॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 31వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

లక్ష్మణుని వనగమన సంకల్పం

లక్ష్మణుడు అనుసరిస్తానని యాచించడం, తల్లుల పోషణ కోసం రాముడు నిరాకరించడం, లక్ష్మణుని ప్రత్యుత్తరం, దివ్యాయుధాలను తీసుకురావడం, బ్రాహ్మణులకు ధనదాన సంకల్పం

గత సర్గలో సీత ఎన్నో మాటలతో రాముని ప్రసన్నం చేసుకొని వనవాసానికి అనుజ్ఞ పొందింది. వారిద్దరి ఆ సంభాషణను ముందే అక్కడికి వచ్చిన లక్ష్మణుడు వింటున్నాడు. అది విని అతని ముఖం కన్నీటితో కలవరపడింది; సోదరుని వియోగం వల్ల కలిగే శోకాన్ని అతడు భరించలేకపోయాడు. తరువాత ఆ రఘునందనుడు సోదరుని పాదాలను గట్టిగా పట్టుకొని, అతి యశస్విని అయిన సీతతోనూ మహావ్రతుడైన రాఘవునితోనూ ఇలా అన్నాడు — ‘వేలకొద్దీ మృగాలతో ఏనుగులతో నిండిన వనానికి వెళ్ళాలని నువ్వు నిశ్చయించుకుంటే, నేను కూడా ధనుర్ధారినై ముందు నడుస్తూ నిన్ను అనుసరిస్తాను. నాతో కలిసి నువ్వు పక్షులతో, మృగగణాలతో అన్నివైపులా మారుమోగే రమ్యమైన అరణ్యాలలో సంచరిస్తావు. నేను దేవలోకాన్ని ఆక్రమించడాన్ని కోరను, అమరత్వాన్నీ యాచించను; నువ్వు లేకుండా సర్వలోకాల ఐశ్వర్యాన్ని కూడా కోరను.’ ఈ విధంగా వనవాసానికి నిశ్చయించుకొన్న సౌమిత్రి రాముడు ఎన్నో ఓదార్పు మాటలతో వారించినా ఆగలేదు, మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘నువ్వు ఇంతకుముందే నాకు అనుజ్ఞ ఇచ్చావు కదా, ఇప్పుడు మళ్ళీ నన్నెందుకు వారిస్తున్నావు? వెళ్ళాలనుకుంటున్న నన్ను దేనికోసం నిషేధిస్తున్నావో ఆ కారణాన్నే తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను; పాపరహితుడా, ఇందులో నాకు గొప్ప సంశయం ఉంది.’ ఇక్కడ గమనించాలి — లక్ష్మణుడు ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించడం లేదు, ముందు ఇచ్చిన అనుజ్ఞను గుర్తుచేస్తున్నాడు మాత్రమే. అతడు వనసుఖాన్ని యాచించడం లేదు, సేవకు అవకాశాన్నే ప్రార్థిస్తున్నాడు. స్వర్గాన్నీ, అమరత్వాన్నీ, మూడు లోకాల ఐశ్వర్యాన్నీ అతడు గడ్డిపోచలా విడిచిపెడుతున్నాడు, ఎందుకంటే అతని లోకం సోదరుని సన్నిధిలోనే ఉంది. సీతను కూడా అతడు విడిగా సంబోధిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ఆమె కూడా అక్కడికి వెళ్తుంది; వారిద్దరి అనుమతినీ అతడు కోరుతున్నాడు. ఇదే ఈ సర్గకు మూలభావం — సోదరప్రేమ ధర్మరూపంలో వ్యక్తమవడం. వాస్తవానికి లక్ష్మణునికి ఇక్కడ మూడు హేతువులు కనిపిస్తాయి — సోదరుని రక్షణ, మార్గదర్శనం, సేవ. ‘ధనుర్ధారినై ముందు’ అనే పదంతో మొదటి హేతువు సూచించబడింది; ‘నాతో కలిసి సంచరిస్తావు’ అనే దానితో రెండవది; ‘నువ్వు లేకుండా స్వర్గాన్ని కూడా కోరను’ అనే దానితో మూడవది. ఈ మూడింటితో అతడు తన గమనం స్వేచ్ఛ వల్ల పుట్టినది కాదని, ధర్మసిద్ధమైనదని స్థాపిస్తున్నాడు.

తరువాత మహాతేజస్వి అయిన రాముడు ఎదుట నిలిచి, ముందుకు సాగడానికి సిద్ధంగా ఉన్న, ధీరుడై చేతులు జోడించి యాచిస్తున్న లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నువ్వు స్నేహశీలివి, ధర్మనిరతుడవు, ధీరుడవు, ఎల్లప్పుడూ సన్మార్గంలో నిలిచేవాడవు; నాకు ప్రియుడవు, ప్రాణసముడవు, నాకు వశుడవు, విధేయుడవు, సఖుడవు; ఇదంతా నాకు తెలుసు. అయినా ఈరోజు నాతో కలిసి నువ్వు కూడా ఆ వనానికి వెళ్తే, యశస్విని అయిన కౌసల్యనుగానీ సుమిత్రనుగానీ ఎవరు పోషిస్తారు? మేఘం భూమిపై వర్షించినట్లు ప్రజలపై కోరికలను వర్షించిన మహాతేజస్వి అయిన దశరథ మహారాజు ఇప్పుడు కామపాశంలో చిక్కుకొని ఉన్నాడు; కాబట్టి ఆయన నుండి రక్షణను ఆశించడం సాధ్యం కాదు. అశ్వపతి మహారాజు కుమార్తె అయిన కైకేయి ఈ రాజ్యాన్ని పొంది దుఃఖిస్తున్న సవతులకు మేలు చేయదు. భరతుడు కూడా రాజ్యాన్ని పొంది కైకేయి పక్షాన నిలిచి, ఎంతో దుఃఖిస్తున్న కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ పోషించడు. కాబట్టి, సౌమిత్రీ, నువ్వే ఇక్కడ స్వయంగా ప్రయత్నంతోగానీ రాజానుగ్రహంతోగానీ పూజ్యురాలైన ఆ కౌసల్యను పోషించు; నేను చెప్పిన ఈ పనిని చెయ్యి.’ ఇక్కడ రాముడు లక్ష్మణుని ప్రేమను నిరాకరించడం లేదు, ఆ ప్రేమనే ఉన్నతమైన కర్తవ్యంలో నియోగిస్తున్నాడు — నన్ను సేవించాలనుకొనేవాడు నా తల్లిని సేవించుగాక అని. ఈ మాటతో రాముని దృష్టిలో కైకేయి శీలమూ భరతుని రాబోయే ప్రవర్తనా స్పష్టమవుతున్నాయి; అలాగే తండ్రి దశరథుని అసమర్థతను కూడా అతడు మృదువైన మాటతోనే సూచిస్తున్నాడు, నిందించడం లేదు. ఇది రాముని వినయానికి లక్షణం. రాముని నిరాకరణ కూడా కఠినమైనది కాదు, కారణసహితమైనది; అతడు మొదట లక్ష్మణుని గుణాలను లెక్కించి, ఆ తరువాతే నిషేధానికి కారణాన్ని చెబుతున్నాడు. ఈ సంభాషణ రీతే అయోధ్యాకాండ అంతటా కనిపిస్తుంది — నిషేధానికి ముందు ప్రశంస, ఆదేశానికి ముందు కారణం.

‘ఇలా చేస్తే నా పట్ల నీ భక్తి చక్కగా ప్రదర్శించబడుతుంది; ధర్మజ్ఞులైన గురువుల పూజలో సాటిలేని గొప్ప ధర్మం కూడా నీకు సిద్ధిస్తుంది. సౌమిత్రీ, రఘునందనా, నా కోసం ఇలాగే చెయ్యి; మనిద్దరికీ దూరమైన మన తల్లికి సుఖం ఉండదు.’ రాముడు ఇలా మృదువైన మాటతో చెప్పగా, మాటల మర్మం ఎరిగిన లక్ష్మణుడు వాక్కోవిదుడైన రామునితో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘వీరా, నీ తేజస్సుచేతనే ప్రేరేపించబడి నియమవంతుడైన భరతుడు కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ పూజిస్తాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. ఉత్తమమైన రాజ్యాన్ని పొంది దుర్బుద్ధితో, గర్వంతో విశేషంగా చెడిపోయి అతడు వారిని రక్షించకపోతే, ఆ దుర్మతినీ క్రూరునీ నేను వధిస్తాను, ఇందులో సందేహం లేదు; అతని పక్షంవారినందరినీ కూడా చంపుతాను, మూడు లోకాలూ అతని పక్షమైనా సరే — ఇక ఆ కైకేయి ఒక్కతె సంగతి చెప్పేదేముంది. పూజ్యురాలైన కౌసల్య అయితే నాలాంటివారిని వెయ్యిమందినైనా పోషించగలదు, ఆమెకు జీవనాధారంగా వెయ్యి గ్రామాలు లభించి ఉన్నాయి. ఆ మనస్విని తనను పోషించుకోవడానికీ, నా తల్లి సుమిత్రను పోషించడానికీ, నాలాంటివారిని పోషించడానికీ సమర్థురాలే.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని రోషం మొదటిసారి బయటపడుతున్నది; ఆ రోషం స్వార్థం వల్ల పుట్టినది కాదు, తల్లుల రక్షణ కోసమే. అలాగే అతడు రాముని ఆశంకను క్రమంగా మూడు విధాలుగా నిరాకరిస్తున్నాడు — మొదట భరతునిపై విశ్వాసాన్ని చూపుతున్నాడు, తరువాత బలంతో ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు, చివరకు కౌసల్య స్వతంత్ర సంపదను చెబుతూ ఆర్థిక చింతను కూడా తొలగిస్తున్నాడు. వెయ్యి గ్రామాల ప్రస్తావనతో మహారాణి తానే రాజకుటుంబ భారాన్ని మోయగలదని తెలుస్తున్నది; కాబట్టి రాముని అభ్యంతరం నిలవదు. ‘ఇలా చేస్తే నా పట్ల నీ భక్తి చక్కగా ప్రదర్శించబడుతుంది’ అనే రాముని మాట ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — భక్తికి పరీక్ష సహగమనంలో కాదు, ఆజ్ఞాపాలనలో అని. కాని లక్ష్మణుడు అదే తర్కాన్ని తిప్పికొడుతున్నాడు, ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో ఆజ్ఞాపాలన కూడా సహగమనంతోనే సిద్ధిస్తుంది.

‘కాబట్టి నన్ను నీ అనుచరునిగా చేసుకో; ఇందులో ఏ అధర్మమూ లేదు. ఇలా చేస్తే నేను కృతార్థుడనవుతాను, నీ ప్రయోజనమూ సిద్ధిస్తుంది. అల్లెత్రాడు కట్టిన ధనుస్సు పట్టుకొని, గునపమూ బుట్టా మోసుకొంటూ, నీకు దారి చూపిస్తూ నేను ముందు నడుస్తాను. నీకు నిత్యమూ దుంపలనూ పండ్లనూ తెస్తాను, తపస్వులకు తగిన ఆహారాలనూ ఇతర వన్యవస్తువులనూ తెచ్చిస్తాను. నువ్వు వైదేహితో కలిసి కొండచరియలలో విహరిస్తావు; నువ్వు మేలుకొని ఉన్నా నిద్రిస్తున్నా నీ పనులన్నీ నేనే చేస్తాను.’ ఈ మాటకు ఎంతో సంతోషించిన రాముడు అతనితో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘సౌమిత్రీ, వెళ్ళు, మిత్రజనులందరి దగ్గరా సెలవు తీసుకో. జనకుని మహాయజ్ఞంలో మహాత్ముడైన వరుణుడు స్వయంగా దశరథ మహారాజుకు ఇచ్చిన భయంకరంగా కనిపించే రెండు దివ్య ధనుస్సులనూ, భేదింపరాని రెండు దివ్య కవచాలనూ, తరగని బాణాలు గల రెండు అమ్ములపొదులనూ, సూర్యునిలా నిర్మలంగా ప్రకాశించే బంగారంతో అలంకరించిన రెండు ఖడ్గాలనూ — ఇవన్నీ ఆచార్యుడు వసిష్ఠుని ఇంట్లో సత్కరించి ఉంచబడ్డాయి; లక్ష్మణా, ఆ ఆయుధాలన్నింటినీ తీసుకొని త్వరగా రా.’ ఈ మాటతో రాముని అనుమతి సూచించబడుతున్నది — వాదం ముగిసింది, కార్యం ప్రారంభమైంది. లక్ష్మణుడు గునపమూ బుట్టా మోసుకొంటూ ముందు నడుస్తానని చెప్పడం ద్వారా సేవకుని స్థానాన్నే స్వీకరిస్తున్నాడు, సోదరునితో సమానత్వాన్ని కాదు. ఆయుధాల ప్రస్తావనతో ఈ వనవాసం కేవలం తపశ్చర్య కాదని, రక్షణ అవసరమైన దీర్ఘయాత్ర అని తెలుస్తున్నది. ఆ ఆయుధాలు జనకుని యజ్ఞంలో వరుణుడు ఇచ్చినవని చెప్పడంతో వాటి మాహాత్మ్యం కూడా సూచించబడుతున్నది; అందుకే అవి గురువు ఇంట్లో సత్కరించి ఉంచబడ్డాయి. ‘కృతార్థోఽహం భవిష్యామి తవ చార్థః ప్రకల్ప్యతే’ (నేను కృతార్థుడనవుతాను, నీ ప్రయోజనమూ సిద్ధిస్తుంది) అనే వాక్యంలో ఇద్దరి ప్రయోజనమూ చూపబడింది — లక్ష్మణుని సేవాకాంక్ష, రాముని వనవాస నిర్వహణ. దీనితో వివాదం సమాధానం పొందుతుంది. ‘వ్రజాపృచ్ఛస్వ సౌమిత్రే సర్వమేవ సుహృజ్జనమ్’ (సౌమిత్రీ, వెళ్ళు, మిత్రజనులందరి దగ్గరా సెలవు తీసుకో) అనే ఆదేశంతో రాముడు తాను అనుసరించిన విధినే లక్ష్మణునిచేత కూడా చేయిస్తున్నాడు — ఇల్లు విడిచే ముందు స్వజనుల అనుజ్ఞ తీసుకోవాలని.

ఆ లక్ష్మణుడు మిత్రజనుల దగ్గర సెలవు తీసుకొని, వనవాసానికి నిశ్చయించుకొని, ఇక్ష్వాకుల గురువైన వసిష్ఠుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఆ ఉత్తమమైన ఆయుధాలను తీసుకున్నాడు. తరువాత రాజశార్దూలుడైన ఆ సౌమిత్రి సత్కరించబడిన, పూలమాలలతో అలంకరించబడిన ఆ దివ్యాయుధాలన్నింటినీ రామునికి చూపించాడు. వచ్చిన లక్ష్మణునితో ఆత్మవంతుడైన రాముడు ప్రీతితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, లక్ష్మణా, నువ్వు సరైన సమయానికే వచ్చావు; నేను కోరుకున్న సమయానికే వచ్చావు. పరంతపా, నాకున్న ఈ ధనమంతటినీ నీతో కలిసి తపస్వులైన బ్రాహ్మణులకు ఇవ్వాలనుకుంటున్నాను. గురువుల పట్ల దృఢమైన భక్తితో ఇక్కడ నివసించే ద్విజశ్రేష్ఠులకూ, మనపై ఆధారపడి జీవించేవారందరికీ కూడా ఇంకా ఇవ్వాలి. కాబట్టి ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడూ పూజ్యుడూ అయిన వసిష్ఠుని కుమారుడు సుయజ్ఞుని నువ్వు త్వరగా తీసుకురా; మిగిలిన శిష్టులైన ద్విజులందరినీ అర్చించిన తరువాతే నేను వనానికి బయలుదేరుతాను.’ ఈ విధంగా ఈ సర్గ తరువాతి దానసర్గకు భూమిక వేస్తున్నది. రాముడు ఇల్లు విడుస్తూ వట్టిచేతులతో వెళ్ళడం లేదు, ఉన్నదంతా విడిచిపెట్టి మరీ వెళ్తున్నాడు; ఇదే ఇక్ష్వాకుకుల రీతి. ‘కాలే త్వమాగతః’ (సరైన సమయానికి వచ్చావు) అనే మాటతో రాముని త్వర సూచించబడుతున్నది — ప్రయాణ సమయం దగ్గరపడింది, కాబట్టి దానం కూడా త్వరగా చేయాలని. ‘తపస్వులైన బ్రాహ్మణులకు’ అనే విశేషణంతో దానం అందరికీ ఎలాగో అలాగ కాక పాత్రవిశేషాన్ని ఆలోచించే చేయాలని రాముని అభిప్రాయమని తెలుస్తున్నది. సుయజ్ఞుడు వసిష్ఠుని కుమారుడు, కాబట్టి కులగురువు సంతతే; అతనిని మొదట పిలవడంతో దానక్రమపు ఔచిత్యం కూడా రక్షించబడుతున్నది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి