపోయారు; శోకం ఒక్కరిది కాదు, అంతఃపురమంతటిదీ.

స్పృహ వచ్చిన తరువాత రాజు విలపిస్తాడు — ‘నేను పూర్వం ఎన్నో ఆవులను దూడల నుండి వేరు చేశానని, లేదా ప్రాణులను హింసించానని అనుకుంటున్నాను; అందుకే ఈ ఫలం నాకు లభించింది. కాని కాలం రానిదే దేహం నుండి ప్రాణం విడిపోదు; లేకపోతే కైకేయి చేత క్లేశపడుతున్న నాకు మృత్యువు ఎందుకు రాదు? అగ్ని వంటి కుమారుడు సన్నని వస్త్రాలను విడిచి తాపసవస్త్రాలు ధరించి ఎదుట నిలుచుండగా చూస్తున్న నేను ఇంకా బ్రతికి ఉన్నానన్నదే ఆశ్చర్యం. ఈ కైకేయి ఒక్కదాని కారణంగానే ఈ జనమంతా ఖేదపడుతున్నారు — స్వార్థం కోసం ప్రయత్నిస్తూ ఈ నికృతిని (శఠత్వాన్ని) ఆశ్రయించి నిలిచినది ఆమె.’ ఇలా అని, కన్నీళ్ళతో ఇంద్రియాలు మొద్దుబారిపోగా, అతడు ‘రామా’ అని ఒక్కసారి మాత్రమే పలికి మళ్ళీ మాట్లాడలేకపోయాడు. ‘దూడలు లేని ఆవులు’ అనే దృష్టాంతం ఎంతో మర్మస్పర్శి — ఇతరులకు తాను ఇచ్చానని అతడు భావిస్తున్న దుఃఖాన్నే ఇప్పుడు తాను అనుభవిస్తున్నాడు. ‘నికృతి’ అంటే శఠత్వం, కపటం; రెండు వరాలు అడగడాన్నే రాజు కపటమని పేర్కొంటున్నాడు, ఎందుకంటే అది ప్రేమను ఆసరాగా చేసుకొని చేయబడింది. ‘రామా’ అనే ఒక్క మాట పలికి అతని వాక్కు ఆగిపోయింది — ఇంతమాత్రంతోనే కవి అతని అవస్థను చాలినంతగా చూపిస్తున్నాడు. పూర్వజన్మ కర్మ అనే ఈ ఊహ రాజుకు శాంతి కలిగించేది కాదు, తనను తాను దండించుకోవడానికే మరొక రూపం.

ముహూర్తకాలంలో స్పృహ తిరిగి పొందగానే ఆ మహీపతి కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రయాణానికి తగిన రథానికి ఉత్తమమైన గుర్రాలను కట్టి నువ్వు రా; ఈ మహానుభావుని ఈ జనపదం దాటి ఆవలికి చేర్చు.’ తరువాత అతడు ఒక కటువైన సత్యాన్ని బయటపెడతాడు — ‘గుణవంతుల గుణాలకు ఫలం ఇదే అని చెప్పబడుతున్నదని అనుకుంటాను — సాధువూ వీరుడూ అయినవాడు తండ్రి చేతా తల్లి చేతా వనానికి వెళ్ళగొట్టబడడం.’ ఈ మాట ఈ సర్గలో అత్యంత తీక్ష్ణమైన వాక్యం — రాజు తానే తన చర్యను నిందించుకుంటున్నాడు, ‘తల్లి చేత’ అనే మాటతో కైకేయిని కూడా చేర్చుతున్నాడు. రాజు మాటను ఆజ్ఞగా గ్రహించి, వేగంగా పనిచేసే సుమంత్రుడు గుర్రాలతో అలంకరించిన రథాన్ని సిద్ధం చేసి అక్కడికి వచ్చాడు. అప్పుడు ఆ సూతుడు చేతులు జోడించి రాజకుమారునికి ‘శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు కట్టిన, బంగారంతో అలంకరించిన రథం సిద్ధంగా ఉంది’ అని నివేదించాడు. ఆచరణలోనే ప్రయాణపు క్షణం సమీపించింది. ‘ఈ జనపదం దాటి ఆవలికి చేర్చు’ అనే ఆజ్ఞలో రాజుకు రెండు విధాల భావం ఉంది — ఒకవైపు కుమారుని నిర్వాసనం, మరొకవైపు అతడు సుఖంగా వెళ్ళాలనే చింత. రథం బంధనపు సాధనం కాదు, తండ్రి ప్రేమ యొక్క చివరి కానుక.

తరువాత దేశకాలాలు తెలిసినవాడూ, అన్ని విధాలా శుచి అయినవాడూ అయిన రాజు ధనసంచయంలో నిమగ్నుడైన కోశాధ్యక్షుని వెంటనే పిలిపించి నిశ్చితమైన మాట చెప్పాడు — ‘వైదేహి కోసం శ్రేష్ఠమైన వస్త్రాలనూ గొప్ప ఆభరణాలనూ ఈ సంవత్సరాలను లెక్కించి వెంటనే తీసుకురా.’ అంటే పద్నాలుగు సంవత్సరాల లెక్కను బట్టి వాటిని ఇవ్వాలి. నరేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా అతడు కోశాగారానికి వెళ్ళి అన్నీ తెచ్చి వెంటనే సీతకు ఇచ్చాడు. వనానికి బయలుదేరిన ఉత్తమవంశజ వైదేహి ఆ విచిత్రమైన ఆభరణాలతో తన చక్కని అవయవాలను అలంకరించుకున్నది. చక్కగా అలంకరించుకున్న ఆమె ఆ భవనాన్ని ప్రకాశింపజేసింది — తగిన సమయంలో ఉదయించిన కిరణమాలి సూర్యుని కాంతి ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేసినట్లు. ఇక్కడ విరోధం స్పష్టం — నారబట్ట ధరించడానికి సిద్ధపడినదే ఇప్పుడు సర్వాలంకారాలతో భూషితమైంది; వసిష్ఠుని ఆజ్ఞే ఫలించింది. కాని ఈ శోభ క్షణికమైనది, ఎందుకంటే ప్రయాణమే ఎదురుగా ఉంది. ‘అన్ని విధాలా శుచి’ అనే పదాన్ని గీతాప్రెస్ భాష్యం ‘ఇహపరలోకాల ఋణాల నుండి విముక్తుడు’ అని వ్యాఖ్యానించింది — అంటే మూడు ఋణాల నుండి విముక్తుడు. అయినా అతడు కుమారునే వెళ్ళగొడుతున్నాడు; ఇదే విధి యొక్క విపర్యాసం. సీత అలంకారం ఇక్కడ విలాసం కోసం కాదు, అత్తగార్ల, గురువు ఆజ్ఞను పాటించడం కోసమే.

అత్తగారైన కౌసల్య ఆమెను రెండు చేతులతో కౌగిలించుకొని, ఎన్నడూ దైన్యంగా ప్రవర్తించని మైథిలి శిరస్సును ఆఘ్రాణించి ఇలా అన్నది — ‘ఈ సమస్త లోకంలో ఏ స్త్రీలు ప్రియుల చేత నిరంతరం సత్కరింపబడినా ఆపదలో పడిన భర్తను ఆదరించరో, వారు అసతులు. స్త్రీల స్వభావమిదే — మొదట సుఖాన్ని అనుభవించి, కొంచెం ఆపద వచ్చినా వారు దోషబుద్ధి పొంది విడిచిపెడతారు. అసత్యశీలలు, వికృతలు, దుర్గలు (దుష్టులను అనుసరించేవారు), ఎప్పుడూ హృదయం లేనివారు, అసతులు, పాపసంకల్పాలు గలవారు, క్షణమాత్రంలో విరక్తి చెందేవారు వారు.’ అత్తగారి ఈ ఉపదేశం సీత మీది అనుమానంతో వచ్చినది కాదు; ముందు ఆమె లోకంలోని దోషాలను చూపిస్తున్నది, తరువాత వాటికి విరుద్ధంగా సాధ్వీమణుల ధర్మం మరింత ఉజ్జ్వలంగా ప్రకాశించేందుకు. ఇదే శాస్త్రీయమైన పద్ధతి — పూర్వపక్షాన్ని నిలిపి సిద్ధాంతాన్ని చెప్పడం. ‘ఎన్నడూ దైన్యంగా ప్రవర్తించని’ అనే మాటతో కవి సీత ధైర్యాన్ని కీర్తిస్తున్నాడు — ఆమె ఏడవదు, యాచించదు, దైన్యాన్ని చూపదు; అత్తగారి ప్రేమకు కూడా అదే కారణం. ఇక్కడ ‘అసతులు’ అనే శబ్దం సాధ్వులు కాని స్త్రీలను సూచిస్తుంది, కేవలం అబద్ధాలాడేవారిని కాదు.

‘స్త్రీల హృదయాన్ని కులం పట్టుకోలేదు, చేసిన ఉపకారం పట్టుకోలేదు, విద్య పట్టుకోలేదు, ఇచ్చిన దానం పట్టుకోలేదు, సంగ్రహం కూడా పట్టుకోలేదు — ఎందుకంటే వారి హృదయాలు స్థిరమైనవి కావు. కాని శీలంలో, సత్యంలో, శాస్త్రశ్రవణంలో నిలిచిన సాధ్వీమణులకు భర్త ఒక్కడే పరమ పవిత్రుడుగా విశిష్టుడు — అతడే దేవతలందరికంటే అధికుడు.’ తరువాత ఆమె ముగిస్తుంది — ‘కనుక వనానికి వెళ్ళగొట్టబడిన నా కుమారుని నువ్వు అవమానించకూడదు; ధనం లేనివాడైనా ధనవంతుడైనా ఇతడే నీ దైవం.’ ఇక్కడ కౌసల్య వాత్సల్యమూ, ఆందోళనా రెండూ కనిపిస్తాయి — ఆమెకు కుమారుని దారిద్ర్యం తెలుసు, దానినే ‘ధనం లేనివాడైనా ధనవంతుడైనా’ అనే మాటతో సూచిస్తున్నది. వనవాసంలో రాజకుమారుడు యాచకుడిలా జీవిస్తాడు; అప్పుడు కూడా భార్య అతని గౌరవాన్ని తగ్గించకూడదు — ఇదే ఉపదేశపు సారం. ‘కులం కాదు, ఉపకారం కాదు, విద్య కాదు, దానం కాదు, సంగ్రహం కూడా కాదు’ అని ఐదుసార్లు నిషేధించడం ద్వారా కవి వాక్యపు వేగాన్ని పెంచుతున్నాడు; తరువాత ‘సాధ్వీమణులకు మాత్రం’ అనే ‘తు’ శబ్దంతో ప్రతిపక్షం నిలుపబడుతుంది.

ధర్మార్థాలతో కూడిన ఆమె మాటను గ్రహించి సీత అత్తగారికి ఎదురుగా నిలిచి చేతులు జోడించి ఇలా అన్నది — ‘ఆర్య నన్ను ఏది ఆజ్ఞాపిస్తున్నారో అదంతా నేను చేస్తాను. భర్త విషయంలో ఎలా ప్రవర్తించాలో నాకు తెలుసు; నేను విన్నాను కూడా. ఆర్య నన్ను దుర్జనులతో సమానంగా చూడరాదు; చంద్రుని నుండి కాంతి తొలగిపోలేనట్లు నేను కూడా ధర్మం నుండి తొలగిపోలేను. తీగలు లేని వీణ మోగదు, చక్రాలు లేని రథం నడవదు; అలాగే భర్త లేని స్త్రీ వందమంది కొడుకులున్నా సుఖంగా వర్ధిల్లదు. తండ్రి మితంగా ఇస్తాడు, సోదరుడు మితంగా, కొడుకు కూడా మితంగానే; అమితంగా ఇచ్చే భర్తను ఏ స్త్రీ పూజించదు? ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్న నేను శ్రేష్ఠమైన స్త్రీల నుండి ధర్మపు పరావరాన్ని (సామాన్యమూ విశేషమూ) విన్నదానను — ఆర్యా, అతనిని నేను ఎలా అవమానించగలను? స్త్రీకి భర్తే దైవం.’ వీణ, రథం అనే దృష్టాంతాలు సీత ప్రజ్ఞను బయటపెడతాయి — ఆమె భావావేశంతో కాదు, యుక్తితోనే జవాబిస్తున్నది. సీత మొదట ఆజ్ఞను స్వీకరించి, ఆ తరువాతనే తన పక్షాన్ని నిలుపుతుంది — ఇదే వినయపు క్రమం; ఆమె అత్తగారిని ఖండించదు, తన నిశ్చయాన్ని మాత్రమే నివేదిస్తుంది. ‘పరావరం’ అనే పదంతో ధర్మం యొక్క సామాన్య విశేషాలు రెండూ గ్రహించబడతాయి, అది ఆమె శాస్త్రజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.

సీత యొక్క హృదయాన్ని తాకే మాట విని శుద్ధసత్త్వ అయిన కౌసల్య హఠాత్తుగా దుఃఖమూ హర్షమూ కలిసిన కన్నీళ్ళు కార్చింది — ఒకే క్షణంలో శోకమూ ఆనందమూ; ఈ ద్వంద్వమే కవి సూక్ష్మదృష్టి. తరువాత తల్లుల మధ్య ఎంతో సత్కరింపబడిన ఆమెను చూసి పరమధర్మాత్ముడైన రాముడు చేతులు జోడించి తల్లితో ఇలా అన్నాడు — ‘అమ్మా, నువ్వు దుఃఖంతో మా తండ్రిని చూడకు — అతని దోషాన్ని పట్టుకోకు. వనవాసం కూడా త్వరలోనే ముగుస్తుంది. తొమ్మిదీ ఐదూ (పద్నాలుగు) సంవత్సరాలు నువ్వు నిద్రపోతుండగానే గడిచిపోతాయి; తరువాత ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చిన, మిత్రులందరితో చుట్టుముట్టబడిన నన్ను నువ్వు చూస్తావు.’ ఇంత అర్థవంతమైన మాటను తల్లితో చెప్పి, అతడు చుట్టూ చూసి మూడువందల యాభై మంది తల్లులను చూశాడు. ‘నిద్రపోతుండగానే’ అనే మాటతో అతడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలను ఒక్క రాత్రంత తేలికగా చూపిస్తున్నాడు — తల్లిని ఊరడించడానికే ఈ మాట. ‘అమ్మా’ అనే సంబోధనతో రాముడు మొదట ప్రేమను ఉద్దీపింపజేసి, ఆ తరువాతనే ఉపదేశం ఇస్తున్నాడు — తల్లి కోపం తండ్రి మీద ఉండకూడదనేదే అతని ముఖ్యమైన చింత. ‘తొమ్మిదీ ఐదూ’ అనే లెక్క క్రమం ఛందస్సు కోసమే, అర్థం మాత్రం పద్నాలుగే.

వారు కూడా అలాగే ఆర్తులై ఉండడం చూసి దశరథ కుమారుడు చేతులు జోడించి ధర్మయుక్తమైన ఈ మాట పలికాడు — ‘కలిసి ఉండడం వల్ల నేను ఏదైనా పరుషంగా ప్రవర్తించి ఉంటే, తెలియక ఏదైనా చేసి ఉంటే, దానిని మన్నించండి; మీ అందరి దగ్గర సెలవు తీసుకుంటున్నాను — అనుమతి యాచిస్తున్నాను.’ రాఘవుని ధర్మయుక్తమైన, సమాహితమైన ఈ మాటను ఆ స్త్రీలందరూ విన్నారు, శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సులు గలవారయ్యారు. అప్పుడు మానవేంద్రుని భార్యల మధ్య క్రౌంచపక్షుల రోదనం వంటి ధ్వని పుట్టింది. చివరకు కవి ఒక్క శ్లోకంతో చిత్రాన్ని ముగిస్తాడు — ఇంతకుముందు మద్దెలలూ పణవాలూ మేఘాల వంటి ఘోషతో ప్రతిధ్వనించిన దశరథుని భవనమే ఇప్పుడు విలాపాలతో, పరిదేవనలతో నిండి, ఆపదలో పడి, ఎంతో దుఃఖమయమైంది. మంగళవాద్యాల స్థానంలో రోదనం — ధ్వనిమార్పుతో చేసిన సర్గాంతం ఇదే. ఇక్కడి నుండే తరువాతి సర్గలో ప్రయాణం మొదలవుతుంది. ‘మన్నించండి’ అనే ఆజ్ఞార్థక రూపంతో రాముడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, యాచిస్తున్నాడు — కొడుకు తల్లుల నుండి క్షమాపణ కోరుతున్నాడు. సర్గ యొక్క చివరి శ్లోకం వృత్తం మారడం ద్వారానే శోకపు గాంభీర్యాన్ని పెంచుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి