॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 34వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

రాముడు తండ్రి అనుజ్ఞను యాచించడం

సీతాలక్ష్మణులతో కలిసి రాముడు తండ్రి సన్నిధిలో వీడ్కోలు యాచించడం, దశరథుని శోకమూర్ఛ, రాముడు ఆయనను ఊరడించడం, రాజు మళ్ళీ మూర్ఛపోవడం

గత సర్గలో రాముడు తండ్రిని చూడాలని రాజభవనంలో ప్రవేశించి, ద్వారం దగ్గర సుమంత్రుని చూసి నిలిచాడు; ఇక్కడినుండి ఈ సర్గ కథ సాగుతుంది. పద్మదళాల వంటి కళ్ళు గల, శ్యామవర్ణుడూ సాటిలేనివాడూ మహనీయుడూ అయిన రాముడు ఆ సూతునితో ‘నా రాకను తండ్రికి తెలియజేయి’ అన్నాడు. తన రాక నివేదించబడకుండా అతడు తండ్రి సమీపానికి ప్రవేశించడు; ఇదే వినయపు రీతి. రాముడు పంపిన ఆ సూతుడు త్వరగా లోపలికి ప్రవేశించి దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తున్న రాజును చూశాడు; ఆయన ఇంద్రియాలన్నీ సంతాపంతో కలుషితమై ఉన్నాయి. రాహువు గ్రసించిన సూర్యునిలా, బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా, నీళ్ళులేని చెరువులా ఆ జగత్పతి కాంతిహీనంగా ఉండటం అతడు చూశాడు. మూడు ఉపమానాలతో కవి రాజుకు కలిగిన మూడు విధాల హానిని సూచిస్తున్నాడు — గ్రహణంలో సూర్యుని కాంతి మరుగుపడుతుంది, బూడిదలో అగ్ని తేజస్సు కప్పబడుతుంది, ఎండిన చెరువులో నీరే నశిస్తుంది; అలాగే రాజు శోభా, తేజస్సూ, ప్రాణరసమూ క్షీణించాయి. మహాప్రాజ్ఞుడైన సూతుడు ఎంతో కలవరపడిన మనస్సుతో రాముని గురించే శోకిస్తున్న ఆ రాజును మేల్కొలిపి, చేతులు జోడించి మాట్లాడాడు. మొదట జయాశీస్సులతో రాజును అభినందించి, ఆ తరువాత భయంతో తడబడే, మెల్లని, మృదువైన మాటతో అతడు విషయం చెప్పాడు. ఇక్కడ ఆలోచించవలసినది — నేర్పరి అయిన సేవకుడు అప్రియమైన వార్తను ఒక్కసారిగా నివేదించడు; మొదట ఆశీర్వాదంతో యజమాని మనస్సును స్థిరపరచి, ఆ తరువాత మృదువైన మాటతో విషయాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. సూతుని మాటలో భయం ఉంది, ఎందుకంటే తాను చెప్పవలసినదే రాజు మరణానికి కారణమవుతుందని అతనికి తెలుసు.

సూతుడు అన్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రుడైన నీ ఆ కుమారుడు ఇదిగో ద్వారం దగ్గర నిలిచి ఉన్నాడు. అతడు బ్రాహ్మణులకూ ఆశ్రితులందరికీ ధనం ఇచ్చి వచ్చాడు. సత్యపరాక్రముడైన రాముడు నిన్ను చూడుగాక, నీకు మేలు కలుగుగాక. మిత్రులందరి దగ్గరా సెలవు తీసుకొని అతడు ఇప్పుడు నిన్నే చూడాలనుకుంటున్నాడు. జగత్పతీ, అతడు మహారణ్యానికి వెళ్తాడు; కిరణాలతో కూడిన సూర్యునిలా సకల రాజగుణాలతో కూడిన అతనిని చూడు.’ ఇది విని సత్యవాక్కు గలవాడూ, ధర్మాత్ముడూ, గాంభీర్యంలో సముద్రంతో సమానుడూ, మబ్బులేని ఆకాశంలా నిర్మలుడూ అయిన రాజు అతనికి బదులిచ్చాడు. సూతుని మాటలో మూడు అంశాలు గమనించాలి — మొదటిది రాముని దానశీలత, వనానికి వెళ్తున్నా అతడు ఆశ్రితులను మరువడు; రెండవది అతని వినయం, మిత్రుల దగ్గర సెలవు తీసుకున్న తరువాతే తండ్రి సమీపానికి వచ్చాడు; మూడవది అతని చెక్కుచెదరని గుణసంపద. వనానికి వెళ్తున్నా రాముడు రాజగుణాలను విడువడు; అందుకే సూతుడు ‘రాజగుణాలతో కూడిన’ అంటున్నాడు — సూర్యుడు కిరణాలను విడువనట్లు రాముడు తన గుణాలను విడువడు. రాజు విశేషణాలు కూడా అర్థవంతమైనవే — ‘సత్యవాక్కు గలవాడు’ ఎందుకంటే సత్యరక్షణ కోసమే అతడు కుమారుని విడిచిపెడుతున్నాడు, ‘సముద్రంతో సమానుడు’ ఎందుకంటే శోకం అతనిలో లోతుగా ఉంది, బయటికి కనిపించదు.

రాజు అన్నాడు — ‘సుమంత్రా, ఇక్కడ ఉన్న నా భార్యలందరినీ తీసుకురా; భార్యలందరితో కలిసి నేను రాఘవుని చూడాలనుకుంటున్నాను.’ ఆ సూతుడు అంతఃపురంలోకి వెళ్ళి ఆ స్త్రీలతో ‘పూజ్యులైన మహారాజు మిమ్మల్ని పిలుస్తున్నారు, వెంటనే అక్కడికి వెళ్ళండి’ అన్నాడు. రాజాజ్ఞతో సుమంత్రుడు ఇలా చెప్పగా, స్త్రీలందరూ భర్త శాసనాన్ని గ్రహించి ఆ భవనం వైపు బయలుదేరారు. ఎర్రబారిన కళ్ళు గల, వ్రతనిష్ఠ గల మూడువందల యాభైమంది స్త్రీలు కౌసల్యను చుట్టుముట్టుకొని మెల్లగా వెళ్ళారు. ఇక్కడ రాజు ఆశయం స్పష్టం — కుమారుని ప్రయాణం కేవలం ఒక్క తండ్రి దుఃఖం మాత్రమే కాదు, సమస్త కులానికి సంబంధించిన విషయం; అందుకే అతడు భార్యలందరినీ పిలిపించి, జ్యేష్ఠురాలైన కౌసల్యను ముందుంచుకొని రాముని చూడాలనుకుంటున్నాడు. ‘ఎర్రబారిన కళ్ళు గల’ అనే పదంతో వారు ముందే ఏడ్చారని సూచించబడుతున్నది; ‘వ్రతనిష్ఠ గల’ అనే పదంతో శోకంలో కూడా వారు పాతివ్రత్య మర్యాదను విడువరని కవి సూచిస్తున్నాడు; ‘మెల్లగా’ అనే పదంతో వారి మందగమనమూ భారంతో కుంగిన మనస్సూ చూపబడుతున్నాయి. కౌసల్యను చుట్టుముట్టడం కూడా ఉచితమే — ఆమె రాముని కన్నతల్లి, కాబట్టి శోకంలో మొదటి భాగస్వామిని.

భార్యలు వచ్చిన తరువాత రాజు వారిని చూసి మళ్ళీ సూతునితో ‘సుమంత్రా, నా కుమారుని తీసుకురా’ అన్నాడు. ఆ సూతుడు రామునీ లక్ష్మణునీ మైథిలినీ తీసుకొని త్వరగా జగత్పతి సన్నిధికి ఎదురుగా వెళ్ళాడు. దూరం నుండే చేతులు జోడించి వస్తున్న కుమారుని చూసి, స్త్రీజనంతో చుట్టుముట్టబడిన ఆర్తుడైన ఆ రాజు ఒక్కసారిగా ఆసనం నుండి లేచాడు. రాముని చూసి ప్రజాపతి వేగంగా అతని వైపు పరుగెత్తాడు, కాని అతనిని చేరకుండానే దుఃఖార్తుడై నేలపై మూర్ఛపోయి పడిపోయాడు. అప్పుడు మహారథుడైన రాముడూ లక్ష్మణుడూ దుఃఖంతో స్పృహ కోల్పోయినట్లున్న, శోకంలో ఉన్న రాజు దగ్గరకు త్వరగా పరుగెత్తారు. ఇక్కడ వాత్సల్యపు పరాకాష్ఠ కనిపిస్తుంది — వృద్ధుడైన రాజు సింహాసనం నుండి లేచి కుమారుని వైపు పరుగెత్తుతాడు, కుమారుడు తండ్రి వైపు కాదు; కాని ప్రేమభారంతో అతడు దారిలోనే పడిపోతాడు. ‘తమ్ అసంప్రాప్య’ (అతనిని చేరకుండానే) అనే పదజంట కరుణరసానికి మూలం — ఎవరిని కౌగిలించుకోవాలని అతడు పరుగెత్తుతున్నాడో అతనిని తాకలేకపోతున్నాడు కూడా. ఇదే అతని సమస్త ప్రయత్నానికి ఉపమ — కుమారుని రక్షించాలనుకున్నా రెండు వరాల బంధం వల్ల అతనిని పొందలేకపోతున్నాడు. ‘స్త్రీజనంతో చుట్టుముట్టబడిన’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — రాజు ఈరోజు సభలో మంత్రులతో కాక అంతఃపురంలో స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు — రాజత్వం పోయింది, పితృత్వమే మిగిలింది. కుమారుని తీసుకురావడానికి సూతుణ్ణి మళ్ళీ మళ్ళీ నియోగించడం కూడా రాజు అస్థిర చిత్తాన్ని చూపుతుంది; ఎవరిని చూడాలని అతడు తహతహలాడుతున్నాడో అతనిని చూడగానే స్పృహ కోల్పోతున్నాడు.

అప్పుడు రాజభవనంలో వేలాది స్త్రీల రోదనధ్వని పుట్టింది; ఆభరణాల ధ్వనితో కలిసిన ‘హా హా రామా’ అనే ఆర్తనాదం ఒక్కసారిగా లేచింది. ఆ ఇద్దరు రామలక్ష్మణులూ సీతతో కలిసి ఏడుస్తూ రెండు చేతులతో ఆయనను కౌగిలించుకొని మంచంపై కూర్చోబెట్టారు. ఒక్క క్షణంలో స్పృహ వచ్చిన, కన్నీటి శోకసముద్రంలో మునిగిపోయిన రాజుతో అప్పుడు రాముడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు. ఆభరణాల గలగలతో కలిసిన రోదన అనే వర్ణనతో కవి సూచిస్తున్నది — ఉత్సవాలలో మంగళధ్వని కలిగించే ఆభరణాలే ఈరోజు శోకానికి సాధనాలయ్యాయి. ‘కన్నీటి శోకసముద్రంలో మునిగిపోయిన’ అనే రూపకంతో రాజు అవస్థ సూచించబడుతున్నది — అతడు శోకసముద్రంలో మునిగిపోయాడు, అక్కడ రాముడే ఏకైక నౌక. ఏడుస్తున్నా రామలక్ష్మణులూ సీతా తండ్రిని లేపి మంచంపై ఉంచుతారు; శోకంలో కూడా సేవాధర్మం మరువబడలేదు. ‘ఒక్క క్షణంలో స్పృహ వచ్చిన’ అనే పదంతో మూర్ఛ స్వల్పకాలికమైనదని చూపబడుతున్నది, దానితో కథ ముందుకు సాగుతుంది.

రాముడు అన్నాడు — ‘మహారాజా, నీ దగ్గర సెలవు కోరుతున్నాను; నువ్వు మా అందరికీ ప్రభువువు. దండకారణ్యానికి బయలుదేరుతున్న నన్ను క్షేమంగా చూడు. లక్ష్మణునికీ అనుజ్ఞ ఇవ్వు, సీత కూడా నన్ను వనానికి అనుసరించుగాక; ఎన్నో యథార్థమైన కారణాలతో వారించినా వారిద్దరూ (ఇక్కడ ఉండటానికి) ఇష్టపడటం లేదు. మానదా, శోకాన్ని విడిచిపెట్టి, ప్రజాపతి తన సంతానానికి అనుజ్ఞ ఇచ్చినట్లు మా అందరికీ — లక్ష్మణునికీ నాకూ సీతకూ — అనుజ్ఞ ఇవ్వు.’ జగత్పతి అనుజ్ఞ కోసం కలవరపడకుండా ఎదురుచూస్తున్న, వనవాసానికి సిద్ధమైన రాఘవుని చూసి రాజు అన్నాడు — ‘రాఘవా, నేను కైకేయి వరదానంతో మోహితుడనయ్యాను; ఈరోజు నన్నే నిగ్రహించి నువ్వు అయోధ్యలో రాజువు కా.’ ఇక్కడ రాముని ప్రార్థనలో మూడు భాగాలున్నాయి — ప్రయాణ నివేదనం, లక్ష్మణ సీతల కోసం అనుజ్ఞ, శోకాన్ని విడిచిపెట్టమని యాచన. ప్రజాపతి దృష్టాంతం కూడా సార్థకమైనది — తండ్రి కుమారులను తపస్సు కోసం వనానికి పంపుతాడు, ద్వేషంతో కాదు; అలాగే నువ్వు మమ్మల్ని పంపు అని రాముని ఆశయం. రాజు ప్రస్తావన మాత్రం చివరి ప్రయత్నం — కుమారుడు తండ్రిని నిగ్రహించి రాజ్యాన్ని తీసుకుంటే తండ్రి మాట భంగం కాదు, రాముడూ వెళ్ళనవసరం లేదు; కాని ఈ యుక్తి ధర్మవిరుద్ధమైనది, కాబట్టి రాముడు దానిని స్వీకరించడు.

రాజు ఇలా చెప్పగా ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడూ వాక్కోవిదుడూ అయిన రాముడు చేతులు జోడించి తండ్రికి బదులిచ్చాడు — ‘రాజా, నువ్వు వెయ్యి సంవత్సరాలు భూమికి పతివై ఉండు; నేను మాత్రం అరణ్యంలో నివసిస్తాను, నాకు రాజ్యకాంక్ష లేదు. నరాధిపా, తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు వనవాసంలో విహరించి, ప్రతిజ్ఞ చివరలో మళ్ళీ నీ పాదాలను పట్టుకుంటాను.’ ‘తొమ్మిదీ ఐదూ’ అనే గణనతో కవి పద్నాలుగు అనే సంఖ్యను రమణీయంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు; ‘పాదాలను పట్టుకుంటాను’ అనే పదంతో రాముడు వనవాసం త్యాగం కాదని, తిరిగి రావడంతో ముగిసే కాలపరిమితి అని సూచిస్తున్నాడు. సత్యపాశంతో బంధించబడి, రహస్యంగా కైకేయిచేత తొందరపెట్టబడుతూ, ఏడుస్తూ ఆర్తుడైన రాజు ఆ ప్రియపుత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, శ్రేయస్సు కోసం, అభివృద్ధి కోసం, తిరిగి రావడం కోసం కలవరపడకుండా వెళ్ళు; నీ దారి ఆపదలు లేనిదీ ఎక్కడినుండీ భయం లేనిదీ అగుగాక.’ ఇక్కడ తండ్రి ద్వైధం స్పష్టమవుతున్నది — నోటితో ఆశీస్సులు ఇస్తున్నాడు, హృదయంతో మాత్రం విరహాన్ని సహించలేక ఏడుస్తున్నాడు. ‘మిథః’ (రహస్యంగా) అనే పదంతో కైకేయి జనసమక్షంలో మాట్లాడదని, రహస్యంగానే రాజును తొందరపెడుతుందని సూచించబడుతున్నది; ఆమె ఈ గూఢచేష్టే తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు ఆమెను నిందించడానికి బీజం. ‘సత్యపాశంతో బంధించబడి’ అనే రూపకం కూడా ఆలోచించదగినది — ఇతరులను బంధించే పాశమే ఇక్కడ రాజును బంధిస్తున్నది; తాను ఇచ్చిన వరంతోనే తానే బద్ధుడయ్యాడు.

రాజు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘రఘునందనా, సత్యాత్ముడవూ ధర్మాభిమానం గలవాడవూ అయిన నీ బుద్ధిని మరలించడం సాధ్యం కాదు. అయినా ఈరోజు ఈ రాత్రి మాత్రం ఎట్టి పరిస్థితిలోనూ వెళ్ళకు; ఒక్కరోజైనా నిన్ను చూస్తూ నేను సుఖంగా ఉంటాను. తల్లినీ నన్నూ చూస్తూ ఈరోజు ఈ రాత్రి ఇక్కడ ఉండు; సకల కోరికలతో తృప్తుడవై రేపు ఉదయం బయలుదేరుతావు. నాయనా, నువ్వు అన్నివిధాలా దుష్కరమైన పని చేస్తున్నావు; నా ప్రియం కోసమే నువ్వు వనాన్ని ఆశ్రయించావు. సత్యంగా ప్రమాణం చేస్తున్నాను — ఇది నాకు ప్రియం కాదు; బూడిద కప్పిన అగ్ని వంటి, (దౌర్జన్యాన్ని) దాచుకొన్న స్త్రీచేత నేను చలింపజేయబడ్డాను. నాకు కలిగిన ఈ వంచననే నువ్వు దాటించాలనుకుంటున్నావు; సదాచారాన్ని నాశనం చేసే ఈ కైకేయిచేత నేను ప్రేరేపించబడ్డాను. నువ్వు నా జ్యేష్ఠపుత్రుడవు కాబట్టి తండ్రిని అసత్యం నుండి విముక్తుణ్ణి చేయాలనుకోవడం — ఇది ఆశ్చర్యమేమీ కాదు.’ ఇక్కడ రాజు మాట రెండుగా విభజించబడింది — మొదటి సగంలో అతడు ఒక్క రాత్రి కోసం యాచిస్తున్నాడు, రెండవ సగంలో తన నిర్దోషత్వాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు. ‘భస్మాగ్నికల్ప’ (బూడిద కప్పిన అగ్ని వంటి) అనే ఉపమతో కవి చూపుతున్నాడు — కైకేయి దౌర్జన్యం చాలాకాలం దాగి ఉంది, వరదాన సందర్భంలోనే మండింది; బూడిదపై కాలు పెట్టినవాడు కాలిపోతాడు. ‘నాకు కలిగిన ఈ వంచననే నువ్వు దాటించాలనుకుంటున్నావు’ అనే మాటతో తాను చేసిన దోషపు ఫలాన్ని కుమారుడు మోస్తున్నాడని రాజు అంగీకరిస్తున్నాడు. చివరకు మాత్రం పితృవాత్సల్యం గౌరవంగా మారుతుంది — ‘తండ్రిని సత్యవాదిగా చేయాలనుకుంటున్నావు, ఇది నీకు ఆశ్చర్యం కాదు’ అని చెబుతూ అతడు కుమారుని ధర్మనిష్ఠనే స్తుతిస్తున్నాడు.

ఆర్తుడైన తండ్రి మాటను విని సోదరుడు లక్ష్మణునితో కలిసి దీనుడైన రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఈరోజు నేను పొందే గుణాలను (సుఖాలను) రేపు నాకు ఎవరు ఇస్తారు? కాబట్టి సకల కోరికలనుండీ దూరమవడాన్నే నేను ఎంచుకుంటున్నాను. రాష్ట్రంతో, జనంతో, ధనధాన్యాలతో నిండిన ఈ భూమిని నేను విడిచిపెట్టాను; దానిని భరతునికి ఇవ్వండి. వనవాసం కోసం నేను చేసుకొన్న నిశ్చయం ఈరోజు చలించదు. వరదా, యుద్ధంలో నువ్వు కైకేయికి ఇచ్చిన వరాన్ని పూర్తిగా ఇవ్వు; నువ్వు సత్యవంతుడైన రాజువు కా. నేను నీ ఆదేశాన్ని చెప్పినట్లే పాలిస్తూ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనచరులతో కలిసి వనంలో నివసిస్తాను. ఇందులో సంకోచించవద్దు; భూమిని భరతునికి ఇవ్వు.’ మొదటి వాక్యంలో రాముని వైరాగ్యానికి మూలం కనిపిస్తుంది — ఈరోజు సులభంగా దొరికేది రేపు నిశ్చయం కాదు; కాబట్టి క్షణికమైన భోగాల కోసం ధర్మాన్ని విడువకూడదు. ‘నిఖిలేన ఏవ దీయతాం’ (పూర్తిగా ఇవ్వు) అనే పదంతో, వరాన్ని సగమే పాలిస్తే అదే అసత్యమని అతడు సూచిస్తున్నాడు; సత్యం విభజించబడదు. ‘వనచరులతో కలిసి నివసిస్తాను’ అనే మాటతో అతడు వనవాసాన్ని శిక్షలా కాక స్వీకరించిన వ్రతంలా వర్ణిస్తున్నాడు. ‘మా విమర్శః’ (సంకోచించవద్దు) అనే పదంతో అతడు తండ్రిలో మళ్ళీ మళ్ళీ పుడుతున్న సంశయాన్నే నివారిస్తున్నాడు; ద్వైధమే సత్యానికి పెద్ద శత్రువు.

రాముడు అన్నాడు — ‘రఘునందనా, నాకు రాజ్యకాంక్ష లేదు, నా కోసం సుఖాన్నీ ప్రియాన్నీ కోరను; నీ ఆదేశాన్ని యథావిధిగా నెరవేర్చాలనేదే నా కోరిక. నీ దుఃఖం తొలగిపోవుగాక; కన్నీటిలో మునిగిపోకు. ఎదిరించరాని నదీపతి అయిన సముద్రం క్షోభించనట్లే నువ్వు కూడా స్థిరంగా ఉండు. పురుషశ్రేష్ఠా, నేను రాజ్యాన్ని కోరను, సుఖాన్నీ కోరను, భూమినీ కోరను, ఈ కోరికలన్నింటినీ కోరను, స్వర్గాన్నీ కోరను, జీవించాలనీ కోరను; నిన్ను సత్యవంతునిగానే కోరుతున్నాను, అసత్యవంతునిగా కాదు. నీ ఎదుటే సత్యం మీదా సుకృతం మీదా నీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాను. నాయనా, ప్రభూ, నేను ఒక్క క్షణం కూడా ఆగలేను; ఈ శోకాన్ని భరించు, నా నిశ్చయం తారుమారు కాదు.’ సముద్రోపమతో రాముడు సూచిస్తున్నాడు — మహాపురుషునికి మర్యాదే బలం; నదులతో నిండుతున్నా సముద్రం తీరాన్ని దాటి ప్రవహించదు, అలాగే శోకంతో నిండినా రాజు సత్యపు తీరాన్ని దాటకూడదు. ‘స్వర్గాన్నీ కోరను, జీవించాలనీ కోరను’ అనే మాటలో రాముని నిష్ఠకు పరాకాష్ఠ కనిపిస్తుంది — అతడు జీవితాన్ని కూడా సత్యానికి సాటి విలువగా భావించడు. చివరకు ‘నా నిశ్చయం తారుమారు కాదు’ అని దృఢంగా చెబుతూ అతడు తండ్రి చివరి ఆశను తెంచివేస్తున్నాడు.

రాముడు అంటాడు — ‘రాఘవా అని సంబోధించి కైకేయి నన్ను ‘వనానికి వెళ్ళు’ అని కోరింది; నేను ‘వెళ్తాను’ అన్నాను. ఆ సత్యాన్ని నేను పాలిస్తాను. దేవా, ఆందోళన చెందకు; ప్రశాంతమైన జింకలతో నిండిన, నానావిధ పక్షులతో మారుమోగే వనంలో మేము విహరిస్తాం. నాయనా, తండ్రి దేవతలకు కూడా దైవమని స్మృతి చెబుతున్నది; కాబట్టి దైవమనే భావించి తండ్రి మాటను పాటిస్తాను. రాజశ్రేష్ఠా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత మళ్ళీ తిరిగి వచ్చిన నన్ను చూస్తావు; ఈ సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు. కన్నీళ్ళతో గద్గదమైన ఈ జనులందరినీ ఎవరు నిలదొక్కుకొనేలా చేయాలో, ఆ పురుషశార్దూలుడవైన నువ్వు ఎందుకు ఇలా చలించిపోయావు?’ ఇక్కడ రాముడు నాలుగు కారణాలను ముందుంచుతున్నాడు — తన ప్రతిజ్ఞ, వనపు రమణీయత, తండ్రి దైవత్వం, గడువు పరిమితమైనది కావడం. వనవర్ణన ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది — అతడు వనాన్ని భయస్థానంలా కాక శాంతమైన మృగాలతో, నానావిధ పక్షుల కూతలతో రమణీయమైన ఉద్యానంలా చూపుతున్నాడు, తండ్రి ఆందోళన శాంతించాలని. చివరి వాక్యంలో అతడు తండ్రికి ఆయన స్వధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — రాజే ప్రజల ధైర్యానికి మూలం; ఆయనే చలించిపోతే ఏడుస్తున్న జనులకు ఎవరు ధైర్యం ఇస్తారు. ‘తండ్రి దేవతలకు కూడా దైవం’ అనే మాట సమస్త రామాయణానికి ఒక సారసూత్రం — తండ్రి ఆజ్ఞను భంగపరిస్తే దేవారాధన కూడా సిద్ధించదు.

ఇక్కడినుండి రాముని మాట దీర్ఘవృత్తాలలో కూర్చబడింది; ఛందస్సు మార్పుతోనే కవి భావగాంభీర్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ‘పురమూ రాష్ట్రమూ సమస్త భూమీ నేను విడిచిపెట్టాను, దానిని భరతునికి ఇవ్వండి; నేను నీ ఆదేశాన్ని పాలిస్తూ చిరకాలం (వనాన్ని) సేవించడానికి వనానికి వెళ్తాను. నేను విడిచిపెట్టిన, పర్వతభాగాలతో, పురాలతో, ఉపవనాలతో కూడిన ఈ భూమిని భరతుడు శుభమైన సరిహద్దులలో ఏకచ్ఛత్రంగా పాలించుగాక; రాజా, నువ్వు చెప్పినది అలాగే జరుగుగాక. రాజా, గొప్ప కోరికలలోగానీ నాకు ప్రియమైనదానిలోగానీ నా మనస్సు, శిష్టులు సమ్మతించిన నీ ఆదేశంలో నిలిచినంతగా నిలవదు; పాపరహితుడా, నా కోసం నీ దుఃఖం తొలగిపోవుగాక. పాపరహితుడా, ఈరోజు నిన్ను అసత్యంతో ముడిపెట్టి నేను తరగని రాజ్యాన్నీ, సకల కోరికలనూ, భూమినీ, మైథిలినీ, ఏ ఆలోచించినదాన్నీ కోరను; సత్యాన్నే కోరుతున్నాను, నీ వ్రతం అలాగే నిలుచుగాక. వనంలో పండ్లనూ దుంపలనూ తింటూ, పర్వతాలనూ నదులనూ సరస్సులనూ చూస్తూ, విచిత్రమైన చెట్లు గల వనంలో ప్రవేశించే నేను సుఖపడతాను; నీకు నిశ్చింత కలుగుగాక.’ ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో రాముని నాలుగు అభిప్రాయాలు వరుసగా వెల్లడయ్యాయి — రాజ్యత్యాగం, భరతుని అభిషేకానికి అనుమోదం, తండ్రి ఆదేశంలోనే తనకు ఆసక్తి, చివరకు వనజీవితపు సౌఖ్యవర్ణన. ‘శుభమైన సరిహద్దులలో’ అనే పదంతో అతడు భరతునికి శుభమైన రాజ్యాన్ని ఆశీర్వదిస్తున్నాడు, ఈర్ష్యను ప్రకటించడం లేదు.

ఈ విధంగా ఆపదలో చిక్కుకొని, తాపంతో దుఃఖంతో పీడించబడుతున్న ఆ రాజు కుమారుని కౌగిలించుకొని, పూర్తిగా స్పృహ కోల్పోయి నేలపై పడి ఏ కదలికా లేకుండా ఉండిపోయాడు; జడంలా నిశ్చేష్టుడై పడకపై పడుకున్నట్లు నేలపైనే పడుకున్నాడు. రాజపత్ని అయిన ఆ కైకేయిని తప్ప మిగిలిన దేవులందరూ కలిసి ఏడ్చారు; సుమంత్రుడు కూడా ఏడుస్తూ మూర్ఛపోయాడు; అక్కడ అంతా హాహాకారం వ్యాపించింది. ‘ఆమెను తప్ప’ అనే ఒక్క పదంతో కవి కైకేయి ఒంటరితనాన్ని చూపుతున్నాడు — అందరి శోకంలోనూ ఆమె ఒక్కతే తాకబడకుండా ఉంది. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు ఆమెనే కఠినమైన మాటలతో నిందిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి