సర్గ
పౌరుల విలాపం
సీతాలక్ష్మణులతో కలిసి రాముడు కాలినడకన బయలుదేరడం, ప్రాసాదాల నుండి పౌరులు చూడటం, వారి రకరకాల విలాపం, అనుసరించాలనే సంకల్పం, కైకేయి భవనంలో ప్రవేశం
గత సర్గలో రాముడు తన సర్వస్వాన్నీ బ్రాహ్మణులకు దానం చేశాడు. వైదేహితో కలిసి ఆ అపారమైన ధనాన్ని బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చి, రామలక్ష్మణులు సీతతో కలిసి తండ్రిని చూడటానికి వెళ్ళారు. అప్పుడు ఇద్దరు సేవకులు పట్టుకొన్న వారి ఆయుధాలు శోభిల్లాయి; అవి పూలమాలలతో అలంకరించబడి, సీత చేత చక్కగా సింగారించబడి ఉన్నాయి. తరువాత శ్రీమంతులైన జనులు ప్రాసాదాలపైకీ, మేడలపైకీ, విమానాల శిఖరాలపైకీ ఎక్కి నిశ్చేష్టులై వారిని చూశారు. వీధులు ఎంతో జనంతో కిక్కిరిసి ఉన్నాయి, కాబట్టి వాటిలో నడవడం సాధ్యం కాలేదు; అందువల్ల దీనులైన వారు ప్రాసాదాలపైకి ఎక్కి రాఘవుని చూస్తున్నారు. అప్పుడు తమ్మునితో, సీతతో కలిసి కాలినడకన వెళ్తున్న అతనిని చూసి శోకంతో మనస్సులు దెబ్బతిన్న అనేకమంది జనులు రకరకాల మాటలు పలికారు. ఇక్కడ కవి మొదట దృశ్యాన్ని నెలకొల్పుతున్నాడు — రాజమార్గంలో కాలినడకన ముగ్గురు, ప్రాసాదాలలో మౌనంగా జనం; దీనితోనే అయోధ్య తారుమారు సూచించబడుతున్నది. ‘ఇద్దరు సేవకులు పట్టుకొన్న ఆయుధాలు’ అనే పదంతో రామలక్ష్మణులు తమ ధనుస్సులను తామే మోయడం లేదని, ఇద్దరు సేవకులు మోస్తున్నారని తెలుస్తున్నది — ఇప్పటికీ వారు రాజపుత్రులే, తపస్వులు కారు. సీత మాలలతో చందనంతో వారి ఆయుధాలను అలంకరించడం శుభయాత్రకు చిహ్నం. ‘ఉదాసీనః’ (నిశ్చేష్టుడై) అనే పదం పౌరుల శోకం వల్ల కలిగిన నిశ్చేష్టతనే సూచిస్తుంది, ఉపేక్షను కాదు; వారు ఏమీ చేయలేక కేవలం చూస్తున్నారు. ‘దీనాః’ (దీనులు) అనేది వారి మనోదశ.
‘వెళ్తున్నప్పుడు ఎవరిని గొప్ప చతురంగబలం అనుసరించేదో, ఒంటరిగా ఉన్న అతనిని ఇప్పుడు సీతతో పాటు లక్ష్మణుడొక్కడే అనుసరిస్తున్నాడు. ఐశ్వర్యపు రుచి ఎరిగినవాడూ, భోగాలకు గొప్ప నిలయమూ అయినా, ధర్మగౌరవం వల్ల అతడు తండ్రి మాటను అసత్యం చేయాలనుకోవడం లేదు. ఇంతకుముందు ఆకాశంలో సంచరించే ప్రాణులు కూడా చూడలేని సీతను ఈరోజు రాజమార్గంలో ఉన్న జనులు చూస్తున్నారు. అంగరాగాలకు అలవాటుపడిన, ఎర్రచందనం పూసుకొనే ఆ సీతను వర్షమూ, ఎండా, చలీ త్వరలోనే రంగు వెలిసిపోయేలా చేస్తాయి. ఈరోజు నిశ్చయంగా దశరథుడు ఏదో భూతం ఆవహించి మాట్లాడుతున్నాడు; ఎందుకంటే రాజు ప్రియపుత్రుని వెళ్ళగొట్టడం తగదు. గుణహీనుడైన పుత్రుణ్ణి కూడా వెళ్ళగొట్టడం ఎలా జరుగుతుంది? ఇక కేవలం తన నడవడితోనే ఈ లోకాన్ని జయించినవాని సంగతి చెప్పేదేముంది?’ ఈ విధంగా పౌరులు రాముని త్యాగాన్నీ సీత సౌకుమార్యాన్నీ తలచుకుంటూ విలపిస్తున్నారు; రాజును మాత్రం వారు నేరుగా నిందించడం లేదు, ‘భూతం ఆవహించినవాడు’ అని చెబుతూ అతని అపరాధాన్ని దైవంపై మోపుతున్నారు. ‘అసత్యం చేయాలనుకోవడం లేదు’ అనే వాక్యంలో పౌరుల ప్రశంసా నిందా ఒకేసారి ఉన్నాయి — రాముని సత్యనిష్ఠ శ్లాఘనీయమైనది, కాని దానివల్లనే అయోధ్య ఖాళీ అవుతున్నది. సీత వర్ణనలో కవి సౌకుమార్యాన్నే ప్రధానం చేస్తున్నాడు — ఆకాశచారులు కూడా చూడనిది ఈరోజు దారిలో అందరిచేతా చూడబడుతున్నది; ఇదే వారి శోకానికి ముఖ్యకారణం.
‘క్రూరత్వం లేకపోవడం, దయ, శాస్త్రజ్ఞానం, శీలం, ఇంద్రియనిగ్రహం, మనోనిగ్రహం — ఈ ఆరు గుణాలు పురుషశ్రేష్ఠుడైన ఈ రాఘవుని శోభింపజేస్తున్నాయి. కాబట్టి వేసవిలో నీరు ఇంకిపోవడంతో జలచరాలు బాధపడినట్లు, అతనికి కలిగిన దెబ్బతో ప్రజలు ఎంతో పీడితులయ్యారు. చెట్టు మూలం దెబ్బతింటే పూలూ పండ్లూ గల వృక్షం ఎండిపోయినట్లు, ఈ జగత్పతికి కలిగిన పీడతో జగత్తంతా పీడితమైంది. మహాతేజస్వీ ధర్మసారుడూ అయిన ఇతడే మనుష్యులకు మూలం; ఇతరులు ఇతనికి పూలూ, పండ్లూ, ఆకులూ, కొమ్మలూ.’ ఇక్కడ మూడు దృష్టాంతాలు వరుసగా చెప్పబడ్డాయి — జలాశయం, వృక్షం, మూలం — మూడూ ఒకే అర్థాన్ని పోషిస్తున్నాయి: రాముడు కేవలం రాజకుమారుడే కాదు, ప్రజల జీవనాధారం. ఆరు గుణాల గణనలో క్రూరత్వం లేకపోవడమూ దయా మొదటనే చెప్పబడ్డాయి, ఎందుకంటే రాజుకు మొదటి కర్తవ్యం అహింస, కరుణ. ‘శ్రుతం’ అంటే వేదశాస్త్ర శ్రవణం, ‘శీలం’ అంటే సదాచారం, ‘దమం’ అంటే ఇంద్రియనిగ్రహం, ‘శమం’ అంటే మనోనిగ్రహం — ఈ విధంగా బాహ్యమూ ఆంతరికమూ అనే రెండు విధాల గుణజంటలు లెక్కించబడ్డాయి. ‘ఔదకాని సత్త్వాని’ అంటే జలచర ప్రాణులు; వేసవిలో నీరు తగ్గినప్పుడు అవి కొట్టుకొన్నట్లు, ప్రజలు రామవియోగంతో పీడితులవుతారని దృష్టాంతపు తాత్పర్యం. ఇక్కడ ‘పురుషర్షభం’ అనే పదంలో పురుష + ఋషభ అని గుణసంధి; ఋషభంలా (ఎద్దులా) శ్రేష్ఠుడు అనే ఉపమిత సమాసం.
‘కాబట్టి మనం కూడా లక్ష్మణునిలాగే త్వరగా భార్యలతో, బంధువులతో కలిసి రాఘవుడు ఏ దారిలో వెళ్తున్నాడో ఆ దారిలో వెళ్తున్న అతనిని అనుసరిద్దాం. ఉద్యానాలనూ పొలాలనూ ఇళ్ళనూ విడిచిపెట్టి, ఒకే సుఖదుఃఖాలు గలవారమై ధార్మికుడైన రాముని అనుసరిద్దాం. మన ఇళ్ళు — పాతిపెట్టిన నిధులు తవ్వి తీయబడి, ముంగిళ్ళు ధ్వంసమై, ధనధాన్యాలు తీసుకుపోబడి, అన్నివిధాలా సారం హరించబడి ఉండుగాక; ధూళితో నిండి, దేవతలచేత విడువబడి, బొరియల నుండి బయటికి వచ్చి పరుగెత్తే ఎలుకలతో నిండి, నీరూ పొగా లేక, ఊడ్చేవారు లేక, బలికర్మ, యజ్ఞం, మంత్రం, హోమం, జపం నశించి, కరువుకాలంలోలాగా కూలిపోయి, పగిలిన పాత్రలతో ఉండుగాక; మనం విడిచిన ఆ ఇళ్ళను కైకేయి స్వాధీనం చేసుకొనుగాక.’ ఇక్కడ పౌరుల రోషం గృహత్యాగ సంకల్పం ద్వారా వ్యక్తమవుతున్నది — వారు కైకేయిని శపించడం లేదు, ఖాళీగా శూన్యంగా ఉన్న నగరాన్ని ఆమెకు అప్పగిస్తున్నారు. ‘దేవతలచేత విడువబడి’ అనే మాటతో ఇంటి మరణమే చెప్పబడుతున్నది, ఎందుకంటే బలీ హోమమూ జపమూ లేనిచోట దేవతలు నిలవరు. ‘ఒకే సుఖదుఃఖాలు గలవారమై’ అనే పదంతో పౌరుల సంకల్పపు గాంభీర్యం సూచించబడింది — వారు దారిలో అనుసరించడమే కాదు, రాముని సుఖదుఃఖాలలో భాగస్వాములవుతారు కూడా. ‘సముద్ధృతనిధానాని’ అంటే భూమిలో పాతిపెట్టిన ధనాన్ని కూడా తవ్వి తీసుకుపోవడం, ‘పరిధ్వస్తాజిరాణి’ అంటే ముంగిలి నేలను కూడా తవ్వివేయడం — ఈ విధంగా ఇంట్లో ఏదీ మిగలదు. ‘బొరియల నుండి బయటికి వచ్చిన ఎలుకలతో నిండి’ అనేది ఇల్లు విడిచిన తరువాత కలిగే దుర్దశను చిత్రిస్తున్నది.
‘రాఘవుడు వెళ్తున్న ఆ వనమే నగరమగుగాక; మనం విడిచిన ఈ పురం వనమగుగాక. కోరలు గల సర్పాలు బొరియలనూ, మృగాలూ పక్షులూ కొండచరియలనూ, ఏనుగులూ సింహాలూ వనాలనూ కూడా మనకు భయపడి విడిచిపెట్టుగాక. మనం విడిచిన దేశాన్ని అవి ఆక్రమించుగాక, మనం సేవిస్తున్నదాన్ని అవి విడిచిపెట్టుగాక; ఈ దేశం గడ్డీ మాంసమూ పండ్లూ తినే క్రూరమృగాలకూ, మృగాలకూ, పక్షులకూ నిలయమగుగాక. కుమారునితో బంధువులతో కలిసి కైకేయి దీనిని స్వాధీనం చేసుకొనుగాక; మనమందరం మాత్రం రాఘవునితో కలిసి వనంలో సుఖంగా నివసిద్దాం.’ ఈ విధంగా నానాజనులు పలికిన రకరకాల మాటలను రాఘవుడు విన్నాడు; విన్నా అతని మనస్సు చలించలేదు. ఇక్కడ పౌరుల మాటల్లో నగరానికీ వనానికీ తారుమారు వర్ణించబడింది — రాముడు ఎక్కడ ఉంటాడో అదే నగరం, అతడు లేనిచోటే వనం. రాముని మనస్సు మాత్రం మారలేదు — ప్రియవచనాలతోగానీ నిందావచనాలతోగానీ అతడు చలించకపోవడమే అతని స్థైర్యానికి లక్షణం. ‘బొరియలనూ కొండచరియలనూ వనాలనూ విడిచిపెట్టుగాక’ అనే మాటతో పౌరులు తమ రాకకు వనప్రాణులు కూడా భయపడి పారిపోతాయని చెబుతున్నారు; దీనితో వారి సమూహపు మహత్త్వం చెప్పబడుతున్నది. ‘న విచక్రేఽస్య మానసమ్’ (అతని మనస్సు చలించలేదు) అనేది సర్గకు కేంద్రవాక్యం — పౌరుల శోకం పరిపూర్ణం, రాముని చిత్తం మాత్రం అచలం. ‘నిర్వృతాః’ (సుఖంగా) అనే పదంతో వనంలో కూడా తమకు సుఖం ఉంటుందనే దృఢమైన నమ్మకం సూచించబడింది.
తరువాత మదించిన ఏనుగు వంటి నడక గల ఆ ధర్మాత్ముడు మళ్ళీ తల్లి కైకేయి యొక్క కైలాసశిఖరంలా ప్రకాశించే భవనానికి వెళ్ళాడు. వినయవంతులైన వీరపురుషులు ఉన్న ఆ రాజభవనంలో ప్రవేశించి, అతడు సమీపంలోనే నిలిచి ఉన్న దీనుడైన సుమంత్రుని చూశాడు. అప్పుడు ఆర్తులైన స్వజనులను చూస్తున్నా అతడు తాను మాత్రం ఆర్తి లేని రూపంతో నవ్వుతున్నట్లే ఉన్నాడు; తండ్రిని చూడాలని, తండ్రి ఆదేశాన్ని విధిపూర్వకంగా నెరవేర్చాలని కోరుతూ వెళ్ళాడు. కాని ఆర్తుడైన రాజు దగ్గరకు వెళ్ళబోతూ ఇక్ష్వాకుసుతుడూ మహాత్ముడూ అయిన రాముడు మొదట సుమంత్రుని చూసి, తండ్రికి తన రాకను తెలియజేయించడం కోసం అక్కడే నిలిచాడు. తండ్రి ఆదేశంతో వనప్రవేశానికి బుద్ధిని నిశ్చయించుకొన్న ఆ రాఘవుడు సుమంత్రుని చూసి ‘నా రాకను రాజుకు నివేదించు’ అన్నాడు. ఇక్కడ సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు రాజుకు నివేదిస్తాడు. ‘ప్రహసన్నివ’ (నవ్వుతున్నట్లు) అనే పదంతో రాముని బాహ్యధైర్యం చెప్పబడింది, ‘తెలియజేయించడం కోసం నిలిచాడు’ అనే దానితో అతని మర్యాదాపాలన — కుమారుడైనా అతడు నివేదించకుండా తండ్రి దగ్గరకు ప్రవేశించడు. ‘మదించిన ఏనుగు వంటి నడక గల’ అనే ఉపమతో రాముని నడకలోని గాంభీర్యమూ ధైర్యమూ సూచించబడ్డాయి; శోకాకులమైన నగరంలో కూడా అతని అడుగు తడబడదు. ‘కైలాసశిఖరంలా ప్రకాశించే’ అనే మాటతో కైకేయి భవనపు తెల్లదనం వర్ణించబడుతున్నది — బయట తెల్లగా, లోపల మాత్రం అక్కడే అనర్థమంతా పుట్టింది; ఈ వైరుధ్యపు ఛాయ కవి ఉద్దేశించినదే. సుమంత్రునికి ఉన్న ‘దీనుడైన’ అనే విశేషణంతో రాజు అవస్థ పరోక్షంగానే తెలియజేయబడుతున్నది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥