సర్గ
కౌసల్య విలాపం
విలపిస్తున్న కౌసల్య కుమారునితో కలిసి వనానికి వెళ్ళాలని కోరడం; పతిసేవే స్త్రీధర్మమని బోధించి రాముడు ఆమెను మరలించడం, ఆమె అనుమతి పొందడం
గత సర్గలో లక్ష్మణుని ఉగ్రమైన పౌరుషవాదాన్ని శాంతింపజేసి రాముడు తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలించడంలోనే స్థిరంగా నిలిచాడు. అతడు అలా నిశ్చయించుకొన్నాడని చూసి కౌసల్య కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోగా ధర్మయుక్తమైన మాట పలికింది. ఆమె విలపిస్తుంది — ‘దుఃఖమన్నది ఎరుగనివాడు, ధర్మాత్ముడు, సర్వప్రాణులతోనూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు, దశరథుని వల్ల నాకు పుట్టినవాడు — అతడు పరిగె ఏరుకొని ఎలా బ్రతుకుతాడు?’ ఇక్కడ ‘ఉంఛం’ అంటే పొలంలో రాలిపడిన ధాన్యపు గింజలను ఏరుకోవడం; రాజకుమారునికి అలాంటి జీవనవృత్తి అనే ఊహే తల్లి హృదయాన్ని చీల్చివేస్తున్నది. ‘ఎవరి సేవకులూ దాసులూ రుచికరమైన అన్నం తింటారో, ఆ రాముడు వనంలో కందమూలఫలాలు ఎలా తింటాడు? గుణవంతుడూ రాజుకు ప్రియమైనవాడూ అయిన కాకుత్స్థుడు వెళ్ళగొట్టబడుతున్నాడని విని ఎవరు నమ్ముతారు, ఎవరికి భయం కలగదు? లోకంలో అన్నింటినీ శాసించే కృతాంతుడు (విధి) నిజంగా బలవంతుడు; ఎందుకంటే లోకంలో అందరికీ ఆనందం కలిగించే రాముడవైన నువ్వు కూడా వనానికి వెళ్తున్నావు.’ ఈ విధంగా తల్లి మొదట కుమారుని శారీరక క్లేశాన్ని తలచుకుంటుంది, తరువాత లోకపు విస్మయాన్ని, చివరకు దైవపు ప్రాబల్యాన్ని — ఇదే ఇరవై రెండవ సర్గలో రాముడు చెప్పినది. కాని రాముని నోట అది సమత్వానికి హేతువైతే, తల్లి నోట అదే విలాపానికి హేతువవుతున్నది; ఒకే సిద్ధాంతం రెండు మనస్సులలో వేర్వేరు ఫలాలను కలిగిస్తుంది. ‘రామాభిరాముడు’ అనే పదంలో పేరుకు తగిన అర్థం సూచించబడింది — అందరికీ ఆనందం కలిగించేవాడే వనానికి వెళ్తున్నాడనే వైపరీత్యం.
తరువాత కౌసల్య అపూర్వమైన రూపకంతో తన శోకాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె అంటుంది — ‘నాలోనే పుట్టిన ఈ శోకాగ్నికి నువ్వు కనిపించకపోవడమే గాలి, విలాపం వల్ల కలిగే దుఃఖమే సమిధలు, ఏడుపులోని కన్నీళ్ళే వేసిన ఆహుతి, చింతవల్ల కలిగే వేడినిట్టూర్పే దట్టమైన పొగ, నువ్వు తిరిగి రావడం గురించిన చింతే దాని పుట్టుకకు కారణం, నిట్టూర్పుల ఆయాసమే దాని ఉద్భవం. నాయనా, నువ్వు లేకుండా ఇక్కడ ఉన్న నన్ను అది మరింత కృశింపజేసి, వేసవిలో అగ్ని ఎండుగడ్డిని దహించినట్లు దహించివేస్తుంది.’ ఇక్కడ అగ్నిహోత్రపు అంగాలన్నీ — వాయువు, సమిధ, ఆహుతి, ధూమం — శోకపు అంగాలుగా కల్పించబడ్డాయి; ఈ రూపకపరంపర ఈ సర్గలో అలంకారప్రధానమైన ఘట్టం. తరువాత ఆమె సరళంగా యాచిస్తుంది — ‘ఆవు వెళ్ళిపోతున్న తన దూడను అనుసరించే వెళ్తుంది; అలాగే నేను కూడా, నాయనా, నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడికి నిన్ను అనుసరిస్తాను.’ ఆవు-దూడల దృష్టాంతంతో మాతృప్రేమ ఎంత స్వాభావికమో చూపబడింది; ఇక్కడ తర్కం లేదు, ప్రకృతే ప్రమాణం. ఆరవ, ఏడవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఇవి వల్గేట్ పాఠపు అలంకారసమృద్ధినే సూచిస్తాయి. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘అగ్ని ఎండుగడ్డిని దహిస్తుంది’ అనే ఉపమానంతో శోకపు వేగమూ దహించే స్వభావమూ వ్యక్తమవుతున్నాయి — ఎండుగడ్డి క్షణంలో భస్మమైనట్లు, విరహంలో ఉన్న తల్లి కూడా అంతే.
తల్లి పలికిన ఆ మాటను విని పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు ఎంతో దుఃఖిస్తున్న తల్లితో ఇలా అన్నాడు. అతడు మొదట ఆమెకు యథార్థాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘కైకేయి రాజును మోసం చేసింది; నేను అరణ్యాన్ని ఆశ్రయిస్తున్నాను; నువ్వు కూడా ఆయనను విడిచిపెడితే ఆయన నిశ్చయంగా బ్రతకడు.’ ఇక్కడ రాముడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, పరిణామాన్నే చూపిస్తున్నాడు — తండ్రి ప్రాణాలు తల్లి సాన్నిధ్యంతోనే ముడిపడి ఉన్నాయి. తరువాత అతడు ధర్మాన్ని చెబుతాడు — ‘భర్తను విడిచిపెట్టడం స్త్రీకి కేవలం క్రూరమైన పని; అది నిందనీయం; దానిని నువ్వు మనసులోనైనా చేయకూడదు. జగత్పతి, కాకుత్స్థుడు అయిన నా తండ్రి జీవించి ఉన్నంతకాలం ఆయనకు సేవ చేయాలి; అదే సనాతన ధర్మం.’ ఇక్కడ ‘మనసులోనైనా’ అనే పదం సూక్ష్మమైనది — క్రియలో సంగతి అలా ఉంచి, సంకల్పంలో కూడా పతిని విడవకూడదు. ఈ విధంగా రాముడు తల్లి ప్రేమను నిందించడు, ఆమె ధర్మం మరొకచోట ఉందని చూపించి ఆమెను తనను అనుసరించడం నుండి మరలిస్తాడు. ఇక్కడ రాముని యుక్తి రెండు విధాలు — మొదటిది కారుణ్యంతో కూడినది (తండ్రి మరణిస్తాడు), రెండవది శాస్త్రీయమైనది (పతిత్యాగం నిందనీయం); ఈ రెండింటికీ కేంద్రం తల్లి స్వార్థం కాదు, మరొకరిని రక్షించడం.
రాముడు ఇలా చెప్పగా శుభదర్శనురాలైన కౌసల్య ఎంతో ప్రసన్నురాలై, శ్రమలేకుండా కార్యాలు సాధించే రామునితో ‘అలాగే’ అన్నది. కాని ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు దానితోనే తృప్తిపడడు; ఎంతో దుఃఖిస్తున్న తల్లితో అతడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘నేనూ నువ్వూ తండ్రి మాటను పాటించాలి; రాజు అందరికీ భర్త, గురువు, శ్రేష్ఠుడు, ఈశ్వరుడు, ప్రభువు. ఈ తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు మహారణ్యంలో విహరించి, ఎంతో ప్రీతితో నీ మాటలో నిలుస్తాను.’ ఇక్కడ ‘తొమ్మిదీ ఐదూ’ అని సంఖ్య విభజించి చెప్పబడింది — ‘పద్నాలుగు’ అని ఒక్క మాటలో చెప్పవలసినదాన్ని రెండుగా చెప్పి కవి కాలపు దీర్ఘతను సూచిస్తున్నాడు; ‘నీ మాటలో నిలుస్తాను’ అని తల్లి ఆజ్ఞను పాలిస్తానని వాగ్దానం చేయబడింది. ఇలా అనబడిన పుత్రవాత్సల్యం గల కౌసల్య కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో, ఎంతో ఆర్తురాలై, ప్రియపుత్రునితో బదులు పలికింది. ఆమె అంగీకారం క్షణికమే; ప్రేమ మళ్ళీ ప్రార్థన రూపంలో పైకి ఉబుకుతుంది. ఇక్కడ కవి తల్లి మనస్సు ఊగిసలాటను ఎంతో స్వాభావికంగా చిత్రిస్తున్నాడు — ఆమె శాస్త్రాన్ని అంగీకరిస్తుంది, మళ్ళీ మరచిపోతుంది; ఇదే శోకపు లక్షణం. ‘భృశదుఃఖితాం’ (ఎంతో దుఃఖిస్తున్న) అనే విశేషణం పదవ, పదిహేనవ శ్లోకాలలో మళ్ళీ వచ్చింది, అది ఆమె మారని దుఃఖాన్ని సూచిస్తుంది.
ఆమె అంటుంది — ‘రామా, ఈ సవతుల మధ్య నివసించడం నాకు సాధ్యం కాదు; కాకుత్స్థా, తండ్రి మాటను బట్టి వెళ్ళాలని నువ్వు నిశ్చయించుకొని ఉంటే, అడవి లేడిలా నన్ను కూడా వనానికి తీసుకుపో.’ ఇలా ఏడుస్తున్న ఆమెను చూసి రాముడు తానూ ఏడుస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘జీవించి ఉన్న స్త్రీకి భర్తే దైవం, భర్తే ప్రభువు; నేడు నీకూ నాకూ రాజే ప్రభువు. లోకనాథుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన రాజు ఉండగా మనం అనాథలం కాము. భరతుడు కూడా ధర్మాత్ముడు, సర్వప్రాణులతో ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు; అతడు ఎల్లప్పుడూ ధర్మనిరతుడు కాబట్టి నిన్ను అనుసరించి నడుచుకుంటాడు.’ ఇక్కడ రాముడు రెండు ఓదార్పులను ఇస్తున్నాడు — ఒకటి, రాజు జీవించి ఉన్నాడు; రెండు, భరతుడు ధర్మనిరతుడు; కాబట్టి తాను అనాథనవుతానన్న తల్లి శంక నిరాధారం. ‘సవతుల మధ్య’ అనే పదంతో కౌసల్య నిజమైన భయం బయటపడుతున్నది — కుమారుడు వెళ్ళిపోతే తాను కైకేయికి అధీనురాలవుతానని. రాముడు ఆ భయాన్ని కూడా పరోక్షంగానే నివారిస్తున్నాడు. ‘న హ్యనాథా వయం రాజ్ఞా’ (రాజు ఉండగా మనం అనాథలం కాము) అనే అర్ధశ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది వల్గేట్ పాఠానిదే, దాని వల్ల ఈ శ్లోకం నుండి వల్గేట్ శ్లోకవిభాగం సమీక్షిత సంస్కరణ కంటే అర్ధశ్లోకం ముందుకు జరుగుతుంది. రాముని రోదన కూడా ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది — ‘రుదన్ వచనమబ్రవీత్’ (ఏడుస్తూ మాట పలికాడు); అంతటా ధీరుడైనా అతడు తల్లి ముందు కన్నీళ్ళను ఆపుకోడు.
‘నేను వెళ్ళిపోయిన తరువాత రాజు పుత్రశోకంతో ఏ కొంచెమూ శ్రమపడకుండా ఉండేలా జాగ్రత్తగా చెయ్యి; ఈ దారుణమైన శోకం ఆయనను నాశనం చేయకుండా ఉండేలా, వృద్ధుడైన రాజుకు హితమైనదాన్ని ఎల్లప్పుడూ ఏకాగ్రతతో చెయ్యి.’ తరువాత రాముడు సామాన్యమైన స్త్రీధర్మాన్ని చెబుతాడు — ‘వ్రతాలలో, ఉపవాసాలలో నిరతురాలై, పరమోత్తమురాలైనా సరే భర్తను అనుసరించని స్త్రీ పాపగతిని పొందుతుంది. భర్త సేవ ద్వారానే స్త్రీ ఉత్తమమైన స్వర్గాన్ని పొందుతుంది. ఇతర దేవతలకు నమస్కారాలనుండీ పూజలనుండీ దూరంగా ఉన్న స్త్రీ కూడా భర్త ప్రియహితాలలో నిరతురాలై ఆయన సేవనే చేయాలి. ఇదే స్త్రీకి నిత్యధర్మం, వేదంలో విన్నదీ లోకంలో స్మరించబడినదీ. దేవీ, నా కోసం నువ్వు ఎల్లప్పుడూ అగ్నికార్యాలలో పుష్పాలతో దేవతలనూ, సత్కరించి బ్రాహ్మణులనూ పూజించాలి. ఈ విధంగా నా రాకను కోరుకుంటూ సమయం కోసం ఎదురుచూడు.’ ఇక్కడ ఉపదేశం శాస్త్రవచన రూపంలో చెప్పబడింది, కాని దాని ప్రయోజనం తల్లి మనస్సుకు స్థైర్యాన్ని ఇవ్వడమే. రాముడు పొడి శాస్త్రాన్ని వల్లించడం లేదు; తల్లిని కర్మలో నియోగిస్తున్నాడు, తద్వారా ఆమె శోకం క్రియగా మారాలని. ‘నా కోసం’ అనే పదంతో అతడు తన రక్షణనే ఆమె పూజకు ప్రయోజనంగా చేస్తున్నాడు — దీనితో తల్లి తనను నిష్ప్రయోజనురాలిగా భావించుకోదు.
‘నియమంతో, మితాహారంతో, భర్తసేవలో నిరతురాలవై ఉండు; నేను తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడైన మహారాజు జీవించి ఉంటే, నీ పరమకోరిక నెరవేరుతుంది.’ రాముడు ఇలా చెప్పగా, కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కళ్ళు గల, పుత్రశోకంతో ఆర్తురాలైన కౌసల్య రామునితో ఇలా అన్నది — ‘నాయనా, వెళ్ళాలని గట్టిగా నిశ్చయించుకొన్న నీ బుద్ధిని మరలించలేను; వీరా, నిశ్చయంగా కాలాన్ని దాటడం కష్టం. ప్రభూ, వెళ్ళు నాయనా, ఏకాగ్రతతో ఉండు; నీకు ఎల్లప్పుడూ మేలు కలుగుగాక.’ తరువాత ఆరు పాదాల శ్లోకంతో ఆమె తన ఆశను వెల్లడిస్తుంది — ‘నువ్వు మళ్ళీ తిరిగి వచ్చినప్పుడు నా అలసట తీరుతుంది; మహాభాగుడవైన నువ్వు కృతార్థుడవై, వ్రతాన్ని పూర్తిచేసి, తండ్రి ఋణం తీర్చుకొని తిరిగి వచ్చినప్పుడు నేను పరమసుఖంగా నిద్రపోతాను.’ ఇక్కడ తల్లి మాట ప్రతిఘటన నుండి ఆశీర్వాదంగా మారింది; ఆమె శోకం శాంతించలేదు, కాని అది ఇప్పుడు ఎదురుచూపు రూపం దాల్చింది. ‘స్వపిష్యే పరమం సుఖం’ (పరమసుఖంగా నిద్రపోతాను) అనే మాటతో రాబోయే నిద్రలేని రాత్రులు సూచించబడుతున్నాయి — కుమారుడు తిరిగి వచ్చేంతవరకు ఆమెకు సుఖనిద్ర లేదనే ధ్వని. ‘తండ్రి ఋణం తీర్చుకొని’ అనే మాటతో వనవాసపు ప్రయోజనం తల్లి దృష్టిలో చెప్పబడింది — అది శిక్ష కాదు, ఋణవిముక్తి.
‘నాయనా, భూమిపై కృతాంతుని గతి ఎప్పుడూ ఊహించశక్యం కానిది — రాఘవా, అదే నా మాటను పక్కకు నెట్టి నిన్ను ప్రేరేపిస్తున్నది. మహాబాహూ, ఇప్పుడు వెళ్ళు; క్షేమంగా తిరిగి వచ్చి, నాయనా, శాంతమైన, మృదువైన, మనోహరమైన మాటలతో నన్ను ఆనందపరుస్తావు. నాయనా, వనం నుండి తిరిగి వచ్చిన, జటలూ నారచీరలూ ధరించిన నిన్ను చూసే ఆ సమయం ఇప్పుడే వస్తే ఎంత బాగుండును!’ ఇక్కడ ‘అపి స కాలః స్యాత్’ (ఆ సమయం వస్తుందా) అనే సంశయవాచక పదం — తల్లి మళ్ళీ చూడాలని ఆశపడుతున్నదే గాని నిశ్చయించుకోవడం లేదు; దీనితో ఆమె హృదయపు దౌర్బల్యం సూచించబడుతున్నది. తరువాత ఉపసంహారం — వనవాసానికి నిశ్చయించుకొన్న రాముని దేవి ఏకాగ్రమైన మనస్సుతో చూసింది; రామునితో శుభకరమైన మాటలు పలికింది; స్వస్త్యయనం (మంగళకర్మ) చేయాలని కోరుకుంది. ‘పరమేణ చేతసా’ అంటే ఏకాగ్రమైన మనస్సుతో; శోకం నుండి లేచి ఆమె మంగళకర్మలో ప్రవృత్తురాలైంది. తరువాతి సర్గలో ఆ స్వస్త్యయనమే విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది, అక్కడ కౌసల్య దేవతలనూ ఋషులనూ అందరినీ కుమారుని రక్షించమని ప్రార్థిస్తుంది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ విలాపంతో ప్రారంభమై మంగళకర్మలో విశ్రమిస్తుంది — శోకం తొలగిపోలేదు, కాని అది ఇప్పుడు దిశను పొందింది. ఇదే వాల్మీకి రీతి — దుఃఖం క్రియతో శాంతిస్తుంది, మాటతో కాదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥