॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 32వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

రాముని సర్వస్వదానం

సుయజ్ఞుని పిలిచి పూజించడం, ఆచార్యులకూ బ్రహ్మచారులకూ సేవకులకూ ధనం పంచడం, త్రిజటునికి గోదానం, అందరినీ తృప్తిపరచడం

గత సర్గ చివరలో రాముడు వసిష్ఠుని కుమారుడైన సుయజ్ఞుని తీసుకురమ్మని లక్ష్మణుని ఆదేశించాడు. సోదరునికి ప్రియమైనదీ హితమైనదీ అయిన ఆ శాసనాన్ని గ్రహించి లక్ష్మణుడు వెళ్ళి త్వరగా సుయజ్ఞుని నివాసంలో ప్రవేశించాడు. అగ్నిశాలలో ఉన్న ఆ బ్రాహ్మణుని చూసి అతడు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘సఖా, రా; దుష్కరమైన పని చేస్తున్న రాముని ఇంటిని చూడు.’ తరువాత సుయజ్ఞుడు సంధ్యోపాసన ముగించి సౌమిత్రితో కలిసి వెళ్ళి, సంపదతో నిండిన రమ్యమైన రాముని భవనంలో ప్రవేశించాడు. వచ్చిన వేదవిదుడైన ఆ సుయజ్ఞుని ఎదుటికి రాఘవుడు సీతతో కలిసి చేతులు జోడించి వెళ్ళాడు, హోమసమయంలో అర్చించబడిన అగ్నిని సమీపించినట్లు. ఇక్కడ సుయజ్ఞుడు అగ్నిశాలలో ఉండటంతో అతడు నిత్యాగ్నిహోత్రి అని సూచించబడుతున్నది; రాముడు చేతులు జోడించి ఎదురువెళ్ళడంతో దాత వినయం చూపబడింది — దానం అనుగ్రహబుద్ధితో కాదు, పూజాబుద్ధితో చేయబడుతుందని. ‘దుష్కరకారిణః’ (దుష్కరమైన పని చేస్తున్నవాని) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు రాముని ఆ సమయపు కర్మను సూచిస్తున్నాడు — రాజ్యాన్ని విడిచి వనానికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమైనవాని కర్మ దుష్కరమే కదా. ఈ ఒక్క విశేషణంతోనే సుయజ్ఞునికి వార్తంతా తెలియజేయబడుతుంది, విస్తరించి చెప్పవలసిన అవసరం లేదు. సుయజ్ఞుడు వసిష్ఠుని కుమారుడు, కాబట్టి రామునికి సహాధ్యాయీ సఖుడూ; అందుకే లక్ష్మణుడు అతనిని ‘సఖా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు. సీతతో కలిసి రాముడు చేతులు జోడించి ఎదురువెళ్ళడం ద్వారా గృహస్థధర్మపు ఆదర్శం ఇక్కడ చూపబడింది.

తరువాత కాకుత్స్థుడు బంగారంతో చేసిన శ్రేష్ఠమైన అంగదాలతో, శుభమైన కుండలాలతో, బంగారు దారాలలో కూర్చిన మణులతో, కేయూరాలతో, కంకణాలతో, ఇంకా అనేక రత్నాలతో అతనిని పూజించాడు. సీత ప్రేరణతో ఆ రాముడు సుయజ్ఞునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఈ హారాన్నీ బంగారు సూత్రాన్నీ నీ భార్య కోసం తీసుకువెళ్ళు; ఈ రశనను (మొలనూలును) కూడా సీత నీ భార్య అయిన తన సఖికి ఇవ్వాలనుకుంటున్నది. వనానికి వెళ్తున్న, నీ భార్యకు సఖి అయిన సీత నీకు చిత్రమైన అంగదాలనూ శుభమైన కేయూరాలనూ ఇస్తున్నది. శ్రేష్ఠమైన పరుపు గల, నానారత్నాలతో అలంకరించిన మంచాన్ని కూడా వైదేహి నీ ఇంట్లో నిలపాలనుకుంటున్నది. నా మేనమామ ఇచ్చిన శత్రుంజయం అనే ఏనుగును వెయ్యి నిష్కాలతో కలిపి నీకు ఇస్తున్నాను, ద్విజశ్రేష్ఠా.’ ఇలా అనబడిన సుయజ్ఞుడు అదంతా స్వీకరించి రామలక్ష్మణ సీతలకు శుభమైన ఆశీస్సులు పలికాడు. ఇక్కడ సీత దానం విడిగా చెప్పబడింది — ఆమె సఖికి స్త్రీకి తగిన ఆభరణాన్నే ఇస్తున్నది, దీనితో దానపు ఔచిత్యం రక్షించబడింది. ఇక్కడ దానక్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — మొదట రాముడు స్వయంగా అంగదకుండలాదులతో అర్చిస్తాడు, తరువాత సీత మాటను అందజేస్తాడు, చివరకు ఏనుగును ఇస్తాడు. అంగదాలూ కేయూరాలూ బాహుభూషణాలు, కుండలాలు కర్ణభూషణాలు, రశన మొలనూలు; ఈ విధంగా శరీరపు అన్ని అవయవాలకూ తగిన ఆభరణం ఇవ్వబడింది. ‘నిష్కసహస్రేణ’ అంటే వెయ్యి బంగారు నాణేలతో కలిపి; ఏనుగును ఒక్కటే ఇస్తే అది బ్రాహ్మణునికి భారమవుతుంది, కాబట్టి దాని పోషణకు ధనం కూడా కలిపి ఇవ్వబడింది — ఇది దాత సూక్ష్మదృష్టి. ‘శత్రుంజయం’ అనేది ఏనుగు పేరు; అది మేనమామ ఇచ్చినది కాబట్టి, తల్లి పుట్టింటి నుండి వచ్చిన ప్రియమైన వస్తువును కూడా రాముడు దాచుకోవడం లేదు. ఈ విధంగా అత్యంత ప్రియమైనదాన్ని కూడా విడిచిపెట్టినప్పుడే దానం పూర్ణమవుతుంది.

తరువాత రాముడు కలవరపడని, ప్రియుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ అయిన సోదరుడు సౌమిత్రితో, బ్రహ్మ దేవేంద్రుడైన ఇంద్రునికి ఉపదేశించినట్లు ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, అగస్త్యుడూ కౌశికుడూ అనే ఆ ఇద్దరు బ్రాహ్మణోత్తములను పిలిచి, నీటితో పంటను పోషించినట్లు రత్నాలతో అర్చించు. మహాబాహూ, రాఘవా, వెయ్యి గోవులతో, బంగారు వెండులతో, గొప్ప ధనాలతో, మణులతో వారిని తృప్తిపరచు. భక్తితో ఆశీస్సులు పలుకుతూ కౌసల్యను సేవించేవాడూ, తైత్తిరీయుల ఆచార్యుడూ, విద్వాంసుడూ వేదవిదుడూ అయిన వానికి, ఆ ద్విజుడు తృప్తిపడేంతవరకు వాహనాలనూ దాసీలనూ పట్టువస్త్రాలనూ ఇప్పించు. చిత్రరథుడనే పూజ్యుడైన సూతుడు, మంత్రి, చిరకాలంగా ఇక్కడ ఉన్నవాడు; అతనిని కూడా విలువైన రత్నాలతో, వస్త్రాలతో, ధనాలతో సంతోషపెట్టు.’ ఇక్కడ దానక్రమాన్ని గమనించాలి — మొదట తపస్వులు, తరువాత కులాచార్యులు, తరువాత పురోహితులు, తరువాత చిరకాల సేవకులు; ప్రతి దానమూ పాత్రయోగ్యతను అనుసరించి నిర్ణయించబడింది. ‘నీటితో పంటను పోషించినట్లు’ అనే ఉపమతో దానఫలం చెప్పబడింది — వర్షంతో పంట పెరిగినట్లు దానంతో బ్రాహ్మణుల స్వాధ్యాయమూ తపస్సూ పెరుగుతాయి. బ్రహ్మ ఇంద్రునికి చేసిన ఉపదేశం అనే ఉపమతో రాముని మాట కేవలం ఆజ్ఞ కాదని, శాస్త్రానుసారమైన ఉపదేశమని సూచించబడుతున్నది. తైత్తిరీయశాఖ యజుర్వేదానికి చెందినది; దాని ఆచార్యుడు ప్రతిదినమూ ఆశీస్సులతో కౌసల్యను సేవిస్తాడు, కాబట్టి అతడు విశేషంగా పూజ్యుడు. చిత్రరథుడు సూతుడూ మంత్రీ, చిరకాలంగా రాజకులంలో ఉన్నవాడు; కాబట్టి అతనికి రత్నవస్త్రధనాలతో పాటు పశువులనూ గోవులనూ ఇవ్వాలని రాముడు ఆదేశిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా బ్రాహ్మణులకూ తపస్వులకూ ఇచ్చిన తరువాతే సేవకులు గుర్తుకు తేబడుతున్నారు — ఇక్కడ కూడా క్రమం రక్షించబడింది.

‘అన్ని రకాల చిన్న పశువులతో, వెయ్యి గోవులతో అతనిని సంతోషపెట్టు. కఠశాఖనూ కలాపశాఖనూ అధ్యయనం చేసే ఈ అనేకమంది దండధారులైన బ్రహ్మచారులు, నిత్యస్వాధ్యాయశీలురై ఇంకేమీ చేయనివారు, (భిక్షాటనకు) సోమరులు, రుచికరమైన ఆహారాన్ని కోరేవారు, మహాత్ములచేత గౌరవించబడేవారు — వారికి రత్నాలతో నిండిన ఎనభై వాహనాలనూ, శాలిధాన్యం మోసే వెయ్యి ఎద్దులనూ, రెండు వందల భద్రకాలనూ ఇప్పించు. సౌమిత్రీ, వ్యంజనాల కోసం వెయ్యి గోవులను సమకూర్చు. మేఖలలు ధరించిన బ్రహ్మచారుల పెద్ద సంఘం కౌసల్యను సేవిస్తూ ఉంది; వారిలో ఒక్కొక్కరికి వెయ్యి ఇప్పించు. లక్ష్మణా, నా తల్లి కౌసల్య నా దక్షిణను చూసి ఆనందించేలా ఆ ద్విజులందరినీ అన్నివిధాలా అర్చించు.’ ఇక్కడ ‘దండమాణవులు’ అంటే దండం ధరించే బ్రహ్మచారులు, ‘మేఖలినులు’ అంటే ముంజగడ్డి మొలత్రాడు ధరించేవారు; రెండుచోట్లా వేదాధ్యయనంలో నిరతులైనవారే గ్రహించబడుతున్నారు. రాముని ఈ చివరి మాట తల్లి ప్రసన్నత కోసం దానాన్ని ప్రవర్తింపజేస్తున్నది. ‘అలసాః స్వాదుకామాః’ (సోమరులు, రుచికోరేవారు) అనే రెండు విశేషణాలు నిందార్థకమైనవి కావు; భిక్షాటనకు పూనుకోనివారు కాబట్టి సోమరులు, ఉత్తమమైన అన్నాన్ని కోరేవారు కాబట్టి రుచికోరేవారు — అయినా ‘మహాత్ములచేత గౌరవించబడేవారు’ అని వారి మాహాత్మ్యం కూడా చెప్పబడింది. శాలివాహాలు అంటే శాలిధాన్యం మోసే ఎద్దులు, భద్రకాలు ఇతర ధాన్యాలు మోసేవి; వ్యంజనాల కోసం అంటే పెరుగు నెయ్యి మొదలైనవాటి కోసం గోవులు. ఈ విధంగా దానం కేవలం రత్నరూపమైనదే కాదు, దైనందిన జీవితానికి ఉపయోగపడేది కూడా. ‘అంబా యథా నో నందేత్’ (నా తల్లి ఆనందించేలా) అనే మాట రాముని ప్రయోజనాన్ని సూచిస్తుంది — దానఫలాన్ని అతడు తాను కోరడం లేదు, తల్లి హర్షాన్నే కోరుతున్నాడు. కుమారుని వనగమనంతో శోకాకులమైన కౌసల్య కుమారుడు చేసిన ధర్మాన్ని చూసి కొంత ఊరట పొందాలని రాముని ఆశయం.

తరువాత పురుషశార్దూలుడైన లక్ష్మణుడు చెప్పిన విధంగా ఆ ధనాన్ని స్వయంగా బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులకు ఇచ్చాడు, ధనదుడైన కుబేరునిలా. తరువాత అతడు (రాముడు) కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయి నిలిచిన ఆశ్రితులలో ఒక్కొక్కరికీ జీవనం కోసం ఎంతో ద్రవ్యాన్ని ఇచ్చి ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణుని ఇల్లూ, ఈ నా ఇల్లూ — ఒక్కొక్కటీ నేను తిరిగి వచ్చేంతవరకు శూన్యం కాకుండా చూడాలి.’ దుఃఖిస్తున్న ఆ ఆశ్రితజనులందరితో ఇలా చెప్పి అతడు ధనాధ్యక్షునితో ‘నా ధనాన్ని తీసుకురండి’ అన్నాడు. తరువాత ఆశ్రితులందరూ అతని ధనాన్ని తెచ్చారు; అక్కడ ఆ గొప్ప రాశి చూడముచ్చటగా కనిపించింది. తరువాత ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ ధనాన్ని ద్విజులకూ, బాలవృద్ధులకూ, దీనులకూ ఇప్పించాడు. ఇక్కడ ‘శూన్యం కాకుండా చూడాలి’ అనే మాటతో రాముడు తిరిగి వస్తాడనే నిశ్చయం సూచించబడుతున్నది — ఇల్లు విడువబడలేదు, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు రక్షించబడాలి అని. ‘ధనదుడైన కుబేరునిలా’ అనే ఉపమతో లక్ష్మణుని దానంలోని ఉదారత సూచించబడింది. ‘బాష్పగలాన్’ (కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయిన) అనే పదంతో సేవకుల శోకం చూపబడింది — వారు ధనాన్ని యాచించడం లేదు, యజమాని వెళ్ళిపోవడం చూసి ఏడుస్తున్నారు. రాముడు మాత్రం ప్రతి ఒక్కరి జీవనానికీ సరిపడా ద్రవ్యాన్ని ఇచ్చి వారిని గృహరక్షణలో నియోగిస్తున్నాడు; దీనితో వారి జీవనోపాధీ రక్షించబడుతుంది, గౌరవమూ రక్షించబడుతుంది. ధనరాశి చూడముచ్చటగా ఉండటంతో రాజకులపు సమృద్ధి సూచించబడుతున్నది, దానినంతటినీ అతడు విడిచిపెడుతున్నాడు. బాలవృద్ధులకూ దీనులకూ అని ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది, ఎందుకంటే వారు తామే యాచించలేరు కూడా; కాబట్టి వారిపట్ల ప్రత్యేక దృష్టి ఉంచాలి — ఇదే దానధర్మపు రహస్యం.

అక్కడ పింగళవర్ణుడైన, గర్గగోత్రుడైన త్రిజటుడనే ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు; జీవనోపాధి కోల్పోయి నిత్యమూ నాగటికర్రూ గునపమూ నాగలీ పట్టుకొని వనంలో తిరుగుతూ ఉండేవాడు. యువతి అయిన అతని భార్య చిన్నపిల్లలను తీసుకొని ఆ వృద్ధునితో ఇలా అన్నది — ‘స్త్రీలకు భర్తే దైవం; అయినా నాగటికర్రనూ గునపాన్నీ పక్కన పెట్టి నా మాట విను. ధర్మజ్ఞుడైన రాముని దర్శించు; ఏమైనా దొరుకుతుందేమో.’ భార్య మాట విని అతడు సరిగా కప్పుకోలేని చిరిగిన వస్త్రాన్ని కప్పుకొని, రాముని భవనం ఉన్న దారిలో బయలుదేరాడు. తేజస్సులో భృగువుతో అంగిరసునితో సమానుడైన ఆ త్రిజటుని జనసమూహంలో ఐదవ ప్రాకారం వరకు ఎవరూ అడ్డగించలేదు. అతడు రాముని సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబలుడవైన రాజకుమారా, నేను నిర్ధనుడను, ఎంతోమంది పిల్లలు గలవాడను; జీవనోపాధి కోల్పోయి నిత్యమూ వనంలో నివసిస్తున్నాను; నన్ను దయతో చూడు.’ అప్పుడు రాముడు పరిహాసంతో కూడిన మాటతో అతనితో అన్నాడు — ‘నేను ఇంకా ఒక్క వెయ్యి గోవులను కూడా దానం చేయలేదు; నువ్వు దండాన్ని ఎంతదూరం విసురుతావో అంతవరకు ఉన్నవి నీకు దక్కుతాయి.’ ‘క్షతవృత్తి’ అంటే జీవనోపాధి నశించినవాడు; ‘ఫాలకుద్దాలలాంగలీ’ అంటే నాగటికర్రనూ గునపాన్నీ నాగలినీ మోసేవాడు — ఈ విధంగా బ్రాహ్మణుడైనా అతడు వ్యవసాయంతో జీవించేవాడని, అతని దారిద్ర్యపు లోతు సూచించబడింది. భార్య మాట వినయంతో కూడినది — మొదట ఆమె ‘భర్తే దైవం’ అని తన మర్యాదను నిలుపుకొని, ఆ తరువాతే ప్రార్థిస్తున్నది. ‘ఐదవ కక్ష్య వరకు’ అంటే రాజభవనపు ఐదవ ప్రాకారం; అక్కడ కూడా ద్వారపాలకులు అతనిని అడ్డగించలేదు, ఎందుకంటే అతని తేజస్సు భృగువు అంగిరసుల తేజస్సుతో సమానమైనది. రాముని పరిహాసం కూడా అవమానసూచకం కాదు, బ్రాహ్మణుని తేజస్సును పరీక్షించే రూపమైనది. ‘ఒక్క వెయ్యి గోవులను కూడా దానం చేయలేదు’ అనే రాముని మాట తన లోటునే చెబుతుంది, గర్వాన్ని కాదు; ఇంకా నేను ఏమీ ఇవ్వలేదు అని భావం. ‘ఎంతదూరం విసురుతావో అంతవరకు దక్కుతాయి’ అని దానపు పరిమాణాన్ని యాచకుని సామర్థ్యంలోనే నిలపడం విలక్షణమైన రీతి.

అది విని ఆత్రుతపడిన అతడు చిరిగిన వస్త్రాన్ని నడుము చుట్టూ బిగించి కట్టుకొని, దండాన్ని గిరగిరా తిప్పి సర్వప్రాణాలతో వేగంగా విసిరాడు. అతని చేతినుండి వెలువడిన ఆ దండం సరయూ నదిని దాటి, అనేక వేల గోవులున్న మందలో ఆంబోతుల దగ్గర పడింది. ధర్మాత్ముడైన రాముడు అతనిని కౌగిలించుకొని, ఆ సరయూ తీరం నుండి దండం పడిన చోటివరకు ఉన్న ఆ గోవులను త్రిజటుని ఆశ్రమానికి తరలించాడు. తరువాత అతడు ఆ గార్గ్యుని ఊరడిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘కోపగించుకోకూడదు; ఇది నా పరిహాసమే. దాటరాని నీ తేజస్సునే తెలుసుకోవాలనుకొని నేను నిన్ను ఈ పనికి ప్రేరేపించాను; ఇంకేమైనా కావాలనుకుంటే అది కోరుకో. సత్యంగా చెబుతున్నాను — నీకు ఏ నిర్బంధమూ లేదు; నా ధనమంతా బ్రాహ్మణుల కోసమే; మీకు చక్కగా సమర్పించడం వల్లనే నేను సంపాదించినది కీర్తికరమవుతుంది.’ తరువాత భార్యతో కలిసి మహాముని త్రిజటుడు ఆ గోసమూహాన్ని స్వీకరించి సంతోషించి, యశస్సునూ బలాన్నీ ప్రీతినీ సుఖాన్నీ పెంపొందించే ఆశీస్సులను ఆ మహాత్మునికి పలికాడు. సంపూర్ణ పౌరుషం గల ఆ రాముడు కూడా ధర్మబలంతో సంపాదించిన గొప్ప ధనాన్ని, యథోచితమైన సమ్మానవచనాలతో ప్రేరేపించబడి, చాలాసేపు మిత్రజనానికి పంచిపెట్టాడు. అప్పుడు అక్కడ యథోచితమైన సమ్మానంతో, దానంతో, ఆదరణతో తృప్తిపరచబడని ద్విజుడుగానీ, మిత్రుడుగానీ, సేవకుడుగానీ, దరిద్రుడుగానీ, భిక్షకుడుగానీ ఎవరూ లేరు. త్రిజటుడు విసిరిన దండం తపోబలం వల్లనే సరయూ ఆవలి తీరానికి చేరింది; దీనితో దారిద్ర్యం వల్ల అతని తేజస్సు క్షీణించలేదని తెలుస్తున్నది. రాముడు అతనిని కౌగిలించుకోవడం ద్వారా మొదట సమ్మానిస్తాడు, తరువాత గోవులను ఇస్తాడు — దానానికి ముందు సమ్మానం అనే క్రమం. ‘కోపగించుకోకూడదు’ అనే మాటతో అతడు పరిహాసపు కారణాన్ని తానే స్పష్టం చేస్తున్నాడు, బ్రాహ్మణుని సంశయంలో ఉంచడం లేదు. ‘నా ధనమంతా బ్రాహ్మణుల కోసమే’ అనే వాక్యంతో రాజధనపు స్వరూపం చెప్పబడింది — రాజు దానికి రక్షకుడే గాని స్వామి కాదు. సర్గ చివరలో అందరి తృప్తినీ చెప్పి, రాముడు వెళ్తూ ఎవరినీ అతృప్తులుగా విడువలేదని కవి చూపుతున్నాడు; దీనితో తరువాతి సర్గలో పౌరుల శోకానికి కారణం కూడా సిద్ధిస్తుంది — ఇలా ఇచ్చేవాని వియోగం ఎలా శోచనీయం కాకుండా ఉంటుంది. ‘సంభ్రాంతః’ (ఆత్రుతపడిన) అనే పదంతో త్రిజటుని ఉత్సుకత సూచించబడింది; వృద్ధుడైనా అతడు సర్వప్రాణాలతో దండాన్ని విసురుతాడు, ఎందుకంటే కుటుంబ పోషణే అతని చింత. దండం సరయూ ఆవలి వరకు వెళ్ళడాన్ని కవి అతిశయోక్తిగా చెప్పలేదు, తపోబలపు ఫలంగా చెప్పాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి