॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 36వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

సిద్ధార్థుడు చెప్పిన అసమంజుని వృత్తాంతం

రామునితో పాటు సైన్యాన్ని, కోశాన్ని పంపమని రాజు ఆజ్ఞాపించడం, కైకేయి అడ్డుచెప్పడం, అసమంజుని కథతో సిద్ధార్థుడు కైకేయికి బుద్ధి చెప్పడం, రాజు తానే వెంట వెళ్ళాలని కోరడం

గత సర్గలో సుమంత్రుని నిందావచనాలు నిష్ఫలమయ్యాయి. ఇక్కడ తన ప్రతిజ్ఞకు తానే పీడితుడైన ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజు కన్నీళ్ళతో దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి మళ్ళీ సుమంత్రునితోనే ఇలా అన్నాడు — ‘సూతా, రత్నాలతో నిండినదీ, నాలుగు అంగాలు గలదీ అయిన సేనను రాఘవుని వెంట వెళ్ళడానికి వెంటనే సిద్ధం చెయ్యి. రూపంతో జీవించే వేశ్యలు, మాటకారులైన స్త్రీలు, గొప్ప ధనవంతులైన వర్తకులు విస్తారంగా వ్యాపించి కుమారుని సేనలను శోభింపజేయాలి. ఈ రాముని ఆశ్రయించి జీవించేవారికీ, ఎవరి పరాక్రమంతో అతడు ఆనందిస్తాడో వారికీ రకరకాల ధనాన్ని ఇచ్చి వారిని కూడా ఇందులో నియోగించు. ముఖ్యమైన ఆయుధాలు, పౌరులు, బండ్లు, అరణ్యాలు బాగా తెలిసిన బోయవాళ్ళు కాకుత్స్థుని అనుసరించాలి.’ ఇక్కడ రాజు ఆశయం ఆలోచించదగినది — కైకేయి వరంలో ‘రాముడు వనానికి వెళ్ళాలి’ అని మాత్రమే చెప్పబడింది, ‘ఒంటరిగా గాని దరిద్రుడై గాని వెళ్ళాలి’ అని కాదు; కనుక వరం యొక్క అక్షరాన్ని పాటిస్తూనే అతడు కుమారుని సుఖాన్ని కాపాడాలనుకుంటున్నాడు. ఈ యుక్తి ధర్మానికి విరుద్ధం కాదు, కాని కైకేయి దానిని సహించలేదు. సేన నాలుగు అంగాలతో ఉండడం, గణికలూ వర్తకులూ వెళ్ళడం, ఆయుధాలనూ బండ్లనూ పంపడం — వీటన్నిటితో రాజు వనవాసాన్ని ఒక వనవిహార యాత్రగా మార్చాలనుకుంటున్నాడు. బోయవాళ్ళ ప్రస్తావన ప్రత్యేకంగా అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే వనంలోని దారులూ, నీటి తావులూ వారికే తెలుసు.

రాజు ఇలా అంటాడు — ‘మృగాలనూ ఏనుగులనూ వేటాడుతూ, అడవి తేనెను త్రాగుతూ, రకరకాల నదులను చూస్తూ అతడు రాజ్యాన్ని తలచుకోడు. నాకు ఉన్న ధాన్యకోశమూ ధనకోశమూ రెండూ నిర్జనమైన వనంలో నివసించే రాముని వెంటనే వెళ్ళాలి. పుణ్యప్రదేశాలలో యజ్ఞాలు చేస్తూ, తగిన దక్షిణలు ఇస్తూ, ఋషులతో కలిసి అతడు వనంలో సుఖంగా నివసిస్తాడు. మహాబాహువైన భరతుడు అయోధ్యను పాలిస్తాడు; శ్రీమంతుడైన రాముడు మాత్రం అన్ని కోరికలతోనూ సమృద్ధిగా ఉండేట్లు చూడాలి.’ ఇక్కడ రాజు మనస్సులోని ద్వైధం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — నోటితో అతడు వనవాసాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు, కాని హృదయంతో ఆ వనవాసాన్నే ఒక ఉత్సవంగా చేయాలనుకుంటున్నాడు. ‘రాజ్యాన్ని తలచుకోడు’ అనే మాట నిజానికి తండ్రికే ఊరట, రామునికి కాదు; రాముడు రాజ్యాన్ని ఇంతకుముందే మరచిపోయాడు. ‘యజ్ఞాలు చేస్తూ, తగిన దక్షిణలు ఇస్తూ’ అనే మాటలతో రాజు సూచిస్తున్నాడు — అక్కడ కోశం భోగం కోసం కాదు, యజ్ఞదానాల ద్వారా ధర్మం కోసం ఉపయోగపడాలి; అలా వనవాసం కూడా రాజధర్మంలో ఒక రూపమే అవుతుంది.

కాకుత్స్థుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా కైకేయికి భయం కలిగింది; ఆమె ముఖం ఎండిపోయింది, గొంతు పూడుకుపోయింది. విషణ్ణురాలై, భయపడి, ఎండిపోతున్న ముఖంతో ఆమె రాజుకు ఎదురుగా నిలిచి ఇలా అన్నది — ‘సాధూ, సారం తీసివేసిన సురలా, ధనమంతా పోయి, ఏమాత్రం రుచి లేని, శూన్యమైన రాజ్యాన్ని భరతుడు స్వీకరించడు.’ సిగ్గు విడిచిన కైకేయి ఇంత దారుణంగా మాట్లాడుతుండగా రాజు దశరథుడు విశాలనేత్రి అయిన ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ అహితకారిణీ, కాడికి కట్టబడి బరువు మోస్తున్న నన్నే ఎందుకు పొడుస్తున్నావు? ఈ అనార్యమైన కార్యాన్ని నువ్వు మొదలుపెట్టావు; అప్పుడే మొదట్లోనే ఎందుకు ఆపలేదు?’ ఇక్కడ కవి కైకేయి యొక్క మూడు శారీరక లక్షణాలను సూచించాడు — భయం, ముఖం ఎండిపోవడం, గొంతు బొంగురుపోవడం; లోభానికి హద్దు లేదు, అందుకే రెండు వరాలు పొందినా ఆమె సందేహిస్తూనే ఉంది. రాజు నిందలో రథపు రూపకం ఉంది — కాడికి కట్టబడినవాడే బరువు మోస్తాడు; వానిని మళ్ళీ కొరడాతో కొట్టడం క్రౌర్యమే. ‘మొదట్లోనే ఎందుకు ఆపలేదు’ అనే ప్రశ్నతో అతడు చూపిస్తున్నాడు — నిషేధమే ఉద్దేశమైతే వరం అడిగే సమయంలోనే చెప్పవలసింది; ఇప్పుడు బరువు అప్పగించి మళ్ళీ అడ్డుపెట్టడం తగదు.

క్రోధంతో కూడిన అతని ఆ మాట విని సుందరి కైకేయి రెట్టింపు కోపంతో రాజుతో ఇలా అన్నది — ‘నీ వంశంలోనే సగరుడు అసమంజుడని ప్రసిద్ధుడైన తన పెద్దకొడుకును వెళ్ళగొట్టాడు; అలాగే ఇతడు కూడా వెళ్ళవలసినవాడే.’ ఇలా అనిపించుకొన్న రాజు దశరథుడు ‘ఛీ’ అని మాత్రమే అన్నాడు; జనమంతా సిగ్గుపడ్డారు, కాని ఆమె దానిని గ్రహించలేదు. ‘గ్రహించలేదు’ అనే మాటతో కవి ఆమె మోహపు గాఢతను చూపిస్తున్నాడు — ధిక్కారపు అర్థాన్ని కూడా ఆమె గ్రహించలేకపోతున్నది. సగరుని ఉదాహరణ ఆమె కుతర్కం, ఎందుకంటే అసమంజుడు దుష్కర్మల వల్ల విడువబడ్డాడు, రాముడు మాత్రం నిర్దోషి; ఈ భేదాన్నే సిద్ధార్థుడు ముందు స్పష్టం చేయబోతున్నాడు. ‘ఛీ’ అనే ఒక్క మాటే రాజు జవాబు — శోకంతో వాక్కు క్షీణించింది, కోపంతో మాట అడ్డుపడింది; ఇంతమాత్రంతోనే కవి అతని నిస్సహాయతను వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.

అక్కడ సిద్ధార్థుడనే వృద్ధుడైన మహామంత్రి ఉన్నాడు — శుచి, రాజు ఎంతో గౌరవించేవాడు; అతడు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘అసమంజుడు దారిలో ఆడుకొనే పిల్లలను పట్టుకొని సరయూనదిలో విసిరివేసి ఆనందించేవాడు; అందుకే అతడు దుర్బుద్ధి. అది చూసి పౌరులందరూ కోపంతో రాజుతో ఇలా అన్నారు — రాష్ట్రాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడా, అసమంజుని ఒక్కనినైనా ఎంచుకో, లేదా మమ్మల్నైనా ఎంచుకో. అప్పుడు రాజు వారితో — ఈ భయం దేని వల్ల? — అని అడిగాడు. రాజు అడిగినప్పుడు ఆ ప్రజలు ఇలా చెప్పారు — ఇతడు ఆడుకొంటున్న మా పిల్లలను, బెదిరిపోయిన పసివారిని సరయూలో విసిరివేసి మూర్ఖత్వంతో సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందుతున్నాడు.’ ఇక్కడ సిద్ధార్థుని నేర్పు చూడదగినది — అతడు కైకేయిని నిందించడు, ఆమె ఇచ్చిన ఉదాహరణనే విస్తారంగా చెబుతాడు, దాని అనౌచిత్యాన్ని ఆమె తానే చూసేట్లుగా. వృద్ధత్వం, శుచిత్వం, రాజు చేత గౌరవింపబడడం — ఈ మూడు విశేషణాలు సిద్ధార్థుని మాటకు ప్రామాణ్యాన్ని నెలకొల్పుతాయి. పౌరుల మాట కూడా ఆలోచించదగినది — వారు స్వార్థం కోసం మాట్లాడడం లేదు, తమ పిల్లల ప్రాణాలకు రక్షణ మాత్రమే కోరుతున్నారు.

‘ప్రజల ఆ మాట విని ఆ నరపతి వారికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో అహితుడైన ఆ కుమారుని విడిచిపెట్టాడు. భార్యతోనూ పరివారంతోనూ సహా అతనిని వెంటనే వాహనంలో ఎక్కించి, ‘ఇతడు జీవితాంతం వెళ్ళగొట్టబడాలి’ అని తండ్రి వారికి ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ అసమంజుడు నాగలి కర్రూ బుట్టా పట్టుకొని పర్వత దుర్గాలలో తిరిగాడు, పాపకర్ముడిలా అన్ని దిక్కులలోనూ సంచరిస్తూ తిరుగాడాడు. ఇలా పరమధార్మికుడైన రాజు సగరుడు అతనిని విడిచిపెట్టాడు. కాని రాముడు ఏ పాపం చేశాడని ఇలా అడ్డగించబడుతున్నాడు?’ ఇక్కడ సిద్ధార్థుని తర్కం పూర్ణమవుతుంది — విడిచిపెట్టడానికి కారణం పాపమే, తండ్రి ఇష్టం కాదు; అసమంజుడు బాలహత్య వల్ల విడువబడ్డాడు, రామునిలో అలాంటి దోషమేదీ లేదు. సగరునికి ఇచ్చిన ‘పరమధార్మికుడు’ అనే విశేషణం కూడా అర్థవంతం — ధార్మికుడైన రాజు కూడా కొడుకును విడిచిపెడతాడు, కాని కారణంతోనే. ‘నాగలి కర్రూ బుట్టా పట్టుకొని’ అనే మాటతో అసమంజుని దైన్యం చూపబడుతున్నది — రాజకుమారుడైనా అతడు కేవలం గునపమూ బుట్టా మాత్రమే పట్టుకొని పర్వత దుర్గాలలో తిరుగుతున్నాడు; ఇదే నిర్వాసనకు నిజమైన ఛాయ.

సిద్ధార్థుడు అంటాడు — ‘రాఘవునిలో ఏ ఒక్క అవగుణాన్నీ మేము చూడడం లేదు; చంద్రునిలో మచ్చలాగా ఇతనిలో దోషం కనుగొనడం దుర్లభం. లేదా దేవీ, నువ్వు రాఘవునిలో ఏదైనా దోషం చూస్తే, దానిని నిజంగా ఇప్పుడే చెప్పు; అప్పుడు రాముడు వెళ్ళగొట్టబడతాడు. దోషం లేనివాడినీ, సన్మార్గంలో నిరతుడైనవాడినీ విడిచిపెట్టడం ధర్మవిరుద్ధమై ఇంద్రుని తేజస్సునైనా దహించివేస్తుంది. కనుక శుభానన, రాముని శ్రేయస్సును నాశనం చేయడం చాలు; లోకంలో నీకు వచ్చే అపవాదం నుండి కూడా నిన్ను నువ్వు కాపాడుకోవాలి.’ ఇక్కడ చంద్రుని ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — చంద్రునిలో కళంకంలా కనిపించేది కూడా అతని సౌందర్యమే; అలాగే రామునిలో దోషాన్ని వెదకడం కూడా సాధ్యం కాదు. ‘ఇంద్రుని తేజస్సునైనా దహించివేస్తుంది’ అనే మాటతో సిద్ధార్థుడు భయపెడుతున్నాడు — నిర్దోషిని విడిచిపెట్టడం అధర్మం, అధర్మం దేవరాజు తేజస్సునే దహిస్తుంది, ఇక మర్త్యుడైన రాజు సంగతి చెప్పేదేమిటి. ‘దోషం చెప్పు, అప్పుడు రాముడు వెళ్ళగొట్టబడతాడు’ అని అతడు న్యాయమార్గాన్నే చూపిస్తున్నాడు — ఆరోపణ లేకుండా తీర్పు చేయకూడదు; ఈ వాక్యరచన సభలో ప్రమాణపూర్వకమైన విచారణకు పిలుపు.

సిద్ధార్థుని మాట విని, మరింత అలసిన గొంతుతో, శోకంతో దెబ్బతిన్న వాక్కుతో రాజు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ పాపరూపిణీ, నీకు ఈ మాట నచ్చదు; నాకు గాని నీకు గాని ఏది హితమో నీకు తెలియదు. కృపణమైన మార్గాన్ని ఆశ్రయించి నువ్వు దుశ్చేష్టలు చేసేదానివయ్యావు; నీ ప్రవర్తన సన్మార్గం నుండి తొలగిపోయింది. ఈ రోజు నేనే రాజ్యాన్నీ, సుఖాన్నీ, ధనాన్నీ విడిచిపెట్టి రాముని వెంట వెళ్తాను; అందరూ మాతోపాటు వస్తారు. నువ్వు మాత్రం రాజైన భరతునితో కలిసి చిరకాలం యథాసుఖంగా రాజ్యాన్ని అనుభవించు.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ఈ సర్గలో రాజు చేసిన మూడు వరుస ప్రయత్నాలు కనిపిస్తాయి — మొదట సేనతోనూ కోశంతోనూ రాముని వనవాసాన్ని సుఖమయం చేయడం, రెండవది సిద్ధార్థుని ద్వారా కైకేయిని మరలించడం, మూడవది తానే రాముని అనుసరించడం; మూడూ నిష్ఫలమవుతాయి, ఎందుకంటే రాముడే వాటిని నిరాకరిస్తాడు. చివరి వాక్యంలో ‘చిరకాలం యథాసుఖంగా రాజ్యాన్ని అనుభవించు’ అనే మాట వ్యాజస్తుతి రూపంలో అత్యంత కటువైనది — ఆమె కోరినదే ఇచ్చి రాజు ఆమెకు ఒంటరితనాన్నే ఇస్తున్నాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి