సర్గ
కౌసల్య స్వస్తివాచనం
రాముని వనయాత్ర కోసం కౌసల్య మంగళకామనతో స్వస్తివాచనం, హోమం, ఆశీర్వాదం చేయడం; రాముడు నమస్కరించి సీత మందిరానికి వెళ్ళడం
ఇరవై నాలుగవ సర్గలో కౌసల్య రాముని వనవాస నిశ్చయాన్ని తెలుసుకొని అతని మంగళం కోసం స్వస్తివాచనం చేయించాలని కోరుకుంది. ఈ సర్గలో ఆ మనస్విని అయిన రాముని తల్లి శోకం వల్ల కలిగిన ఆ మానసిక క్లేశాన్ని తొలగించుకొని, శుచిగా జలాన్ని స్పృశించి (ఆచమించి), ప్రయాణ సమయానికి తగిన మంగళకార్యాలను చేసింది. తరువాత ఆమె ఆశీర్వచనాన్ని ప్రారంభించింది — ‘రఘూత్తమా, ఇప్పుడు నిన్ను ఆపడం సాధ్యం కాదు; ఇప్పుడు వెళ్ళు, సత్పురుషుల మార్గంలో నడుచుకో, త్వరగా తిరిగి రా.’ తల్లి పలికిన ఈ మొదటి మాటే ఆమె ధైర్యాన్ని సూచిస్తున్నది — ఆమె వారించడం లేదు, మార్గాన్నే ఆశీర్వదిస్తున్నది. తరువాత ఆమె అంటుంది — ‘రాఘవశార్దూలా, ఏ ధర్మాన్ని నువ్వు ప్రీతితో నియమంతో పాలిస్తున్నావో, ఆ ధర్మమే నిన్ను రక్షించుగాక.’ ఇదే శాస్త్రదృష్టి — రక్షించబడిన ధర్మం రక్షిస్తుంది. మళ్ళీ ఆమె అంటుంది — ‘దేవాలయాలలోనూ పవిత్రస్థలాలలోనూ నువ్వు ఎవరికి నమస్కరిస్తావో, వారు మహర్షులతో కలిసి వనంలో నిన్ను రక్షించుగాక. బుద్ధిమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు నీకు ఇచ్చిన అస్త్రాలు గుణసంపన్నుడవైన నిన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక. పితృసేవతో, మాతృసేవతో, సత్యంతో రక్షించబడి నువ్వు చిరకాలం జీవించు.’ తరువాత ఆమె సమిధలనూ, దర్భలనూ, పవిత్రాలనూ, వేదికలనూ, దేవాలయాలనూ, బ్రాహ్మణుల యజ్ఞస్థలాలనూ, పర్వతాలనూ, వృక్షాలనూ, పొదలనూ, సరస్సులనూ, పక్షులనూ, సర్పాలనూ, సింహాలనూ సంబోధిస్తూ — ‘నరోత్తమా, ఇవన్నీ నిన్ను రక్షించుగాక’ అని ప్రార్థిస్తుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — తల్లి యజ్ఞసాధనాలనూ, స్థావరాలనూ, జంగమాలనూ సమానంగానే రక్షకులుగా లెక్కిస్తున్నది; కుమారుడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడి సర్వమూ ఆమె దృష్టిలో రక్షకమే అవుతుంది. ‘ఆయాసం’ అనే పదంతో కవి కేవలం శ్రమను చెప్పడం లేదు, శోకం వల్ల కలిగిన మానసిక క్లేశాన్ని చెబుతున్నాడు; దానిని తొలగించుకొన్నాకే ఆమె కర్మకు యోగ్యురాలైంది, ఎందుకంటే అశుద్ధమైన మనస్సుతో మంగళకర్మ సిద్ధించదు. అందుకే మొదట ఆచమనం చెప్పబడింది. ‘మనస్విని’ అనే విశేషణం కూడా సార్థకమైనదే — ధైర్యాన్ని విడువనిదే కుమారునికి రక్షను విధించగలదు. సర్గారంభంలోనే ‘రాముని తల్లి మంగళాలను చేసింది’ అని చెప్పి, తరువాతి భాగమంతా ఆ మంగళకర్మ విస్తారమేనని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘సత్పురుషుల మార్గంలో నడుచుకో’ అనే మాటతో తల్లి కుమారునికి కేవలం క్షేమాన్నే కాక ఆచారమార్గాన్ని కూడా ఉపదేశిస్తున్నది.
తరువాత కౌసల్య దేవగణాలనూ కాలవిభాగాలనూ వరుసగా సంబోధిస్తుంది. ‘సాధ్యులూ, విశ్వేదేవతలూ, మరుత్తులూ, మహర్షులూ నీకు శుభం చేయుగాక; ధాత, విధాత, పూష, భగుడు, అర్యముడు శుభం చేయుగాక. ఇంద్రుడు మొదలైన లోకపాలకులందరూ, ఆరు ఋతువులూ, మాసాలూ, సంవత్సరాలూ, రాత్రులూ, పగళ్ళూ, ముహూర్తాలూ నీకు ఎల్లప్పుడూ శుభం చేయుగాక. నాయనా, శ్రుతి, స్మృతి, ధర్మం నిన్ను అన్నివైపులా కాపాడుగాక. భగవంతుడైన స్కందుడూ, బృహస్పతితో కూడిన సోముడూ, సప్తర్షులూ, నారదుడూ నిన్ను అన్నివైపులా రక్షించుగాక. నేను స్తుతించిన సిద్ధులూ, దిక్కులూ, దిక్పాలకులూ ఆ వనంలో నిన్ను నిత్యమూ కాపాడుగాక. పర్వతాలన్నీ, సముద్రాలూ, వరుణరాజూ, ద్యులోకమూ, అంతరిక్షమూ, భూమీ, చరాచరాలతో కూడిన వాయువూ, నక్షత్రాలన్నీ, దేవతలతో కూడిన గ్రహాలూ, అహోరాత్రాలూ, రెండు సంధ్యలూ వనాన్ని ఆశ్రయించిన నిన్ను కాపాడుగాక. ఆరు ఋతువులూ, ఇతర మాసాలూ సంవత్సరాలూ, కలలూ కాష్ఠలూ నీకు సుఖాన్ని ప్రసాదించుగాక.’ ఇక్కడ కవి కాలపు అతి సూక్ష్మమైన అవయవాలను కూడా — కల, కాష్ఠ, ముహూర్తం — రక్షకులుగా లెక్కిస్తున్నాడు, దీనితో తల్లి చింత క్షణమాత్రమైనా ఆగదని సూచించబడుతున్నది. చివరకు ఆమె అంటుంది — ‘మహావనంలో సంచరించే, మునివేషం ధరించిన బుద్ధిమంతుడవైన నీకు దేవతలూ దైత్యులూ ఇద్దరూ ఎల్లప్పుడూ సుఖాన్ని ఇచ్చేవారగుదురుగాక.’ దైత్యుల సౌహార్దాన్ని కూడా ప్రార్థించడం తల్లి విస్తృతమైన వాత్సల్యాన్ని చూపుతున్నది; ఆమె దేవతలనుండే కాదు, శత్రుపక్షం నుండి కూడా అభయాన్ని యాచిస్తున్నది. ‘ధాత, విధాత’ అనే ఇద్దరు దేవతలు సృష్టికర్తగా, నియంతగా గ్రహించబడ్డారు; ‘పూష, భగుడు, అర్యముడు’ అనే ముగ్గురు ఆదిత్యులు వరుసగా మార్గరక్షకులుగా, ఐశ్వర్యప్రదాతలుగా, మైత్రీపాలకులుగా ప్రసిద్ధులు — వనానికి వెళ్ళేవానికి ఈ ముగ్గురినే ప్రత్యేకంగా ప్రార్థించాలి. ‘శ్రుతి, స్మృతి, ధర్మం’ అనే మూడింటిని గ్రహించడంతో శాస్త్రమే వనవాసికి కవచమని సూచించబడుతున్నది. ఈ తొమ్మిది శ్లోకాలలో దేవతలూ, గ్రహాలూ, నక్షత్రాలూ, ఋతువులూ, మాసాలూ, సంవత్సరాలూ, అహోరాత్రాలూ, సంధ్యలూ, కలలూ, కాష్ఠలూ అని వరుసగా సంపూర్ణ కాలపురుషుడే రక్షకునిగా ఆహ్వానించబడ్డాడు.
తరువాత కౌసల్య వనంలోని ప్రత్యేక భయాలను పేరుపేరునా తీసుకొని వాటినుండి అభయాన్ని యాచిస్తుంది. ‘నాయనా, భయంకరులూ క్రూరకర్ములూ అయిన రాక్షసుల వల్లా, పిశాచాల వల్లా, మాంసభక్షకులందరి వల్లా నీకు భయం కలగకుండుగాక. అడవిలో కప్పలూ, తేళ్ళూ, అడవిఈగలూ, దోమలూ, పాకే జంతువులూ, కీటకాలూ నీ దట్టమైన దారిలో ఉండకుండుగాక. పెద్ద ఏనుగులూ, సింహాలూ, పులులూ, కోరలు గల జంతువులూ, ఎలుగుబంట్లూ, కొమ్ములు గల జంతువులూ, భయంకరమైన దున్నలూ నీకు ద్రోహం చేయకుండుగాక. నరమాంసం తినే భయంకరులూ, ఇతర అన్ని జాతుల జంతువులూ ఇక్కడ నా చేత పూజించబడి నిన్ను హింసించకుండుగాక.’ ఇక్కడ గమనించాలి — తల్లి హింసాత్మక ప్రాణులను కూడా పూజిస్తున్నది గాని శపించడం లేదు; ఇదే ఆర్షరీతి. తరువాత ఆమె ఆశీర్వదిస్తుంది — ‘నీ మార్గాలు శుభకరమగుగాక, నీ పరాక్రమాలు సిద్ధించుగాక, సకల సంపదలూ కలుగుగాక; రామా, నాయనా, క్షేమంగా వెళ్ళు. అంతరిక్షంలోని, భూమిపైని దేవతలందరినుండీ, నీకు ఎదురుపడే శత్రువులనుండీ కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ నీకు శుభమగుగాక. పూజించబడిన శుక్రుడూ, సోముడూ, సూర్యుడూ, కుబేరుడూ, యముడూ దండకారణ్యంలో నివసించే నిన్ను కాపాడుగాక. స్నానాచమనాల సమయంలో అగ్నీ, వాయువూ, ధూమమూ, ఋషుల నోటినుండి వెలువడిన మంత్రాలూ నిన్ను కాపాడుగాక. సర్వలోకాలకూ ప్రభువూ భూతసృష్టికర్తా అయిన బ్రహ్మా, ఋషులూ, మిగిలిన దేవతలూ వనవాసివైన నిన్ను రక్షించుగాక.’ ఈ విధంగా ఆమె జగత్తంతటినీ కుమారుని రక్షణకు నియోగిస్తున్నది. ‘క్రవ్యాదులు’ అనే పదంతో మాంసం తినే ప్రాణులన్నీ గ్రహించబడుతున్నాయి; ‘ప్లవగాలు’ అంటే కప్పలూ కోతులూ. కవి క్రమంగా స్థూలం నుండి సూక్ష్మానికి వెళ్తున్నాడు — మొదట రాక్షసులు, తరువాత పెద్ద క్రూరమృగాలు, తరువాత చిన్న కీటకాలూ దోమలూ; ఈ విధంగా భయానికి సంబంధించిన ఏ రకమూ మిగలదు. ‘పరిపంథులు’ అంటే శత్రువులు; వారినుండి కూడా శుభాన్ని ప్రార్థించడం ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది. ‘ఉపస్పర్శన కాలం’ అంటే స్నానాచమనాల సమయం; అప్పుడే వనవాసి అత్యంత నిరాయుధుడై ఉంటాడు, కాబట్టి ఆ సమయంలోనే ప్రత్యేక రక్షణ యాచించబడింది. ‘నా చేత పూజించబడి’ అనే పదంతో కౌసల్య హింసాత్మక ప్రాణులను కూడా ముందే అర్చించిందని సూచించబడుతున్నది.
ఇలా చెప్పి విశాలనేత్రి, యశస్విని అయిన కౌసల్య పూలమాలలతో, గంధాలతో, తగిన స్తుతులతో దేవగణాలను అర్చించింది. తరువాత ఆమె అగ్నిని తెప్పించి, మహాత్ముడైన బ్రాహ్మణుని చేత రాముని మంగళం కోసం విధిపూర్వకంగా హోమం చేయించింది. నెయ్యి, తెల్లని పూలమాలలు, సమిధలు, ఆవాలు — వీటిని ఉత్తమ స్త్రీ అయిన కౌసల్య సమకూర్చింది. ఆ ఉపాధ్యాయుడు శాంతినీ ఆరోగ్యాన్నీ ఉద్దేశించి విధిపూర్వకంగా హోమం చేసి, హోమం చేయగా మిగిలిన హవిస్సుతో బయటి బలిని కల్పించాడు — వేదికకు వెలుపల దిక్పాలకులకు బలిని సమర్పించాడని అర్థం. తరువాత తేనె, పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి — వీటితో బ్రాహ్మణుల చేత స్వస్తివాచనం చేయించి, ఆమె వనంలో రాముని క్షేమం కోసం స్వస్త్యయనక్రియను పఠింపజేసింది. తరువాత యశస్విని అయిన రాముని తల్లి ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠునికి కోరినంత దక్షిణను ఇచ్చింది. ఇక్కడ కర్మక్రమాన్ని గమనించాలి — మొదట దేవపూజ, తరువాత హోమం, తరువాత బయటి బలి, తరువాత స్వస్తివాచనం, చివరకు దక్షిణ; ఇదే శాస్త్రోక్తమైన పద్ధతి. అంతేకాక ‘కామ్యాం’ (కోరినంత) అనే పదంతో దక్షిణ నియతమైన పరిమాణంలో కాక బ్రాహ్మణుని ఇచ్ఛానుసారంగా ఇవ్వబడిందని సూచించబడుతున్నది — పుత్రప్రేమతో తల్లి ఏదీ మిగుల్చుకోదు. ఈ విధంగా కర్మను పూర్తిచేసి ఆమె రాఘవునితో చెప్పబోయే మంగళవచనాలను పలకడానికి ఉపక్రమిస్తుంది. ‘స్వస్తివాచ్యం’ అంటే బ్రాహ్మణులు ఉచ్చరించే మంగళవచనం; ‘స్వస్త్యయనక్రియ’ అంటే ప్రయాణ సమయంలో విధించబడిన శాంతికర్మ. తేనె, పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి — ఈ నాలుగూ మంగళద్రవ్యాలు; వీటితోనే బ్రాహ్మణులు సత్కరించబడతారు. ‘బాహ్యం బలిం’ అంటే వేదికకు వెలుపల పది దిక్కులలో చల్లబడే భాగం, దానితో దిక్పాలకులు తృప్తి చెందుతారు. కౌసల్య తాను స్వయంగా హోమం చేయదు, బ్రాహ్మణుని చేత చేయిస్తుంది — స్త్రీలకు గృహ్యకర్మలలో విధించబడిన పద్ధతి ఇదే; ఆమె సామగ్రిని సమకూర్చడం మాత్రమే స్వయంగా చేస్తుంది.
తరువాత కౌసల్య పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైన నాలుగు మంగళాలను స్మరించి అలాంటి మంగళమే కుమారునికి కలగాలని ఆశీర్వదిస్తుంది. ‘సర్వదేవతలచేత నమస్కరించబడే సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రునికి వృత్రుని సంహరించినప్పుడు ఏ మంగళం కలిగిందో, అదే మంగళం నీకు కలుగుగాక. అమృతాన్ని కోరిన సుపర్ణుడైన గరుత్మంతుని కోసం పూర్వం వినత ఏ మంగళాన్ని కల్పించిందో, అదే మంగళం నీకు కలుగుగాక. అమృతోత్పాదన సమయంలో దైత్యులను సంహరిస్తున్న వజ్రధారి కోసం అదితి ఏ మంగళాన్ని ప్రసాదించిందో, అదే మంగళం నీకు కలుగుగాక. సాటిలేని తేజస్సు గల విష్ణువు మూడు అడుగులు వేస్తున్నప్పుడు ఏ మంగళం ఉండెనో, రామా, అదే మంగళం నీకు కలుగుగాక. ఋషులూ, సముద్రాలూ, ద్వీపాలూ, వేదాలూ, లోకాలూ, దిక్కులూ నీకు మంగళాలను ప్రసాదించుగాక; మహాబాహూ, నీకు శుభమంగళం కలుగుగాక.’ ఇక్కడ నాలుగు దృష్టాంతాలూ ప్రయోజనంతో కూడినవి — ఇంద్రుని వృత్రవధ శత్రువిజయం, గరుడుని అమృతాహరణం దుష్కరసాధన, ఇంద్రుని దైత్యవధ మళ్ళీ విజయం, విష్ణువు త్రివిక్రమం మూడు లోకాలనూ వ్యాపించడం. వీటితో తల్లి కుమారునికి కేవలం క్షేమాన్నే కాక విజయాన్నీ, దుష్కరసిద్ధినీ, మహత్త్వాన్నీ యాచిస్తున్నదని సూచించబడుతున్నది. ఈ విధంగా లౌకికమైన వనవాసాన్ని ఆమె పౌరాణికమైన మహత్కార్యాలతో పోలుస్తున్నది. ‘మంగళం’ అనే పదం ఐదు శ్లోకాలలోనూ మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; ఈ ఆవృత్తి పునరుక్తిదోషం కాదు, మంత్రంలా దృఢపరచడం. ‘సుపర్ణుడు’ అంటే వినత కుమారుడైన గరుడుడు; ‘వజ్రధరుడు’ అంటే అదితి కుమారుడైన ఇంద్రుడు — రెండుచోట్లా తల్లే కుమారునికి మంగళం చేసింది; కాబట్టి కౌసల్య తన కర్మను ఆ దృష్టాంతాలతోనే సమర్థించుకుంటున్నది. ‘ఋషులూ సముద్రాలూ ద్వీపాలూ’ అనే చివరి శ్లోకంలో మళ్ళీ సమస్త విశ్వమే ఆశీర్వాదదాతగా ఆహ్వానించబడింది, మొదటి భాగంలో రక్షకునిగా ఆహ్వానించబడినట్లే.
ఇలా చెప్పి విశాలనేత్రి అయిన ఆ భామిని కుమారుని తలపై శేషాక్షతలు ఉంచి, గంధాలతో రాముని అలంకరించి, ఫలాన్నిచ్చే శుభమైన విశల్యకరణి అనే ఓషధిని తీసుకొని రక్ష కట్టింది, మంత్రాలతో దానిని అభిమంత్రించింది. విశల్యకరణి అంటే శరీరంలో గుచ్చుకున్న ముల్లునూ గాయాన్నీ తొలగించే ఓషధి; దానిని రక్షాబంధనంగా కట్టి తల్లి కుమారుని సన్నద్ధుణ్ణి చేస్తున్నది. తరువాత ఆమె దుఃఖానికి లోనై ఉన్నా సంతోషిస్తున్నదానిలా మాట్లాడింది; కాని అది మాటవరకే, భావంతో కాదు — తడబడే, గద్గదమైన గొంతుతో. కవి ఇక్కడ తల్లి అంతర్ద్వంద్వాన్ని సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు — ముఖంలో హర్షం, హృదయంలో మాత్రం విరహభయం. తరువాత ఆ యశస్విని రాముని తలను వంచి, మూర్ధాన్ని ఆఘ్రాణించి, కౌగిలించుకొని కుమారునితో ఇలా అన్నది — ‘రామా, నీ కోరిక నెరవేరి సుఖంగా వెళ్ళు. ఆరోగ్యంతో, సకల ప్రయోజనాలూ సిద్ధించి అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి రాజమార్గాలలో నిలిచిన నిన్ను సుఖంగా చూస్తాను, నాయనా.’ ఇక్కడ తల్లి ఆశే వ్యక్తమవుతున్నది — ఆమె విషాదాన్ని ప్రదర్శించదు, తిరిగి రావడపు చిత్రాన్నే ముందు నిలుపుతుంది. వీరమాత రీతి ఇదే — శోకాన్ని దాచుకొని ఆశీర్వాదాన్నే ఇస్తుంది. ‘శేషాలు’ అంటే అక్షతలుగా ఉన్న బియ్యం, దేవపూజ తరువాత మిగిలినవై మంగళద్రవ్యంగా తలపై ధరించబడతాయి. ‘సుసిద్ధార్థ’ అంటే సిద్ధార్థకాలతో (ఆవాలతో) కలిపి సంస్కరించబడినది, ఫలాన్నిచ్చేది కూడా. ‘అభిజజాప’ అంటే మంత్రాలను జపించి ఓషధిని వీర్యవంతం చేసింది. ‘వాఙ్మాత్రేణ న భావేన’ (మాటవరకే, భావంతో కాదు) అనే అర్ధశ్లోకంతో కవి సూచిస్తున్నదే ఈ సర్గకు మర్మం — బయట మంగళం, లోపల మాత్రం విరహశోకం.
తరువాత కౌసల్య తిరిగి రావడపు చిత్రాన్నే వర్ణిస్తుంది — ‘దుఃఖపు ఆలోచనలు నశించి, హర్షంతో వెలిగిపోయే ముఖం గలదాననై, వనం నుండి వచ్చిన నిన్ను ఉదయించిన పూర్ణచంద్రునిలా చూస్తాను. వనవాసం నుండి ఇక్కడికి వచ్చి, తండ్రి మాటను దాటి (నెరవేర్చి), భద్రాసనంపై కూర్చున్న నిన్ను మళ్ళీ చూస్తాను. మంగళాలతో కూడినవాడవై, వనవాసం నుండి ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చి నా కోడలు సీత కోరికలను నిత్యమూ పెంపొందిస్తూ ఉండేలా వెళ్ళు.’ చివరకు ఆమె అంటుంది — ‘రాఘవా, నేను అర్చించిన శివుడు మొదలైన దేవగణాలూ, మహర్షులూ, భూతగణాలూ, దేవతలూ, నాగులూ, దిక్కులూ చిరకాలం వనానికి వెళ్తున్న నీ హితాన్ని కోరుకొనుగాక.’ ఈ విధంగా కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళతో ఆమె యథావిధిగా స్వస్త్యయనాన్ని ముగించి రాఘవునికి ప్రదక్షిణం చేసింది, మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ అతనిని కౌగిలించుకుంది. ఆ దేవి ప్రదక్షిణం చేసిన మహాయశస్వి అయిన రాఘవుడు తల్లి పాదాలను మళ్ళీ మళ్ళీ ఒత్తి, తల్లి ఇచ్చిన ఆ శోభతో ప్రజ్వలిస్తూ సీత మందిరానికి వెళ్ళాడు. దీనితో సర్గ తరువాతి ప్రసంగాన్ని సూచిస్తుంది — అక్కడ రాముడు సీతకు వనవాస వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు. ‘భద్రాసనం’ అంటే రాజసింహాసనం; ‘తీర్ణవంతం పితుర్వచః’ అంటే తండ్రి ప్రతిజ్ఞను పూర్తిగా నెరవేర్చినవానిని. తల్లి కల్పనలో కుమారుడు కేవలం ప్రాణాలతో తిరిగి రావడమే కాదు, కృతకృత్యుడై రాజ్యభాగి కూడా అవుతాడు. ‘ఆ శోభతో ప్రజ్వలిస్తూ’ అంటే తల్లి ఇచ్చిన మంగళతేజస్సుతో దీప్తుడై — ఈ పదం సర్గ ఫలాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా ఇరవై ఐదవ సర్గ కౌసల్య స్వస్తివాచనంతో ముగుస్తుంది; ఇరవై ఆరవ సర్గలో రాముడు సీత మందిరంలో ప్రవేశించి ఆమెకు వనవాస వృత్తాంతాన్ని నివేదిస్తాడు. ‘నిపీడ్య మాతుశ్చరణౌ’ (తల్లి పాదాలను ఒత్తి) అనే పదంతో రాముని వినయం చివరివరకూ చూపబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥