॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 35వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

సుమంత్రుడు కైకేయిని నిందించడం

సుమంత్రుడు శాంతవచనాలతోనూ తీక్ష్ణవచనాలతోనూ కైకేయిని నిందించడం, కేకయరాజు వర ఉపాఖ్యానం, అయినా కైకేయి చలించకపోవడం

గత సర్గలో రాజు మూర్ఛపోయి పడిపోయాడు, సుమంత్రుడు కూడా మూర్ఛపోయాడు. ఇక్కడ స్పృహ వచ్చి లేచిన అతడు ఒక్కసారిగా తల విదిలించి, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి, చేతితో చేతిని నలుపుకొంటూ, పళ్ళు కొరుకుతూ నిలిచాడు. అతని కళ్ళు కోపంతో ఎర్రబారాయి, ముఖం తన సహజమైన రంగును కోల్పోయింది. కోపానికి లోనైన అతడు ఒక్కసారిగా అశుభమైన సంతాపాన్ని పొందాడు. దశరథుని మనఃస్థితిని గమనిస్తూ ఆ సూతుడు తీక్ష్ణమైన మాటల బాణాలతో కైకేయి హృదయాన్ని కంపింపజేస్తున్నట్లు, సాటిలేని అశుభమైన మాటల వజ్రాలతో ఆమె మర్మస్థానాలన్నింటినీ భేదిస్తున్నట్లు బదులు పలికాడు. ఇక్కడ కవి మూడు ఆయుధాలను రూపకంగా చూపుతున్నాడు — బాణాలు, వజ్రాలు, మర్మభేదనం; వాక్కు అస్త్రం కంటే తీక్ష్ణమైనది కదా. సుమంత్రుడు కేవలం సారథి మాత్రమే కాదు, రాజుకు అంతరంగమంత్రి అని తెలుసుకోవాలి; కాబట్టి అతని నిందలో రాజభక్తి వల్ల వచ్చిన అధికారం ఉంది. ‘దశరథుని మనస్సును గమనిస్తూ’ అనే పదంతో సూచించబడుతున్నది — అతడు తానుగా కోపించడం లేదు, యజమాని చెప్పని దుఃఖాన్నే మాటలతో వ్యక్తం చేస్తున్నాడు. ముఖవర్ణం మారడం, కళ్ళు ఎర్రబారడం, పళ్ళు కొరకడం, చేతులు నలుపుకోవడం — ఈ నాలుగు క్రోధచిహ్నాలను కవి వరుసగా లెక్కించాడు; వీటితోనే సుమంత్రుని మాట అకస్మాత్తుగా పుట్టినది కాదని, చాలాకాలంగా పోగుపడిన ఆక్రోశపు విస్ఫోటనమని సూచించబడుతున్నది.

సుమంత్రుడు అన్నాడు — ‘స్థావరజంగమాత్మకమైన సమస్త జగత్తుకూ భర్త అయిన దశరథ మహారాజును నువ్వే స్వయంగా విడిచిపెట్టావు కాబట్టి, దేవీ, నువ్వు ఇక్కడ చేయలేని అకార్యమంటూ ఏదీ లేదు; కాబట్టి నిన్ను పతిఘాతినిగా, చివరకు కులఘాతినిగా కూడా భావిస్తున్నాను. మహేంద్రునిలా జయింపరానివాడూ, పర్వతంలా కదల్చరానివాడూ, మహాసముద్రంలా క్షోభింపరానివాడూ అయిన ఆయనను నువ్వు నీ పనులతో సంతాపపెడుతున్నావు. వరాలిచ్చే భర్త అయిన పతి దశరథుని అవమానించకు; స్త్రీలకు భర్త కోరిక కోటిమంది పుత్రులకంటే కూడా మిన్న. రాజు గతించిన తరువాత వయస్సు క్రమంలోనే పుత్రులు రాజ్యాలను పొందుతారు — ఇదే కులపరంపర; ఈ ఇక్ష్వాకుకులనాథుడు జీవించి ఉండగానే దానిని నువ్వు లోపింపజేయాలనుకుంటున్నావు.’ ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలతో రాజు అజేయత్వమూ, స్థైర్యమూ, గాంభీర్యమూ సూచించబడ్డాయి; అలాంటివాడైనా ఒక స్త్రీ ఒక్క వరంతో సంతప్తుడయ్యాడని దోషపు గురుత్వం చూపబడుతున్నది. ‘భర్త కోరిక కోటిమంది పుత్రులకంటే మిన్న’ అనే మాటతో సుమంత్రుడు కైకేయి మూలభ్రాంతిని తాకుతున్నాడు — ఆమె కుమారుని రాజ్యాన్ని పతి మాటకంటే అధికంగా భావిస్తున్నది. ‘ఇక్ష్వాకుకులనాథుడు’ అనే సంబోధనతో అతడు సూచిస్తున్నాడు — నువ్వు పీడిస్తున్నవాడు కేవలం నీ పతి కాదు, సమస్త కులానికీ నాథుడు; అతనికి అవమానం కులానికే అవమానం.

సుమంత్రుడు అంటాడు — ‘నీ కుమారుడు భరతుడు రాజు కావచ్చు, అతడే భూమిని పాలించవచ్చు; మేము మాత్రం రాముడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడికే వెళ్తాం. నీ రాజ్యంలో ఏ బ్రాహ్మణుడూ నివసించడానికి ఇష్టపడడు — అంతటి మర్యాదలేని పనిని నువ్వు ఈరోజు చేయబోతున్నావు. నిశ్చయంగా మేమందరం రాముడు సేవించిన దారిలోనే వెళ్తాం. బంధువులందరిచేతా, సత్పురుషులచేతా, బ్రాహ్మణులచేతా ఎల్లప్పుడూ విడువబడే నీకు, దేవీ, రాజ్యలాభంతో ఏం ప్రీతి కలుగుతుంది? అంతటి మర్యాదలేని పని చేయాలని నువ్వు కోరుకుంటున్నావు.’ ఇక్కడ సుమంత్రుడు కైకేయిని తర్కంతోనే ఓడించాలనుకుంటున్నాడు — ప్రజలతో కూడినదే రాజ్యం; ప్రజలూ బ్రాహ్మణులూ బంధువులూ అందరూ రాముని అనుసరిస్తే భరతుని చేతిలో శూన్యమైన నగరమే మిగులుతుంది. ఇదే భయప్రదర్శన తరువాతి సర్గలో ‘సారం తాగేసిన మద్యంలా భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించడు’ అని కైకేయి ఇచ్చే సమాధానానికి పూర్వరూపం. బ్రాహ్మణులు నివసించకపోవడం కూడా గొప్ప దోషం — బ్రాహ్మణులు నివసించని దేశంలో యజ్ఞాలూ స్వాధ్యాయమూ ధర్మమూ నిలిచిపోతాయి; కాబట్టి సుమంత్రుని మాట కేవలం నింద కాదు, రాష్ట్ర వినాశనానికి పూర్వసూచన.

సుమంత్రుడు అంటాడు — ‘ఇలాంటి నడవడి గల నువ్వు ఇలా ప్రవర్తిస్తున్నా భూమి వెంటనే బద్దలవ్వకపోవడం ఆశ్చర్యంగా చూస్తున్నాను. మహాబ్రహ్మర్షులు సృష్టించిన, జ్వలిస్తూ భయంకరంగా కనిపించే, ధిక్కారంతో నిండిన వాగ్దండాలు రాముని ప్రవాసానికి పూనుకొన్న నిన్ను హింసించకపోవడం కూడా ఆశ్చర్యమే. గొడ్డలితో మామిడిచెట్టును నరికి వేపచెట్టును ఎవరు పోషిస్తారు? ఈ వేపను పాలతో తడిపినా అది తియ్యనిది కాదు. దేవీ, తల్లి ఎలాగో నీ కులస్వభావమూ అలాగేనని భావిస్తున్నాను; లోకంలో ఒక సామెత ఉంది — వేపనుండి తేనె స్రవించదు.’ మామిడి-వేప దృష్టాంతంతో సుమంత్రుడు రెండు విధాల అర్థాన్ని సూచిస్తున్నాడు — రాముడు మామిడి, భరతుడు వేప కాదు; కైకేయి బుద్ధే వేప. స్వభావం చేదుగా ఉన్నదానిని పాలతో తడిపినా తియ్యగా చేయలేము; అలాగే కులసంస్కారంతో కూడా దుర్వాసన నశించదు. దీనితో తరువాతి కేకయరాజోపాఖ్యానానికి భూమిక ముడివేయబడుతున్నది. ‘భూమి బద్దలవ్వకపోవడం’ అనే మాట కూడా ఆలోచించదగినది — మహాపాపం చేసినప్పుడు భూమి బద్దలవుతుందని పురాణాలలో ప్రసిద్ధి; అది జరగకపోవడంతో సుమంత్రుడు తన విస్మయాన్నీ లోకపు నిస్సహాయతనూ ఒకేసారి వెల్లడిస్తున్నాడు.

సుమంత్రుడు ఒక పాత వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు — ‘నీ తల్లి దురాగ్రహం గురించి మేము ఇంతకుముందే విన్నట్లుగా ఎరుగుదుం. వరాలిచ్చే ఒక సాధుపురుషుడు నీ తండ్రికి సాటిలేని వరాన్ని ఇచ్చాడు; ఆ వరంతో ఆ రాజు సకల ప్రాణుల భాషలనూ ఎరిగినవాడయ్యాడు, పశుపక్ష్యాదుల మాటలు కూడా అతనికి అర్థమయ్యేవి. ఒకసారి పడకపై ఉండగా గొప్ప తేజస్సు గల జృంభుడనే పక్షి కూతతో దాని అభిప్రాయం నీ తండ్రికి తెలిసింది; అతడు అక్కడ ఎంతగానో నవ్వాడు. అప్పుడు నీ తల్లి కోపించి, మృత్యుపాశాన్నే కోరుకుంటున్నదై ఇలా అన్నది — ‘సౌమ్యుడా, రాజా, నీ నవ్వుకు కారణం తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.’ రాజు ఆ దేవితో అన్నాడు — ‘నీకు నా నవ్వుకు కారణం చెబితే నాకు వెంటనే మరణం సంభవిస్తుంది, సందేహం లేదు.’ అయినా నీ తల్లి మళ్ళీ కేకయునితో అన్నది — ‘నాకు చెప్పు; నువ్వు బ్రతుకు లేదా చావు, నన్ను మాత్రం నువ్వు ఎగతాళి చేయకూడదు.’ ప్రియురాలు అలా చెప్పగా ఆ కేకయ రాజు ఆ వరదాతకు ఆ విషయాన్ని యథార్థంగా చెప్పాడు.’ ఇక్కడ ‘మృత్యుపాశాన్నే కోరుకుంటున్నదై’ అనే పదంతో కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — ఆమె అజ్ఞానంతో కాదు, దురాగ్రహంతోనే పతి మరణాన్ని యాచిస్తున్నది. ఇదే వృత్తి కైకేయిలో మళ్ళీ ఉదయించిందని సుమంత్రుని అభిప్రాయం. ఈ ఉపాఖ్యానం కేవలం కథ కాదు — అక్కడా ఇక్కడా ఒకే క్రమం కనిపిస్తుంది: భార్య తెలుసుకోవాలని (వరాన్ని) కోరుతుంది, పతి నిరాకరిస్తాడు, ఆమె పట్టు విడువదు, చివరకు కులానికి హాని కలుగుతుంది.

‘అప్పుడు వరాలిచ్చే ఆ సాధువు రాజుతో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాజా, ఈమె మరణించినా సరే, నశించినా సరే, నువ్వు మాత్రం ఈమెకు చెప్పకు.’ ప్రసన్నమనస్కుడైన ఆయన మాట విని ఆ రాజు నీ తల్లిని వెంటనే వెళ్ళగొట్టి కుబేరునిలా విహరించాడు. అలాగే నువ్వు కూడా పాపదృష్టి గలదానవై మోహంతో దుర్జనులు నడిచే దారిలో రాజు పట్ల ఈ దురాగ్రహం చూపుతున్నావు. ఇక్కడ ఈ లోకప్రవాదం నాకు సత్యంగా తోస్తున్నది — పురుషులు తండ్రులను పోలి పుడతారు, స్త్రీలు తల్లిని పోలి పుడతారు.’ ఇక్కడ మూడు అంశాలు గమనించాలి — మొదటిది సాధువు నిర్ణయం, దురాగ్రహం గల భార్యను విడిచిపెట్టవలసిందే; రెండవది రాజు చేసిన పని, అతడు శోకించకుండా కుబేరునిలా సుఖంగా విహరించాడు; మూడవది సుమంత్రుని అనుమానం, కైకేయి తల్లి స్వభావాన్నే పొందింది. ఈ ప్రవాదం నిందకు శిఖరం — ఆమె కేవలం దోషం చేయడమే కాదు, దోషం ఆమెకు జన్మసిద్ధమైనది అని. కాని సుమంత్రుడు ఇక్కడే ఆగడు; నింద తరువాత అతడు ఉపదేశం వైపు మళ్ళుతాడు, ఎందుకంటే అతని ప్రయోజనం కైకేయిని ఓడించడం కాదు, రాముని రక్షించడం.

సుమంత్రుడు అంటాడు — ‘ఇలా ఉండకు; భూపతి చెప్పినదాన్ని గ్రహించు. ఇక్కడ భర్త కోరికను ఆరాధించు, ఈ జనానికి శరణువు కా. పాపులచేత ప్రోత్సహించబడి, దేవేంద్రునితో సమానమైన ప్రభ గల, లోకభర్త అయిన భర్తను అధర్మంలో నియోగించకు. దేవీ, పద్మనేత్రుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన దశరథ మహారాజు పాపరహితుడు; ఆయన ప్రతిజ్ఞ చేసినదాన్ని మిథ్య చేయడు.’ ‘ఈ జనానికి శరణువు కా’ అనే మాట ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది — కైకేయి ఈరోజు నాశనం చేస్తున్న స్థానమే వాస్తవానికి ఆమె అధికారం; రాణి ప్రజలకు శరణు, వారి విపత్తికి కారణం కాదు. ‘పాపులచేత ప్రోత్సహించబడి’ అనే పదంతో సుమంత్రుడు ఆమెకు ఒక మార్గాన్ని కూడా ఇస్తున్నాడు — మంథర మొదలైనవారి దోషాన్ని ఆమె అంగీకరిస్తే వెనుదిరగవచ్చు; కాని ఆమె ఆ మార్గాన్ని కూడా స్వీకరించదు.

సుమంత్రుడు అంటాడు — ‘రాముడు జ్యేష్ఠుడు, దానశీలి, కార్యదక్షుడు, తన ధర్మాన్ని రక్షించేవాడు, జీవలోకాన్ని రక్షించేవాడు, బలవంతుడు; అతనికి అభిషేకం జరుగుగాక. దేవీ, రాముడు తండ్రి అయిన రాజును విడిచి వనానికి వెళ్తే లోకంలో నీకు గొప్ప అపవాదం వ్యాపిస్తుంది. రాఘవుడు తన రాజ్యాన్ని పాలించుగాక, నువ్వు నిశ్చింతగా ఉండు; ఈ శ్రేష్ఠమైన పురంలో నివసిస్తూ రాఘవుడు తప్ప మరెవరూ సమర్థులు కారు. రాముడు యౌవరాజ్యంలో నిలిచాక, మహాధనుర్ధారి అయిన దశరథ మహారాజు పూర్వాచారాన్ని స్మరిస్తూ తానే వనంలో ప్రవేశిస్తాడు.’ ఈ చివరి మాట సుమంత్రుని చివరి అస్త్రం — రాజు వానప్రస్థం రాముని అభిషేకంతోనే దానంతట అదే వస్తుంది, రాముని వనవాసం అవసరమే లేదు; వృద్ధుడైన రాజు కుమారునికి రాజ్యాన్ని అప్పగించి వనానికి వెళ్ళడమే ఇక్ష్వాకుల కులధర్మం. కాని ఆమె ఇది కూడా వినదు.

ఈ విధంగా రాజసభలో శాంతవచనాలతోనూ తీక్ష్ణవచనాలతోనూ చేతులు జోడించిన సుమంత్రుడు కైకేయిని మళ్ళీ మళ్ళీ కలవరపెట్టడానికి ప్రయత్నించాడు. అయినా ఆ దేవి ఏమాత్రమూ క్షోభించలేదు, పరితపించలేదు; అప్పుడు ఆమె ముఖవర్ణంలో కూడా ఏ మార్పూ కనిపించలేదు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది — నింద నిష్ఫలమైంది, తరువాతి సర్గలో రాజే స్వయంగా సేననూ కోశాన్నీ రామునితో పంపడానికి పూనుకుంటాడు. చివరి శ్లోకంలో మూడు నిషేధాల పునరుక్తి (క్షోభించలేదు, పరితపించలేదు, మార్పు కనిపించలేదు) కైకేయి రాతి వంటి హృదయాన్ని చూపుతున్నది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి