సర్గ
సీతకు అనుజ్ఞ
సీత మళ్ళీ పట్టుబట్టడం, విలపించడం; రాముని అనుజ్ఞ; తల్లిదండ్రుల, గురువుల సేవా మాహాత్మ్యం; దానం చేయమని ఆజ్ఞ
రాముడు ఊరడిస్తున్నా జనకుని కూతురైన మైథిలి వనవాసాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకొని భర్తతో మళ్ళీ ఇలా అన్నది. ఎంతో కలవరపడిన ఆమె విశాలమైన వక్షస్సు గల రాఘవుని ప్రణయంతోనూ అభిమానంతోనూ ఆక్షేపించింది. ఇక్కడ ‘పరిచిక్షేప’ (ఆక్షేపించింది) అనే పదం ఆలోచించదగినది — సీత ఇప్పుడు యాచనను విడిచి ఉపాలంభాన్ని చేపట్టింది. అయినా కవి ఆమె కోపానికి రెండు మూలాలను స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు — ప్రణయం, అభిమానం; ద్వేషం కాదు, అవినయమూ కాదు. ఎవరి హృదయంలో ప్రేమ అధికమో, వారికే అభిమానభంగం తీవ్రంగా ఉంటుంది. సర్గారంభంలోనే కవి సూచిస్తున్నాడు — ఈ ఉపాలంభమే రాముని నిశ్చయాన్ని మారుస్తుంది; గత రెండు సర్గలలో ఎన్నో యుక్తులతో సిద్ధించనిది ఒక్క మర్మస్పర్శి మాటతో సిద్ధిస్తుంది. గత రెండు సర్గలలో సీత వినయంతో యాచించింది, రాముడు యుక్తులతో తిరస్కరించాడు; ఇప్పుడు ఆమె రీతినే మారుస్తున్నది. ‘వనవాసనిమిత్తార్థం’ (వనవాసమే లక్ష్యంగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — ఆమె మాటలన్నీ ఒకే ప్రయోజనంతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
‘రామా, మిథిలాధిపతీ వైదేహుడూ అయిన నా తండ్రి నిన్ను అల్లునిగా పొంది — పురుషరూపంలో ఉన్న స్త్రీనే పొందాడని — ఇలా అనుకున్నాడా? ఈ మూఢలోకం అజ్ఞానంతో ‘సూర్యుడు తపించనట్లు రామునిలో గొప్ప తేజస్సు లేదు’ అని అసత్యం పలికితే, అది నాకు ఎంత దుఃఖకరమో! ఏం చేసి నువ్వు విషణ్ణుడవయ్యావు? లేదా సర్వథా నిన్నే ఆశ్రయించిన నన్ను విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నావంటే నీకు ఎక్కడినుండి భయం?’ ఈ ఉపాలంభం రాముని క్షాత్రాభిమానాన్నే తాకుతుంది. సీత తన దుఃఖాన్ని చెప్పడం లేదు, లోకాపవాద భయాన్ని చూపుతున్నది — భార్యను రక్షించలేనివాడని లోకం భావిస్తే రాముని కీర్తే తగ్గిపోతుంది. ఈ యుక్తి రాముని స్వభావాన్ని అనుసరించే ప్రయోగించబడింది. ‘పురుషరూపంలో ఉన్న స్త్రీ’ అనే మాట మాత్రం అత్యంత కఠినమైనది — జనకుడు శరీరంలో పురుషుడైన, కర్మలో మాత్రం స్త్రీ అయిన అల్లుణ్ణి పొందాడని. అంతేకాక ‘తపతీవ దివాకరే’ (సూర్యుడు తపించినట్లు) అనే ఉపమతో ఆమె చూపుతున్నది — సూర్యుని తాపం స్వభావసిద్ధమైనట్లే రాముని తేజస్సు కూడా; దానిని కాదనడం లోకపు అజ్ఞానమే.
‘ద్యుమత్సేనుని కుమారుడూ వీరుడూ అయిన సత్యవంతుని అనుసరించిన సావిత్రిలా నన్ను నీకు వశవర్తినిగా తెలుసుకో. పాపరహితుడా, నువ్వు తప్ప మరొకరిని నేను మనసులోనైనా చూడను; కులానికి కళంకం తెచ్చే మరొక స్త్రీ ఇతరుని చూసినట్లు నేను చూడను. రామా, కౌమారం నుండి చిరకాలం నీతో నివసించిన సాధ్వి అయిన భార్యను, నటుడిలా నువ్వే స్వయంగా ఇతరులకు అప్పగించాలనుకుంటున్నావా? పాపరహితుడా, ఎవనికి అనుకూలంగా నడుచుకోమని నువ్వు చెబుతున్నావో, ఎవని కోసం నువ్వు అడ్డగించబడుతున్నావో, అతనికి నువ్వే వశుడవై విధేయుడవై ఉండు.’ ఇక్కడ నటుని ఉపమ అత్యంత తీక్ష్ణమైనది — నటుడు స్త్రీ సంపాదనతో బ్రతికినట్లు, నువ్వు నన్ను ఇతరుల చేతుల్లో పెడుతున్నావని భావం. చివరి వాక్యం భరతుని పట్ల వ్యంగ్యం — ‘నువ్వు అతనికి వశుడవై ఉండు, నేను మాత్రం కాను’ అని. సావిత్రి ఉపమ కూడా చక్కగా ఆలోచించినది — సావిత్రి పతి మరణాన్ని కూడా అనుసరించింది, కాబట్టి దానితో పోలిస్తే వనగమనం చిన్నదే. ‘కౌమారం నుండి చిరకాలం నివసించిన’ అనే పదాలతో ఆమె దాంపత్యపు దీర్ఘకాలాన్ని గుర్తుచేస్తున్నది — బాల్యం నుండి నీతో నివసించినదాన్ని ఇప్పుడు నువ్వు ఎలా విడిచిపెట్టగలవు?
‘నన్ను తీసుకోకుండా వనానికి బయలుదేరడం నీకు తగదు. తపస్సైనా, అరణ్యమైనా, స్వర్గమైనా — ఏదైనా సరే, నీతో కలిసి ఉంటేనే నాకు ఇష్టం. నీ వెనుక నడుస్తున్న నాకు దారిలో ఏ శ్రమా ఉండదు, పైగా విహారశయ్యలలో ఉన్నట్లు సుఖంగా ఉంటుంది. దర్భలూ, రెల్లుగడ్డీ, శరాలూ, ఇషీకాలూ, ముళ్ళచెట్లూ దారిలో నీతో ఉన్నప్పుడు నాకు దూదిలా, జింకచర్మంలా మెత్తగా తాకుతాయి. పెనుగాలికి లేచిన ధూళి నాపై పడితే, ప్రియా, దానిని నేను అమూల్యమైన చందనంలా భావిస్తాను. వనమధ్యంలో వనచారిణినై పచ్చికబయళ్ళపై పడుకున్నప్పుడు, రంగుకంబళ్ళు పరచిన పరుపులపై అయినా అంతకంటే సుఖం ఏముంటుంది?’ ఈ విధంగా ఆమె రాముడు లెక్కించిన ప్రతి క్లేశాన్నీ ప్రేమరసంతో సుఖంగా మారుస్తున్నది. రాముడు ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గలో ముళ్ళుగా వర్ణించినదాన్ని ఆమె దూదిలా, జింకచర్మంలా భావిస్తున్నది; అతడు ధూళితో ఎండినదిగా చెప్పినదాన్ని ఆమె చందనంలా. ఈ ప్రత్యుత్తర రీతి కావ్యంలో ‘ప్రతివస్తూపమ’లా కనిపిస్తుంది — ప్రతి పదంలోనూ అతని వర్ణనను అనుసరిస్తూ విపరీతమైన నిర్ణయం.
‘ఆకైనా, దుంపైనా, పండైనా — కొంచెమైనా ఎక్కువైనా — నువ్వే స్వయంగా తెచ్చి ఇచ్చేది నాకు అమృతరసంతో సమానమవుతుంది. ఋతువులకు తగిన పూలనూ పండ్లనూ అనుభవిస్తూ అక్కడ నేను తల్లినిగానీ తండ్రినిగానీ ఇంటినిగానీ తలచుకోను. అక్కడికి వెళ్ళిన నువ్వు ఏ కొంచెం అప్రియాన్నీ చూడవలసిన అవసరం ఉండదు; నా వల్ల నీకు శోకం కలగదు, నేను నీకు భారం కాను.’ ఇక్కడ ‘స్వయమాహృత్య’ (స్వయంగా తెచ్చి) అనే పదంలో సీత ప్రేమకు సారం దాగి ఉంది — తినే వస్తువు గుణం వస్తువులో లేదు, ఇచ్చేవానిలో ఉంది. పుట్టింటిని మరచిపోవడం ఆమె సంపూర్ణ సమర్పణను సూచిస్తుంది; పుట్టింటిని తలచనిది వనాన్ని కూడా పతి గృహంగానే భావిస్తుంది. ‘నేను భారం కాను’ అనే మాటలో మాత్రం ఆమె వినయం ప్రకాశిస్తున్నది — ఆమె కేవలం సుఖాన్ని యాచించడం లేదు, భారం కానని భరోసా కూడా ఇస్తున్నది. దీనితో ‘నువ్వు సుకుమారివి, వనంలో ఎలా ఉంటావు’ అనే రాముని ప్రధాన ఆక్షేపణ మూలం నుండే నిరాకరించబడింది.
‘నీతో కలిసి ఉన్నదే స్వర్గం; నువ్వు లేకుండా ఉన్నదే నరకం. ఇది తెలుసుకొని, రామా, పరమప్రీతితో నన్ను తీసుకొని వెళ్ళు. ఇలా కలవరపడకుండా ఉన్న నన్ను వనానికి తీసుకుపోకపోతే, ఈరోజే విషం తాగుతాను — శత్రువుల వశమవ్వను. తరువాత కూడా దుఃఖంతో నాకు జీవితం ఉండదు; నాథా, నువ్వు విడిచిపెట్టినప్పుడు అప్పుడే మరణించడం మేలు. ఈ శోకాన్ని ఒక్క క్షణమైనా సహించలేను; ఇక దుఃఖిస్తూ పదీ మూడూ ఒకటీ సంవత్సరాలు ఎలా?’ ‘పద్నాలుగు సంవత్సరాలు’ అని నేరుగా చెప్పకుండా ‘పదీ మూడూ ఒకటీ’ అని లెక్కించడం కవిసంకేతం — ఆ గడువును ఆమె లెక్కించలేకపోతున్నది, అంత దీర్ఘంగా ఉంది ఆమెకు. ‘శత్రువుల వశమవ్వను’ అనే మాట కూడా సూచకమైనది — రాముడు వెళ్ళిపోతే ఆమె అయోధ్యలో కైకేయికి అధీనురాలవుతుంది, అది మరణం కంటే బరువైనదని ఆమె అభిప్రాయం. ఈ విధంగా మొదటి ఇరవై ఒక్క శ్లోకాలలో సీత పక్షం పూర్తవుతుంది — ప్రేమ, ధర్మం, ప్రమాణం, అభిమానం, భయం వరుసగా ముందుంచబడ్డాయి.
ఇలా శోకంతో తపించిపోతున్న ఆమె ఎంతో కరుణగా విలపించి, అలసిపోయి, పతిని గట్టిగా కౌగిలించుకొని ఎలుగెత్తి ఏడ్చింది. విషం పూసిన బాణాలతో గాయపడిన ఆడఏనుగులా ఆమె రాముని అనేక మాటలతో గాయపడి, చిరకాలంగా అణచిపెట్టుకొన్న కన్నీటిని విడిచింది — అరణి అగ్నిని విడిచినట్లు. ఆమె కళ్ళనుండి సంతాపం వల్ల పుట్టిన స్ఫటికంలాంటి నీరు ప్రవహించింది, పద్మాల నుండి నీరు స్రవించినట్లు. తెల్లని నిర్మలమైన చంద్రునిలా ప్రకాశించే, విశాలమైన కళ్ళు గల ఆ ముఖం కన్నీటితో వాడిపోయింది, నీటినుండి తీసిన పద్మంలా. ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో మాటల వ్యాపారం ఆగిపోతుంది, శరీరపు భాష మాత్రమే మిగులుతుంది; ఉపమానాలు కూడా క్రమంగా మృదువవుతాయి — ఆడఏనుగు, అరణి, పద్మం, తామర. మొదటి ఉపమ హింసను సూచిస్తుంది, రెండవది చిరకాలం అణచిపెట్టిన ఆవేశపు విస్ఫోటనాన్ని, మూడవదీ నాలుగవదీ సౌకుమార్యపు వాడిపోవడాన్ని. ‘దిగ్ధైః’ (విషం పూసిన) అనే బాణాల నిర్దేశంతో కవి సూచిస్తున్నది — రాముని మాటలు హితకామనతో చెప్పినవే అయినా సీతకు విషంలా అయ్యాయి.
స్పృహ కోల్పోయినట్లు దుఃఖిస్తున్న ఆమెను రాముడు రెండు చేతులతో కౌగిలించుకొని, నమ్మకం కలిగిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, అయ్యో, నీ దుఃఖంతో స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు. స్వయంభువుకు (బ్రహ్మకు) లాగే నాకు ఎక్కడినుండీ ఏ కొంచెం భయమూ లేదు. శుభాననా, నీ అభిప్రాయాన్నంతా పూర్తిగా తెలుసుకోకుండానే, రక్షించడానికి శక్తి ఉన్నా, అరణ్యంలో నువ్వు నివసించడాన్ని నేను ఇష్టపడలేదు. మైథిలీ, నువ్వు నాతో కలిసి వనవాసం చేయడానికే సృష్టించబడ్డావు కాబట్టి, ఆత్మవంతుడు కీర్తిని విడువలేనట్లే నేను నిన్ను విడువలేను. ఏనుగు తొండం వంటి తొడలు గలదానా, పూర్వం సత్పురుషులు ఆచరించిన ధర్మాన్ని నేను ఈరోజు అనుసరిస్తాను — సువర్చల సూర్యుణ్ణి అనుసరించినట్లు.’ ఇక్కడే రాముని నిశ్చయం మారుతుంది; కారణాన్ని కూడా అతడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — ‘నీ అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోకుండా’ అని. అతని శక్తి విషయంలో సంశయం లేదు, ఆమె సహనసామర్థ్యం విషయంలోనే సంశయం ఉంది; అది ఇప్పుడు ప్రత్యక్షమైంది. ‘ఆత్మవంతుడు కీర్తిని విడువలేనట్లే’ అనే ఉపమతో సీత రాముని కీర్తితో సమానంగా స్థాపించబడింది — ధీరుడైన పురుషుడు యశస్సును విడువనట్లే అతడు ఆమెను విడువడు.
‘జనకనందినీ, నేను వనానికి వెళ్ళకుండా ఉండటం సాధ్యం కాదు; సత్యంతో బలపడిన తండ్రి మాటే నన్ను అక్కడికి తీసుకువెళ్తున్నది. సుశ్రోణీ, తండ్రికీ తల్లికీ వశుడై ఉండటమే ధర్మం; వారి ఆజ్ఞను అతిక్రమించి నేను జీవించలేను. తనకు అందుబాటులో ఉన్న తల్లినీ తండ్రినీ గురువునూ అతిక్రమించి, అందుబాటులో లేని దైవాన్ని ఏ విధాలుగా ఆరాధించగలం? శుభాపాంగీ, ఈ మూడూ ఎక్కడ ఉంటాయో అక్కడే మూడు లోకాలూ ఉంటాయి; భూమిపై దానితో సమానమైన పవిత్రమైనది మరేదీ లేదు — దానితోనే ఇదంతా ఆరాధించబడుతుంది.’ ఇక్కడ రాముడు తన వనగమనానికి హేతువును సామాన్యధర్మ రూపంలో ముందుంచుతున్నాడు; అతడు కైకేయి వరాన్ని దోషిగా చూపడం లేదు, తండ్రినీ కాదు. ప్రత్యక్షదైవాలే పూజ్యులు, కనిపించని దైవం వారికి అధీనం — ఇదే అతని సిద్ధాంతం. ‘సత్యోపబృంహితం’ (సత్యంతో బలపడిన) అనే విశేషణంతో అతడు తండ్రి మాట బలాన్ని చూపుతున్నాడు — అది కేవలం ఆజ్ఞ కాదు, సత్యంతో పుష్టమైన ప్రతిజ్ఞ. కాబట్టి దానిని పాలించడం పరాధీనత కాదు, ధర్మరక్షణమే.
‘సీతా, సత్యమూ, దానమానాలూ, సమృద్ధిగా దక్షిణలు గల యజ్ఞాలూ తండ్రి సేవ అంత బలాన్నిచ్చేవిగా భావించబడవు. గురువుల సేవను అనుసరించడం వల్ల స్వర్గమూ, ధనమూ, ధాన్యమూ, విద్యా, పుత్రులూ, సుఖాలూ — ఏదీ దుర్లభం కాదు. తల్లిదండ్రులను ఆశ్రయించిన మహాత్ములు దేవలోకాలనూ, గంధర్వలోకాలనూ, గోలోకాలనూ, బ్రహ్మలోకాలనూ, ఇతర లోకాలనూ కూడా పొందుతారు. కాబట్టి సత్యధర్మ మార్గంలో నిలిచిన ఆ తండ్రి నన్ను ఎలా శాసిస్తాడో అలాగే నడుచుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను; అదే సనాతన ధర్మం.’ ఈ నాలుగు శ్లోకాలు అయోధ్యాకాండకు నైతిక కేంద్రం — రాముని వనవాసమంతా ఈ సిద్ధాంతంపైనే ప్రతిష్ఠితమైంది. యజ్ఞదానాదులకంటే కూడా పితృసేవ శ్రేయస్కరమనే మాట కావ్యపు మూలస్వరం. ఇక్కడ గమనించాలి — రాముడు సీతకు ఉపదేశిస్తున్నా వాస్తవానికి తన ఆచరణనే సమర్థించుకుంటున్నాడు; తద్వారా ఆమె అతని వనగమనాన్ని దౌర్భాగ్యంగా కాక ధర్మసాధనంగా భావించాలని. ఈ విధంగా అతడు మొదట ఆమెను ధర్మం ద్వారా అంగీకరింపజేసి, ఆ తరువాతే అనుజ్ఞ ఇస్తాడు.
‘సీతా, నిన్ను దండకావనానికి తీసుకువెళ్ళే విషయంలో నాకు ఉన్న (వ్యతిరేక) అభిప్రాయం సడలిపోయింది; ఎందుకంటే ‘(నీతో) నివసిస్తాను’ అని చెప్పి నువ్వు నన్ను అనుసరించడానికి గట్టిగా నిశ్చయించుకున్నావు. నిర్దోషమైన అంగాలు గలదానా, మదిరేక్షణా, అలాంటి నువ్వు వనానికే నిర్దేశించబడ్డావు; కాబట్టి, భీరూ, నన్ను అనుసరించు, సహధర్మచారిణివి కా. ప్రియమైన సీతా, నువ్వు చేపట్టిన ఈ నిశ్చయం నాకూ నా కులానికీ సర్వథా తగినది, అతి శోభనమైనది. శుభశ్రోణీ, వనవాసానికి తగిన పనులను ప్రారంభించు; ఇప్పుడు నువ్వు లేకుండా స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు.’ ‘నేదానీం త్వదృతే స్వర్గోఽపి మమ రోచతే’ (ఇప్పుడు నువ్వు లేకుండా స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు) అనే మాటతో రాముడు తాను ముందు చెప్పిన ‘నీ దుఃఖంతో స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు’ అనే వాక్యాన్ని పూర్తిచేస్తున్నాడు; ఈ విధంగా సర్గ ఒక వలయంగా ముగుస్తుంది. ‘మమ సన్నా మతిః’ (నా అభిప్రాయం సడలిపోయింది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — రాముని నిశ్చయం ఓడిపోలేదు, తనంతట తానే సడలిపోయింది; ప్రేమకు అంత బలం. ‘సహధర్మచారిణివి కా’ అనే మాట దాంపత్యానికి పరమలక్షణం — భార్య కేవలం సుఖసహచరి కాదు, ధర్మానికి కూడా సహచరి.
‘బ్రాహ్మణులకు రత్నాలూ, భిక్షుకులకు భోజనమూ, ఆశతో అడిగేవారికీ ఇవ్వు; త్వరపడు, ఆలస్యం చేయకు. విలువైన ఆభరణాలూ, శ్రేష్ఠమైన వస్త్రాలూ, ఆటలకోసం ఉన్న రమణీయమైన సామగ్రీ, పడకలూ, వాహనాలూ, నా ఇతర వస్తువులూ — వాటిని బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన తరువాత మన సేవకవర్గానికి ఇవ్వు.’ తన గమనం భర్తకు అనుకూలమైందని తెలుసుకొని సంతోషించిన దేవి వెంటనే దానం చేయడం ప్రారంభించింది. తరువాత ఎంతో సంతోషించి, నిండిన మనస్సుతో, యశస్వినీ మనస్వినీ అయిన ఆ స్త్రీ భర్త మాటను గమనించి ధర్మపరులకు ధనాలనూ రత్నాలనూ ఇవ్వడం ప్రారంభించింది. ఈ విధంగా సర్గ దానంతో ముగుస్తుంది — వనగమనానికి మొదటి కర్మ త్యాగమేనని సూచించబడుతున్నది. రాజ్యాన్ని విడిచిన రాముని ఇంట్లో మిగిలినది కూడా బ్రాహ్మణులకూ సేవకులకూ పంచిపెట్టబడుతున్నది. ఇక్కడ సీత సంతోషం ఆలోచించదగినది — క్షణం క్రితం విషం తాగుతానన్నది ఇప్పుడు దానకర్మలో నిమగ్నమైంది; ఇదే ప్రేమ స్వభావం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥