సర్గ
సీతకు వనవాస నివేదనం
విషణ్ణుడైన రాముని చూసి సీత ప్రశ్నించడం, రాముడు వరాల వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం, ఇంట్లోనే ఉండమని సీతకు కర్తవ్యోపదేశం చేయడం
గత సర్గలో కౌసల్య రాముని కోసం స్వస్తివాచనం చేసింది. ఇక్కడ తల్లి చేత స్వస్త్యయనం చేయించుకొన్న అతడు కౌసల్యకు నమస్కరించి, ధర్మిష్ఠమైన మార్గంలో నిలిచి వనానికి బయలుదేరాడు. జనంతో నిండిన రాజమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ ఆ రాజకుమారుడు తన గుణసంపదతో జనుల హృదయాలను మథించినట్లయింది — ఇంతటి గుణవంతుడు వనానికి పంపబడుతున్నాడని పౌరుల మనస్సులు వ్యథ చెందగా, అతనిని చూసి వారి హృదయాలు కలత చెందాయి. తపస్విని అయిన వైదేహి మాత్రం అదంతా వినలేదు; ఆమె హృదయంలో ఆ యౌవరాజ్యాభిషేకమే ఉంది. కృతజ్ఞురాలూ, సంతోషభరితమైన మనస్సు గలదీ, రాజధర్మాలను ఎరిగినదీ అయిన ఆ రాజపుత్రి దేవకార్యం ముగించి పతి కోసం ఎదురుచూస్తున్నది. ఇక్కడ కవి వైరుధ్యాన్నే చూపిస్తున్నాడు — బయట నగరం శోకంతో కలవరపడుతున్నది, అంతఃపురంలో మాత్రం సీత హర్షంతో అభిషేకం కోసం ఎదురుచూస్తున్నది. తరువాత రాముడు సంతోషంగా ఉన్న జనంతో నిండిన, చక్కగా అలంకరించబడిన తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు; సిగ్గుతో కొంచెం తల వంచుకొని ఉన్నాడు. అప్పుడు సీత ఒక్కసారిగా లేచి, వణుకుతూ, శోకంతో తపించిపోతున్న, చింతతో ఇంద్రియాలు కలవరపడిన ఆ పతిని చూసింది. ఆమెను చూసి ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు మనసులో ఉన్న ఆ శోకాన్ని ఇక భరించలేకపోయాడు; అందువల్ల ఆ శోకం బయటపడింది. ‘వివృతతాం గతః’ (బయటపడింది) అనే పదంతో సీత కనిపించనంతవరకు రాముడు శోకాన్ని దాచుకున్నాడని సూచించబడుతున్నది. ‘ఆమమంథ ఇవ’ (మథించినట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష ఆలోచించదగినది — గుణసంపదతో హృదయాల మథనం; సముద్రమథనంతో క్షోభ కలిగినట్లు, రాముని దర్శనంతో పౌరుల మనస్సులలో క్షోభ. ‘న శుశ్రావ’ (వినలేదు) అనే పదంతో కవి సీత అజ్ఞానాన్నే కరుణరసానికి బీజంగా చేస్తున్నాడు — హర్షంతో అభిషేకం కోసం ఎదురుచూస్తున్నదే మరుక్షణంలో వనవాస వార్తను వినబోతున్నది. ‘దేవకార్యం ముగించి’ అనేది ఆమె నియతకర్మపరాయణురాలని సూచిస్తుంది; ‘రాజధర్మాలను ఎరిగినది’ అనేది ఆమె శాస్త్రజ్ఞానాన్ని చూపుతుంది, దానితో తరువాతి సర్గలో ఆమె పతివ్రతాధర్మాన్ని ప్రమాణంగా నిలపగలుగుతుంది. ఇరవై ఆరవ సర్గలోని ఈ మొదటి భాగం ఈ విధంగా రెండు లోకాల సంధిని నెలకొల్పుతుంది — బయట రాజమార్గంలో శోకమగ్నులైన పౌరులు, అంతఃపురంలో ఏమీ ఎరుగక ఎదురుచూస్తున్న సీత; వారిద్దరి మధ్య రాముడు, రెండుచోట్లా తన శోకాన్ని దాచుకొంటూ. ఏడవ శ్లోకంలో మాత్రం ఆ దాపరికం భగ్నమవుతుంది.
రంగు మారిన ముఖంతో, చెమటలు పట్టి, అసహనంతో ఉన్న అతనిని చూసి దుఃఖంతో తపిస్తున్న సీత అడుగుతుంది — ‘ప్రభూ, ఇప్పుడు ఇదేమిటి? ఈరోజు అభిషేకానికి తగిన శుభమైన బార్హస్పత్య పుష్యయోగమని ప్రాజ్ఞులైన బ్రాహ్మణులు చెబుతున్నారు కదా; ఇలాంటి రోజున నువ్వు ఏ కారణం చేత దిగులుగా ఉన్నావు?’ తరువాత ఆమె ఒక్కొక్క అభిషేకచిహ్నాన్నీ లేనిదిగా లెక్కిస్తుంది — ‘నూరు కమ్ములు గల, నీటి నురుగులా తెల్లని ఛత్రంతో కప్పబడి నీ అందమైన ముఖం ప్రకాశించడం లేదు. చంద్రునిలా, హంసలా తెల్లగా మెరిసే ముఖ్యమైన రెండు వింజామరలతో పద్మదళాల వంటి కళ్ళు గల నీ ముఖానికి వీవన వీచడం లేదు. వాక్చతురులైన వందిమాగధులూ సూతులూ సంతోషంతో మంగళవచనాలతో నిన్ను స్తుతిస్తూ ఈరోజు కనిపించడం లేదు. వేదపారగులైన బ్రాహ్మణులు మూర్ధాభిషిక్తుడవైన నీ తలపై విధిపూర్వకంగా తేనెనూ పెరుగునూ పోయడం లేదు. అలంకరించుకొన్న మంత్రులూ ప్రజలందరూ, శ్రేణుల నాయకులూ, పౌరులూ జానపదులూ నిన్ను అనుసరించాలని కోరడం లేదు. బంగారు అలంకారాలు గల, వేగవంతమైన నాలుగు గుర్రాలు పూన్చిన ముఖ్యమైన పుష్పరథం నీ ముందు ఎందుకు వెళ్ళడం లేదు? సకల శుభలక్షణాలతో పూజించబడిన, నల్లని మేఘంలా పర్వతంలా ప్రకాశించే శ్రీమంతమైన ఏనుగు ప్రయాణంలో నీ ముందు కనిపించడం లేదు. బంగారంతో చిత్రించబడిన భద్రాసనాన్ని ముందు పెట్టుకొని ముందు నడిచే అగ్రగామిని కూడా చూడటం లేదు. అభిషేకం సిద్ధంగా ఉంది, అయినా నీ ముఖవర్ణం మునుపెన్నడూ లేనట్లుంది, సంతోషం కనిపించడం లేదు — ఇదేమిటి?’ ఈ ప్రశ్నమాల కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైనది — లేనివాటిని లెక్కించడం ద్వారానే ఆమె వాస్తవ స్థితిని తాకుతున్నది. ఈ ప్రశ్నమాలలో పదికి పైగా అభిషేకాంగాలు లెక్కించబడ్డాయి — ఛత్రం, రెండు చామరాలు, వందిమాగధుల స్తుతి, తేనె పెరుగులతో మూర్ధాభిషేకం, ప్రజల అనుగమనం, పుష్పరథం, మంగళగజం, భద్రాసనం, ముఖప్రసన్నత. ఈ గణన కేవలం అలంకారం కాదు; దానితో రాజసూయంలాగే అభిషేకకర్మ సంపూర్ణ విధానమంతా పాఠకునికి చూపబడుతున్నది. ‘బార్హస్పత్య పుష్యం’ అనే పదంతో ముహూర్తం ఇప్పటికీ శుభమైనదేనని, దోషం దైవంలో ఉంది కాలంలో కాదని సూచించబడుతున్నది. సీత శంకించడమూ లేదు, ఆక్షేపించడమూ లేదు; కనిపించినదాన్నీ కనిపించనిదాన్నీ కేవలం తూకం వేస్తున్నది — ఇదే ఆమె వివేకశీలత. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో సీత తన ప్రశ్నమాలను ముగిస్తూ మళ్ళీ అదే మూలప్రశ్నను అడుగుతుంది — ‘అభిషేకం సిద్ధంగా ఉంది, ఇప్పుడు నీకు ఇదేమిటి?’ ఈ విధంగా ప్రశ్న ఎక్కడ ప్రారంభమైందో అక్కడే ముగుస్తుంది; ఈ వలయరచన కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైనది, దానితో సీత ఆకులత రెట్టింపవుతుంది.
ఇలా విలపిస్తున్న ఆమెతో రఘునందనుడు ఇలా అన్నాడు — ‘సీతా, పూజ్యుడైన తండ్రిగారు నన్ను వనానికి పంపుతున్నారు. మహాకులంలో పుట్టినదానా, ధర్మజ్ఞురాలా, ధర్మాచరణ గలదానా, జానకీ, ఇది ఈరోజు నాకు ఏ క్రమంలో సంభవించిందో విను. సత్యప్రతిజ్ఞుడైన నా తండ్రి దశరథ మహారాజు పూర్వం నా తల్లి కైకేయికి రెండు గొప్ప వరాలు ఇచ్చాడు. ఈరోజు రాజు ఈ అభిషేకాన్ని సిద్ధం చేయగా, ఆమె ఆ ఒప్పందాన్ని గుర్తుచేసింది, రాజు ధర్మం చేతనే జయించబడ్డాడు. నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు దండకారణ్యంలో నివసించాలి, భరతుడు తండ్రిచేత యౌవరాజ్యంలో నియోగించబడ్డాడు. అలాంటి నేను నిర్జనమైన వనానికి బయలుదేరి నిన్ను చూడటానికి వచ్చాను.’ తరువాత అతడు సీతకు బోధిస్తాడు — ‘భరతుని దగ్గర ఎప్పుడూ నన్ను ప్రశంసించకూడదు; ఐశ్వర్యం గల పురుషులు ఇతరుల పొగడ్తను సహించరు. కాబట్టి భరతుని ఎదుట నా గుణాలను చెప్పకూడదు. నన్ను నువ్వు ప్రత్యేకంగా ఎప్పుడూ ప్రస్తావించకూడదు; అనుకూలంగా ఉంటేనే అతని దగ్గర నడుచుకోవడం సాధ్యం. రాజు అతనికి సనాతనమైన యౌవరాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు, కాబట్టి సీతా, నువ్వు అతనినీ రాజునూ విశేషంగా ప్రసన్నం చేసుకోవాలి. నేను కూడా గురువు చేసిన ఆ ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తూ ఈరోజే వనానికి వెళ్తాను; మనస్వినీ, స్థిరంగా ఉండు.’ ఇక్కడ రాముని మాటలో మూడు అంశాలున్నాయి — వృత్తాంత నివేదనం, తన కర్తవ్య నిశ్చయం, సీతకు వ్యావహారికమైన ఉపదేశం. ‘ధర్మేణ ప్రతినిర్జితః’ (ధర్మం చేతనే జయించబడ్డాడు) అనే పదజంట మర్మస్పర్శి — రాజు కైకేయి చేత జయించబడలేదు, తన ధర్మం చేతనే, సత్యప్రతిజ్ఞ చేతనే బంధించబడ్డాడు. రాముడు ఎక్కడా కైకేయిని నిందించడు, తండ్రిని దూషించడు; క్రమాన్ని మాత్రమే చెబుతాడు. ‘ఐశ్వర్యం గల పురుషులు ఇతరుల పొగడ్తను సహించరు’ అనేది లోకనీతి వచనం; దానితో రాముడు రాబోయే రాజగృహంలో సురక్షితంగా నడుచుకోవడాన్ని సీతకు ఉపదేశిస్తున్నాడు, భరతునిపై దోషాన్ని ఆరోపించడం లేదు. ‘సోఽహం త్వామాగతో ద్రష్టుం’ (అలాంటి నేను నిన్ను చూడటానికి వచ్చాను) అనే వాక్యంలో ‘సః అహం’ (అలాంటి నేను) అనే పదజంటతో రాముడు తన మారిన దశనే సూచిస్తున్నాడు — ఉదయం యువరాజైనవాడే ఇప్పుడు వనగామి. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘స్థిరా భవ మనస్విని’ (మనస్వినీ, స్థిరంగా ఉండు) అనే సంబోధనతో అతడు సీత ధైర్యాన్నే ఆహ్వానిస్తున్నాడు.
తరువాత రాముడు వియోగకాలంలో సీత ఆచరించవలసినదాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — ‘కల్యాణీ, పాపరహితురాలా, మునులు సేవించే వనానికి నేను వెళ్ళిన తరువాత నువ్వు వ్రతోపవాసాలలో నిరతురాలవై ఉండాలి. ప్రాతఃకాలంలో లేచి యథావిధిగా దేవపూజ చేసి, జనేశ్వరుడైన నా తండ్రి దశరథునికి నమస్కరించాలి. నా తల్లి కౌసల్య వృద్ధురాలు, సంతాపంతో కృశించినది; ధర్మాన్నే ముందుంచుకొని ఆమె నీ నుండి సమ్మానాన్ని పొందదగినది. మిగిలిన నా తల్లులకు కూడా నువ్వు నిత్యమూ నమస్కరించాలి; ప్రేమలో, ఆదరణలో, పోషణలో నా తల్లులందరూ సమానులే. భరతశత్రుఘ్నులు నాకు ప్రాణాలకంటే ప్రియమైనవారు; వారిని నువ్వు విశేషంగా సోదరులలాగా, పుత్రులలాగా చూడాలి.’ ఇక్కడ మూడు విషయాలు ఆలోచించదగినవి — మొదటిది, రాముడు సీతకు శోకాన్ని ఉపదేశించడం లేదు, నిత్యకర్మను ఉపదేశిస్తున్నాడు; రెండవది, అతడు తన తల్లిని మిగిలిన తల్లులకంటే ఉన్నతంగా నిలపడం లేదు, వార్ధక్యం సంతాపం వల్ల మాత్రమే ఆమె విశేష సమ్మానానికి అర్హురాలని చెబుతున్నాడు; మూడవది, భరతశత్రుఘ్నుల పట్ల అతడు కొంచెం కూడా వైరాన్ని చూపడం లేదు. దీనితో రాముని సమత్వమూ ధర్మనిష్ఠా బయటపడుతున్నాయి. ‘కల్యముత్థాయ’ అంటే ప్రాతఃకాలంలో లేచి; ‘వ్రతోపవాసపరయా’ అంటే నియమపరురాలై. రాముడు సీతకు తపఃక్లేశాన్ని ఆదేశించడం లేదు, గృహస్థధర్మాన్నే — దేవపూజ, గురువందనం, మాతృసేవ. ‘సంతాపకర్శిత’ అనే విశేషణంతో కౌసల్య అవస్థ సూచించబడింది; అందుకే ఆమెకు విశేష సమ్మానం చెప్పబడింది, ఇతర తల్లులు తక్కువనే భావంతో కాదు. ‘ప్రేమలో, ఆదరణలో, పోషణలో సమానులు’ అనే వాక్యంతో రాముడు తల్లుల సమానత్వాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు, ఇది అయోధ్యాకాండ అంతటా కొనసాగే తత్త్వం. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో ‘ప్రాణాలకంటే ప్రియమైనవారు’ అనే పదంతో రాముని సోదరప్రేమ వ్యక్తమవుతున్నది; దానితో, అతని కారణంగానే తాను వనానికి వెళ్తున్నా, భరతుని పట్ల అతడు ఏ వైరమూ పెట్టుకోలేదని సూచించబడుతున్నది. ఇదే రాముని మహత్త్వం.
తరువాత రాముడు లౌకికమైన రాజనీతిధర్మాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — ‘వైదేహీ, భరతునికి అప్రియమైనది ఎప్పుడూ చేయకూడదు; అతడే ఇప్పుడు దేశానికీ కులానికీ రాజు. శీలంతో ఆరాధించబడి, ప్రయత్నాలతో సేవించబడిన రాజులు ప్రసన్నులవుతారు, విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తే కోపిస్తారు. రాజులు అహితం చేసే ఔరసపుత్రులను కూడా విడిచిపెడతారు, సమర్థులైన ఇతరులను కూడా ఆదరిస్తారు.’ ఇలా చెప్పి అతడు ఉపసంహరిస్తాడు — ‘కల్యాణీ, అలాంటి నువ్వు రాజును అనుసరిస్తూ, భరతుని విషయంలో ధర్మనిరతురాలవై, సత్యవ్రతపరాయణురాలవై ఇక్కడే నివసించు. నేను మహావనానికి వెళ్తాను, ప్రియా, భామినీ, నువ్వు మాత్రం ఇక్కడే నివసించాలి. నువ్వు ఎవరికీ ఏ అప్రియమూ చేయని విధంగానే, నా ఈ మాటను కూడా నెరవేర్చాలి.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — రాముడు సీతను వనానికి తీసుకుపోవాలనుకోవడం లేదు, కాని ఆమె ప్రత్యుత్తరం ఇంకా వినబడలేదు; అందుకే తరువాతి ఇరవై ఏడవ సర్గ సీత ప్రత్యుత్తరంతోనే ప్రారంభమవుతుంది, అక్కడ ఆమె ప్రణయకోపంతో పతితో కలిసి వెళ్ళాలని ప్రార్థిస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది, దానితో సర్గ ముగింపు సూచించబడుతున్నది. ‘ఆరాధితా హి శీలేన’ అనే శ్లోకం నీతిశాస్త్రపు సారం — రాజులు జన్మతో కాదు, ప్రవర్తనతో వశమవుతారు. ‘ఔరసపుత్రులను కూడా విడిచిపెడతారు’ అనే మాట కఠినంగా అనిపిస్తుంది, కాని దానితో రాముడు తన ప్రస్తుత దశనే సూక్ష్మంగా సూచిస్తున్నాడు — ఔరసుడూ జ్యేష్ఠపుత్రుడూ అయినవాడే ఈరోజు విడువబడ్డాడు. అయినా అతడు విలపించడు, సీతకు శిక్షణ మాత్రమే ఇస్తాడు. ‘యథా వ్యలీకం కురుషే న కస్యచిత్’ (నువ్వు ఎవరికీ అప్రియం చేయని విధంగా) అనే చివరి మాటలో సీత శీలమే ప్రమాణంగా గ్రహించబడింది — నువ్వు స్వభావంగా ఎలా నడుచుకుంటావో అలాగే నడుచుకో అని. ఈ సర్గ చివర రాముడు చెప్పేది ఆజ్ఞ కాదు, యాచనలా ఉంది — ‘నా ఈ మాటను నువ్వు నెరవేర్చాలి’ అని. సీత మాత్రం దానిని అంగీకరించదు; అందుకే ఇరవై ఏడవ సర్గలో ఆమె ప్రణయకోపం సాగుతుంది, అక్కడ ఆమె పతివ్రతాధర్మాన్నే ప్రమాణంగా చేసుకొని సహగమనాన్ని యాచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥