సర్గ
సీత నారచీరలు ధరించడం, వసిష్ఠుడు కైకేయిని నిందించడం
రాముడు సేనను నిరాకరించడం, రామలక్ష్మణసీతలు నారచీరలు ధరించడం, అంతఃపుర స్త్రీల ఖేదం, వసిష్ఠుని క్రోధవచనాలు
గత సర్గలో రాజు రామునితో పాటు సేనను, కోశాన్ని పంపమని ఆజ్ఞాపించాడు; మహామంత్రి సిద్ధార్థుడు కైకేయి ఎదుట రాముని నిర్దోషత్వాన్ని చాటాడు. మహామంత్రి ఆ మాట విని, వినయం తెలిసిన రాముడు వినయంగానే దశరథునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నేను భోగాలను విడిచిపెట్టాను; వనంలో అడవి ఆహారంతోనే నేను జీవించాలి. అన్ని విధాలా సంగాన్ని విడిచిన నాకు వెంట వచ్చే పరివారంతో ఏం ప్రయోజనం?’ తరువాత అతడు ఒక దృష్టాంతంతో తన ఆశయాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — శ్రేష్ఠమైన ఏనుగును దానం చేసిన తరువాత దాని నడుముకు కట్టే తాడు మీద మనసు పెట్టుకొనే మనిషికి, ఆ ఉత్తమమైన ఏనుగునే విడిచిపెడుతూ తాడు మీది మమకారంతో ఏం ఫలం? అలాగే, సత్పురుషులలో శ్రేష్ఠుడా, జగత్పతీ, రాజ్యాన్నే విడిచిపెట్టిన నాకు జెండాలతో కూడిన సేనతో ఏం పని? ‘అన్నిటినీ నేను మీకు వదిలివేస్తున్నాను; నాకు నారచీరలు మాత్రమే తీసుకురండి’ అని అతడు స్పష్టంగా చెబుతాడు. తరువాత దాసీలకు గునపాన్నీ బుట్టనూ రెండింటినీ తీసుకురమ్మని ఆజ్ఞాపిస్తాడు, ఎందుకంటే పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అతడు వనంలో ఉండాలి — గునపంతో దుంపలు తవ్వాలి, బుట్టలో పండ్లు మోయాలి. ఇక్కడ చూడవలసినది — రాముని త్యాగం సగం కాదు, పూర్ణమైనది; అతడు రాజ్యాన్ని మాత్రమే విడిచిపెట్టడం లేదు, రాజవేషాన్ని కూడా విడిచి తాపసవేషాన్నే స్వీకరించాలనుకుంటున్నాడు. ఈ సంకల్పమే రాబోయే సంఘటనలకు మూలం. రాజు ఇచ్చిన కోశం, సేన, పరిజనం — అన్నీ ఆ ఒక్క మాటతో నిరాకరించబడ్డాయి.
అప్పుడు కైకేయి అనుమతి ఇవ్వడమే కాదు, తానే నారచీరలు తెచ్చి, గొప్ప జనసమూహం మధ్య సిగ్గు లేకుండా, రాఘవునితో ‘కట్టుకో’ అన్నది. పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు ఆ రెండు చీరలను ఆమె చేతి నుండి స్వీకరించి, తన సన్నని వస్త్రాన్ని విడిచి, ఆ క్షణంలోనే మునివస్త్రాలను ధరించాడు — అక్కడ ఆలస్యం లేదు, విషాదం లేదు, ప్రతివచనం లేదు. లక్ష్మణుడు కూడా అక్కడే తండ్రి ఎదుటనే శుభమైన వస్త్రాలను విడిచి తాపసులు కప్పుకొనే వస్త్రాలను తీసుకున్నాడు; తమ్ముని అనుసరణ కూడా అంతే వేగంగా జరిగింది. కాని సీత విషయంలో కవి ధోరణి మారుతుంది. పట్టువస్త్రాలు ధరించే ఆమె తాను కట్టుకోవడానికి ఇచ్చిన నారచీరను చూసి భయపడిపోయింది — వలను చూసిన ఆడుజింక భయపడినట్లు. ఈ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — జింక మృత్యువుకు భయపడదు, ఇంతకుముందెన్నడూ చూడని బంధనానికి భయపడుతుంది; అలాగే సీత వనవాసానికి భయపడదు, పరిచయం లేని వేషంతో తికమకపడుతుంది. ఆమె జనకుని రాకుమార్తె, దశరథుని కోడలు; అలాంటి నారబట్టను ఆమె ఎన్నడూ చూడలేదు, తాకలేదు. ఇక్కడే సర్గలో కరుణరసం మొదలవుతుంది. కైకేయి తన చేతితో నారచీర ఇవ్వడమే ఆమె సిగ్గులేనితనాన్ని బయటపెడుతుంది, ఎందుకంటే కోడలికి నారబట్ట ఇవ్వాలని ఏ అత్తగారూ కోరుకోదు.
ఆమె సిగ్గుపడుతున్నట్లుగా, ఎంతో మనోవ్యథతో, కైకేయి చేతి నుండి ఆ దర్భచీరలను తీసుకుంటుంది. కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులతో, ధర్మం తెలిసినదీ ధర్మాన్ని దర్శించేదీ అయిన జానకి గంధర్వరాజు వంటి భర్తను ‘వనంలో నివసించే మునులు నారచీరను ఎలా కట్టుకుంటారు?’ అని అడిగింది. ఆ ప్రశ్నే ఆమె అవస్థను బయటపెడుతుంది; ఆమె వనాన్ని నిరాకరించడం లేదు, కట్టుకొనే విధానం మాత్రమే తెలియదు. ఇలా నేర్పు లేక ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ తికమకపడింది — పదేపదే మరచిపోయి కలవరపడింది. చివరకు ఒక చీరను మెడపై వేసుకొని, మరొకదానిని చేతిలో పట్టుకొని, సిగ్గుపడిన జనకపుత్రి అక్కడ ఏమీ చేయలేక అలాగే నిలుచుండిపోయింది — అందరూ చూస్తుండగా స్తబ్ధురాలై. అది చూసి ధర్మాన్ని ధరించేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు వెంటనే వచ్చి తానే ఆమె పట్టుచీర పైన నారచీరను కట్టాడు. ఇదే సర్గకు మధ్యబిందువు. రాముడు దుఃఖించాడని కవి చెప్పడు; కాని అతడు పట్టుచీరను తీసివేసి కట్టకుండా దాని పైనే కట్టాడు, దానితోనే అతని మనోవస్థ సూచించబడుతున్నది — ఇప్పటికీ సీత రాకుమార్తెతనాన్ని అతడు తొలగించలేదు. హిందీ భాష్యం కూడా ఇక్కడ ‘మరచిపోతూ ఉండేది’ అని స్మృతిభ్రంశాన్నే సూచిస్తున్నది, మూర్ఛను కాదు.
సీతకు ఉత్తమమైన నారచీరను కడుతున్న రాముని చూసి అంతఃపురంలో సంచరించే స్త్రీలు కన్నీళ్ళు కార్చారు. ‘పరమాయత్తలు’ — అత్యంత ఖిన్నులై, పరవశులై — వారు జ్వలించే తేజస్సు గల రామునితో ఇలా అన్నారు — ‘నాయనా, ఈ మనస్విని వనవాసానికి నియోగించబడలేదు; వరాల మాట రాముని మాత్రమే తాకింది, సీతను కాదు. తండ్రి మాటను అనుసరించి నిర్జనమైన వనానికి నువ్వు వెళ్ళిన తరువాత నీ వియోగంలో ఈమెను చూడడమే మాకు సఫలమవుగాక, ప్రభూ. లక్ష్మణుని తోడుగా తీసుకొని నువ్వు వనానికి వెళ్ళు; ఈ కల్యాణి తాపసిలా వనంలో ఉండదగినది కాదు. పుత్రా, మా ఈ యాచనను మన్నించు — భామిని సీత ఇక్కడే ఉండనీ. నిత్యం ధర్మపరుడవైన నువ్వు ఇప్పుడు ఇక్కడ ఉండాలనుకోవడం లేదు, అది తగినదే; కాని ఈమెను తీసుకువెళ్ళకు.’ వీరి మాటలలో ఆజ్ఞ లేదు, కోపం లేదు, కేవలం దైన్యమే — రాణులై ఉండి కూడా వారు యాచిస్తున్నారు. అయినా రాముడు జవాబు చెప్పడు; మౌనమే అతని జవాబు. దీనితో కవి సీత నిశ్చయాన్ని రాముడు కూడా భంగపరచలేడని చూపిస్తున్నాడు. ‘పరమాయత్తలు’ అనే పదాన్ని హిందీ భాష్యం ‘అత్యంత ఖిన్నలు’ అని వ్యాఖ్యానించింది; పరవశత్వమూ దైన్యమూ రెండూ ఇక్కడ గ్రహించబడుతున్నాయి.
వారి అలాంటి మాటలు వింటూ కూడా దశరథ కుమారుడు తనకు సమానమైన శీలం గల సీతకు అలాగే నారచీరను కట్టాడు — భార్య ఇష్టాన్నే అతడు ప్రమాణంగా స్వీకరిస్తున్నాడు. ఆమె నారచీరను స్వీకరించగానే రాజగురువైన వసిష్ఠుడు కన్నీళ్ళతో సీతను వారించి కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘హద్దు మీరినదానా, దుర్బుద్ధీ, కులానికి మచ్చ తెచ్చేదానా, కైకేయీ! రాజును మోసగించి నువ్వు హద్దులో నిలవడం లేదు — వరాల సీమను అతిక్రమిస్తున్నావు. శీలం లేనిదానా, దేవి సీత వనానికి వెళ్ళకూడదు; ఆమె రామునికి లభించవలసిన సింహాసనాన్నే అధిష్ఠిస్తుంది. వివాహం చేసుకొని గృహస్థులుగా ఉండే వారందరికీ భార్య ఆత్మయే; కనుక ఈమె రాముని ఆత్మయే అని భావించి భూమిని పాలిస్తుంది.’ గురువు యొక్క ఈ యుక్తి గుర్తుంచుకోదగినది — అతడు మెత్తదనంతో యాచించడు, వరం యొక్క అక్షరార్థాన్నే ఆశ్రయించి తర్కంతో కైకేయిని కట్టివేస్తాడు. నువ్వు అడగనిది నీకు లభించలేదు; రాముని వనవాసమే కోరబడింది, సీతది కాదు. ఇదే యుక్తి తరువాతి శ్లోకాలలో విస్తరించబడుతుంది. ‘సమానశీల’ అనే పదంతో కవి సీత శీలం రాముని శీలంతో సమానమని, కనుక ఆమె నిశ్చయం కూడా అంతే దృఢమని స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు.
వసిష్ఠుడు మళ్ళీ అంటాడు — ‘ఒకవేళ వైదేహి రామునితో కలిసి వనానికి వెళ్తే, మేము కూడా అక్కడికి వెంట వస్తాము, ఈ నగరం కూడా వెళ్తుంది. భార్యాసమేతుడైన రాఘవుడు ఎక్కడ ఉంటాడో అక్కడికే సరిహద్దు రక్షకులు కూడా వెళ్తారు; జీవనాధారమైన సంపదతో రాష్ట్రమూ, పరివారంతో నగరమూ అక్కడికే వెళ్తాయి. భరతుడు కూడా శత్రుఘ్నునితో కలిసి నారచీరలు ధరించి వనచరుడై వనంలో నివసించే అన్న కాకుత్స్థుని అనుసరించి నివసిస్తాడు. అప్పుడు ఒంటరిదానవై, దుర్వర్తనురాలవై, ప్రజల అహితంలో నిలిచిన నువ్వు, జనమంతా వెళ్ళిపోయి చెట్లు మాత్రమే మిగిలిన శూన్యమైన భూమిని పాలించు.’ చివరగా అతడు సూత్రరూపంలో చెబుతాడు — ‘రాముడు రాజు కాని రాష్ట్రం రాష్ట్రమే కాదు; రాముడు ఎక్కడ నివసిస్తాడో ఆ వనమే రాష్ట్రమవుతుంది.’ ఈ వాక్యమే ఈ సర్గ సారం — రాష్ట్రం అంటే భూమి కాదు, ప్రాకారం కాదు, ప్రజల అనురాగమే. కైకేయి చేతిలో అయోధ్య ఉండవచ్చు గాక, కాని అది శూన్యమవుతుంది; రాముని అడుగుజాడలను అనుసరించే వనభూమియే సజీవమైన రాష్ట్రమవుతుంది. ‘అంతపాలురు’ అంటే సరిహద్దు రక్షకులు; వారు కూడా వెళ్ళిపోతే రాజ్యానికి సరిహద్దే మిగలదు.
వసిష్ఠుడు కైకేయి మూల ప్రయోజనాన్నే ఛేదిస్తాడు — ‘భరతుడు నిజంగా మహీపతి దశరథుని కుమారుడుగా పుట్టినవాడైతే, తండ్రి ఇవ్వని భూమిని పాలించాలని కోరడు, నీ దగ్గర కొడుకులా ఉండాలనీ కోరడు. నువ్వు భూమి నుండి ఆకాశానికి ఎగిరినా సరే, తండ్రి వంశపు చరిత్ర తెలిసిన అతడు మరొకలా చేయడు.’ తరువాత నిష్కర్ష — ‘ఇలా కొడుకు మీది అత్యాశతో నువ్వు కొడుకుకే అప్రియం చేశావు; ఎందుకంటే లోకంలో రాముని అనుసరించనివాడు ఒక్కడూ లేడు.’ చివరకు అతడు ప్రత్యక్ష ప్రమాణాన్ని చూపిస్తాడు — ‘ఈ రోజే నువ్వు చూస్తావు: రామునితో పాటు వెళ్తున్న పశువులనూ, సర్పాలనూ, మృగాలనూ, పక్షులనూ, అతని వైపు తిరిగిన చెట్లనూ.’ తిర్యగ్జంతువులూ చెట్లూ రాముని అనుసరిస్తుంటే మనుష్యుల సంగతి చెప్పేదేమిటి? ఇలా వసిష్ఠుడు కైకేయిని రెండు దెబ్బలతో కొడుతున్నాడు — మొదట ఆమె ధర్మాన్ని, తరువాత ఆమె స్వార్థాన్ని కూడా. కొడుకు కోసం చేసినదే కొడుకుకు అనర్థమైంది — ఇదే ఆమె కర్మ యొక్క విపాకం. ‘ఆకాశానికి ఎగిరినా’ అనే అతిశయోక్తితో వసిష్ఠుడు కైకేయి ప్రయత్నం నిష్ఫలమని చూపిస్తున్నాడు.
చివరి నాలుగు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి, ఇది సర్గాంతంలో వేగం పెరగడాన్ని సూచిస్తుంది. వసిష్ఠుడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు — ‘దేవీ, నారచీరను తొలగించి కోడలికి ఉత్తమమైన ఆభరణాలు ఇవ్వు; ఈమెకు నారచీర విధించబడలేదు’ అని చెప్పి అతడు ఆ వస్త్రాన్ని వారించాడు. ‘కేకయరాజపుత్రీ, నువ్వు వరంలో ఒక్క రాముని వనవాసాన్నే కోరావు, సీతది కాదు; కనుక ఈమె అలంకరించుకొని, నిత్యం శృంగారం చేసుకొంటూ అరణ్యంలో రాఘవునితో కలిసి నివసించాలి. ముఖ్యమైన వాహనాలతోనూ పరిచారకులతోనూ చుట్టుముట్టబడి, అన్ని వస్త్రాలతోనూ సామగ్రితోనూ రాకుమార్తె యథాసుఖంగా వెళ్ళాలి — వరాలు ఇచ్చినప్పుడు నువ్వు ఈమెను కోరలేదు.’ సాటిలేని ప్రభావం గల, విప్రులలో ముఖ్యుడైన ఆ గురువు ఇలా పలుకుతున్నా సీత తన భావం నుండి వెనుకకు మరలలేదు. ఆమె ప్రియమైన భర్తకు తాను కూడా అనుకూలంగా ఉండాలని — అతని వేషాన్నే అనుకరించాలని — కోరుకుంటున్నది. ఇలా సర్గ విరోధాభాసంతో ముగుస్తుంది: గురువు ఆజ్ఞ సీతకు ఆభరణాలు ఇస్తుంది, సీత మాత్రం నారబట్టనే ఎంచుకుంటుంది. తరువాతి సర్గలో దశరథుడు తానే ఇదే విషయాన్ని లేవనెత్తుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥