॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 23వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

లక్ష్మణుని పౌరుషవాదం

క్రోధంతో మండిపడుతున్న లక్ష్మణుడు దైవవాదాన్ని ఖండించడం, పురుషప్రయత్నమే పరమ ప్రమాణమని స్థాపించడం, రాజ్యాభిషేకానికి అంగీకరించమని రాముని పట్టుదలతో ప్రార్థించడం

రాముడు ఇలా చెబుతుండగా లక్ష్మణుడు తల వంచుకున్నవాడిలా అయ్యాడు; ఆలోచించి ఒక్కసారిగా దైన్యానికీ హర్షానికీ మధ్యలో నిలిచాడు. ఇక్కడ ‘మధ్యం’ అనే పదం రమణీయమైనది — అన్నగారి రాజ్యం భంగమైనందుకు దైన్యం, ఆయన ధర్మంలో దృఢంగా ఉన్నందుకు హర్షం; ఈ రెండింటి మధ్య అతని చిత్తం ఊగిసలాడుతున్నది. తరువాత ఆ నరశ్రేష్ఠుడు కనుబొమల మధ్య ముడి వేసి, బిలంలో ఉన్న రోషించిన మహాసర్పంలా నిట్టూర్చాడు. ముడిపడిన కనుబొమలతో అతని ముఖం అప్పుడు చూడశక్యం కానిదిగా ఉంది — కోపించిన సింహం ముఖంలా ప్రకాశించింది. ఏనుగు తన తొండాన్ని విదిలించినట్లు అతడు తన చేతిని విదిలిస్తూ, మెడను అడ్డంగానూ పైకీ తిప్పుతూ, కంటి కొనలతో ఓరగా చూస్తూ సోదరునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఎవరికి ఈ అతి గొప్ప కలవరం అస్థానంలో కలిగిందో...’ ఇక్కడ వాక్యం మధ్యలోనే తెగిపోయి తరువాతి శ్లోకంతో కలుస్తుంది; ఇదే లక్ష్మణుని ఆవేశానికి లక్షణం. కవి ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలను వరుసగా ప్రయోగిస్తున్నాడు — సర్పం, సింహం, ఏనుగు; వాటితో క్రోధం యొక్క మూడు వ్యక్తీకరణలు — నిట్టూర్పు, ముఖవికారం, అంగచేష్ట — సూచించబడ్డాయి. గత సర్గలో రాముడు లక్ష్మణుని రోషంతో విప్పారిన కళ్ళు గలవానిగా చూశాడు; ఇక్కడ ఆ రోషం మాటలోకే ఎక్కుతుంది. ‘తిర్యక్’ (అడ్డంగా, ఓరగా) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మెడ కదలికలోనూ చూపులోనూ; దీనితో సూటిగా చూడటాన్నే సహించలేని స్థితి వ్యక్తమవుతున్నది.

లక్ష్మణుడు అంటాడు — ‘ధర్మానికి దోషం రాకూడదని, లోకానికి అతిశంక కలగకూడదని నీలాంటి కలవరపడని పురుషుడు ఇలా ఎలా మాట్లాడగలడు? ఇంతటి శూరుడవై, క్షత్రియశ్రేష్ఠుడవై ఉండి, శౌర్యం లేని, దీనమైన, అశక్తమైన దైవాన్ని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నావు?’ ఇక్కడ ‘శౌండీర’ (శూరుడు) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — వీరుడు వీరుణ్ణే ప్రశంసించాలి గాని వీర్యహీనమైన దైవాన్ని కాదు అనే వ్యంగ్యం. తరువాత అతడు నేరుగా ఆరోపిస్తాడు — ‘ఆ ఇద్దరు పాపుల విషయంలో నీకు శంక ఎందుకు కలగడం లేదు? ధర్మం ముసుగులో స్వార్థాన్ని సాధించుకొనే ధర్మవ్యాజపరులు ఉన్నారు కదా; ధర్మాత్మా, నీవు గ్రహించడం లేదా?’ తరువాతి శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘శఠత్వంతో నీ సుచరితాన్నీ నీ ప్రయోజనాన్నీ హరించాలనుకొనే ఆ ఇద్దరూ ఇలా నిశ్చయించుకొని ఉండకపోతే, రాఘవా, అది ముందే జరిగి ఉండేది; వారి వరం కూడా ముందే ఇవ్వబడి అమలులోకి వచ్చి ఉండేది.’ అంటే వరదాన కథ నిజమే అయితే, అభిషేకారంభానికి ముందే అది బయటపడి ఉండేది; కాబట్టి అది కల్పితమే అని లక్ష్మణుని తర్కం. ఇక్కడ అతడు ప్రత్యక్షంగా నిందించడం లేదు, కాలక్రమం ద్వారానే కల్పనను బయటపెడుతున్నాడు — ముందు చెప్పవలసినది తరువాత చెప్పబడింది; ఇదే శఠత్వానికి గుర్తు.

‘నువ్వు కాక మరొకరికి అభిషేకం చేయడం లోకానికి ద్వేషకరం; అది ప్రారంభించబడింది. వీరా, దానిని సహించలేను; ఆ విషయంలో నన్ను క్షమించాలి.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తన అసహనాన్ని దాచుకోడు, క్షమాపణ కూడా వేడుకుంటాడు — ఈ వినయరేఖ అతని ఉగ్రవచనాలన్నింటిలోనూ కొనసాగుతుంది. ‘మహామతీ, దేని వల్ల నీ బుద్ధి ఇలా ద్వైధానికి లోనైందో, దేని ప్రసంగం వల్ల నువ్వు మోహపడుతున్నావో, ఆ ధర్మం కూడా నాకు ద్వేష్యమే.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు ‘ధర్మం’ అనే మాటనే పునర్విచారణకు పిలుస్తున్నాడు — విమోహాన్ని కలిగించే ధర్మం ధర్మం కాజాలదు. ‘కార్యసాధనలో సమర్థుడవై ఉండి, కైకేయికి వశుడైన తండ్రి అధర్మిష్ఠమైన, నిందితమైన మాటను నువ్వు ఎలా పాటిస్తావు? ఈ భేదం పాపంతో చేయబడినదే అయినా ఆ విధంగా గ్రహించబడటం లేదు — అందుకే నాకు దుఃఖం కలుగుతున్నది; ఈ ధర్మాసక్తి నిందనీయమైనది.’ పద్నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘నీ ఈ ధర్మసంయోగం ఈ లోకానికి నిందనీయమైనది. కామంతో ప్రవర్తించేవారూ, నిత్యమూ అహితం చేసేవారూ, తల్లిదండ్రుల పేర్లు మాత్రమే ధరించినవారూ అయిన ఆ శత్రువుల కోరికను ఎవరైనా మనసులోనైనా ఎలా నెరవేరుస్తారు?’ ఇది అత్యంత తీక్ష్ణమైన మాట — తల్లిదండ్రులు ‘శత్రువులు’ అనే పదంతో చెప్పబడ్డారు. ఈ ఐదు శ్లోకాలలో లక్ష్మణుని ఆక్రోశం క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట కార్యనింద, తరువాత ధర్మపునర్విచారం, తరువాత తండ్రి పరాధీనత, చివరకు తల్లిదండ్రులపై శత్రుత్వారోపణ. రాముడు మాత్రం ఇదంతా వింటూనే ఉంటాడు, బదులు చెప్పడు — అతని మౌనమే తరువాతి సర్గకు సమాధానం.

‘నీ నిర్ణయం దైవికమైనదే అయినా, వారి అభిప్రాయం కూడా అదే అయినా, దానిని నువ్వు ఉపేక్షించాలి; అది నాకు ఏమాత్రమూ నచ్చదు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు రాముని దైవవాదాన్ని యథాతథంగా ఉదహరించి తిరస్కరిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు సూత్రాన్ని చెబుతాడు — ‘విక్లబుడూ వీర్యహీనుడూ అయినవాడే దైవాన్ని అనుసరిస్తాడు; ఆత్మగౌరవం గల వీరులు దైవాన్ని ఉపాసించరు. పురుషప్రయత్నంతో దైవాన్ని అడ్డుకోగల పురుషుడు దైవం వల్ల ప్రయోజనం చెడినా కుంగిపోడు.’ ఇక్కడ రెండు ప్రతిజ్ఞలున్నాయి — మొదటిది విలువకు సంబంధించినది (వీరులు దైవాన్ని సేవించరు), రెండవది ఫలానికి సంబంధించినది (సమర్థుడు విషాదపడడు). తరువాత అతడు ప్రత్యక్ష ప్రమాణాన్ని ఆహ్వానిస్తాడు — ‘ఈరోజు లోకాలు దైవం యొక్క పౌరుషాన్నీ పురుషుని పౌరుషాన్నీ చూస్తాయి; ఈరోజు దైవానికీ మానవునికీ ఉన్న తేడా స్పష్టంగా తేలిపోతుంది. దైవబలంతో నీ రాజ్యాభిషేకం దెబ్బతిన్నట్లు ఈరోజు ఎవరు చూశారో, వారే ఈరోజు నా పౌరుషంతో దెబ్బతిన్న దైవాన్ని చూస్తారు.’ ఈ విధంగా అతడు వివాదాన్ని తర్కం నుండి క్రియలోకి తీసుకుపోతున్నాడు — వాదం పరీక్ష కాదు, కంటికి కనిపించే ఫలమే పరీక్ష అని. ‘వ్యక్తా వ్యక్తిః’ (స్పష్టమైన తేడా) అనే పదజంటతో అతడు ఈరోజే నిర్ణయం తేలిపోతుందని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఇదంతా ‘దైవంతో పోరాడటానికి ఏ పురుషుడు సాహసిస్తాడు?’ అనే రాముని ప్రశ్నకు నేరుగా ఇచ్చిన సమాధానం — నేనే అని.

‘అంకుశాన్ని లెక్కచేయక, కట్లు తెంచుకొని, మదజలంతో ఉద్ధతమై పరుగెత్తుతున్న ఏనుగులా పరుగెత్తుతున్న దైవాన్ని నేను పౌరుషంతో వెనక్కి మళ్ళిస్తాను.’ ఇక్కడి ఉపమానం సార్థకమైనది — ఏనుగు మహాబలం గలదే, అయినా అంకుశంతో నియంత్రించబడుతుంది; అలాగే దైవాన్ని కూడా పురుషప్రయత్నంతో నియంత్రించవచ్చని భావం. ‘లోకపాలకులందరూ కలిసినా ఈరోజు రాముని అభిషేకాన్ని అడ్డుకోలేరు; మూడు లోకాలూ కలిసినా అడ్డుకోలేవు; ఇక తండ్రి సంగతి చెప్పేదేముంది? ఎవరు పరస్పరం కూడబలుక్కొని నీ అరణ్యవాసాన్ని సమర్థించారో, వారే పద్నాలుగేళ్ళు అరణ్యంలో నివసిస్తారు. అభిషేకాన్ని భంగపరిచి తమ కుమారునికి రాజ్యం కోసం నీ విషయంలో తండ్రికీ ఆమెకూ ఏ ఆశ కలిగిందో, దానిని నేను దహించివేస్తాను. నా బలంతో ఎదిరించేవానికి నా ఉగ్రమైన పౌరుషం ఎంత దుఃఖకారణమవుతుందో, దైవబలం అంతగా కాజాలదు.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు కేవలం సిద్ధాంతం చెప్పడమే కాదు, ప్రతిజ్ఞ కూడా చేస్తున్నాడు — ఎదిరించినవారే వనానికి వెళ్తారని. అతని మాటల్లో క్రోధం ప్రతిజ్ఞ రూపం దాల్చుతుంది, అది తరువాతి శ్లోకాలలో ఆయుధవర్ణనతో విస్తరిస్తుంది. ‘లోకపాలకులు కూడా అడ్డుకోలేరు’ అనే మాటతో అతడు దైవానికి అధిష్ఠాతలైనవారిని కూడా తిరస్కరిస్తున్నాడు; ‘ఇక తండ్రి సంగతి చెప్పేదేముంది’ అనే మాటతో తండ్రి అధికారాన్నే కుదిస్తున్నాడు. ఈ మాట శాస్త్రదృష్టితో దుస్సాహసమైనదే, కాని సోదరప్రేమ నుండే పుట్టినది.

‘వెయ్యి సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత, నువ్వు వనవాసానికి వెళ్ళినప్పుడు, ఆర్యుని పుత్రులు ఆపైన ప్రజాపాలన చేస్తారు. పూర్వ రాజర్షుల ఆచారం ప్రకారం, ప్రజలను పుత్రులకు అప్పగించి పుత్రవాత్సల్యంతో పరిపాలించడానికి నియోగించినప్పుడే వనవాసం విధించబడింది.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు వానప్రస్థానికి శాస్త్రీయమైన కాలాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — వార్ధక్యంలో, రాజ్యాన్ని కుమారునికి అప్పగించి; అంతేగాని యౌవనంలో, ఇతరుల పట్టుదలతో కాదు. ‘ధర్మాత్మా రామా, రాజు చంచలచిత్తుడనే కారణంతో రాజ్యం అల్లకల్లోలమవుతుందనే శంకతో నువ్వు ఇలా రాజ్యాన్ని నీ కోసం కోరుకోకపోతే, వీరా, నీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — తీరం సముద్రాన్ని కాపాడినట్లు నేను నీ రాజ్యాన్ని కాపాడకపోతే, వీరులు పొందే లోకాలు నాకు దక్కకుండుగాక. మంగళద్రవ్యాలతో అభిషేకం చేయించుకో; దానిలో నువ్వు నిమగ్నుడవై ఉండు; నేనొక్కడినే బలంతో రాజులనందరినీ అడ్డుకోగలను.’ తరువాత అతడు తన ఆయుధాల ప్రయోజనాన్ని ఘోషిస్తాడు — ‘ఈ రెండు బాహువులు అలంకారం కోసం కాదు, ధనుస్సు నాకు భూషణం కోసం కాదు, ఖడ్గం నడుముకు కట్టుకోవడానికి కాదు, బాణాలు స్తంభాల్లా నిలిపి ఉంచడానికి కాదు.’ ప్రతి నిషేధంతోనూ అతడు ఆయుధాల అలంకారత్వాన్ని నిరాకరిస్తున్నాడు. ఇక్కడ నాలుగు ఆయుధాలు లెక్కించబడ్డాయి — బాహువులు, ధనుస్సు, ఖడ్గం, బాణాలు; తరువాతి శ్లోకంలో అవే ‘చతుష్టయం’ (ఈ నాలుగూ) అని సంగ్రహించబడ్డాయి. ఈ విధంగా ఆరు శ్లోకాలలో లక్ష్మణుడు శాస్త్రవచనం నుండి ప్రతిజ్ఞలోకి, ప్రతిజ్ఞ నుండి ఆయుధాలలోకి దిగుతున్నాడు.

‘ఈ నాలుగూ శత్రువులను మట్టుబెట్టడానికే. నా శత్రువని నేను భావించినవాడు బ్రతికి ఉండటాన్ని నేను ఏమాత్రమూ కోరను. మెరుపులా చంచలంగా ప్రకాశించే, పదునైన అంచుగల ఖడ్గాన్ని పట్టుకొన్నప్పుడు వజ్రధారిని కూడా శత్రువుగా లెక్కించను — ఇంద్రుణ్ణి కూడా లెక్కలోకి తీసుకోను. ఖడ్గపు దెబ్బలకు నలిగిన ఏనుగులపై, గుర్రాలపై, రథాలపై ఉన్నవారి చేతులతో, తొడలతో, తలలతో భూమి దట్టంగా, నడవరానిదిగా అవుతుంది. ఈరోజు నా ఖడ్గధారకు హతులైన శత్రువులు మండుతున్న అగ్నుల్లా, మెరుపులతో కూడిన మేఘాల్లా నేలపై పడతారు. ఉడుముచర్మపు వేలితొడుగు కట్టుకొని, ధనుస్సు పట్టుకొని నేను నిలబడి ఉండగా, పురుషులలో ఎవడు తనను పురుషునిగా భావించుకోగలడు?’ ఇక్కడ వర్ణన క్రమాన్ని గమనించాలి — మొదట ప్రయోజనం, తరువాత ఖడ్గం, తరువాత దాని ఫలం భూమిపై, తరువాత రెండు ఉపమానాలతో శత్రువుల పతనం, చివరకు ధనుర్ధారిగా తన ప్రతిమ. ‘గోధాంగుళిత్రాణం’ అంటే ఉడుముచర్మంతో చేసిన వేలితొడుగు, అది అల్లెత్రాడు రాపిడి నుండి వేళ్ళను కాపాడుతుంది; దాని ప్రస్తావనతో యుద్ధసన్నద్ధత సూచించబడుతున్నది. ‘వజ్రిణం వా న కల్పయే’ (వజ్రధారిని కూడా లెక్కించను) అనే మాట అతిశయోక్తిలా కనిపిస్తుంది, కాని అది లక్ష్మణుని స్వభావానికి తగినదే; అతడు ఎప్పుడూ అతిగా మాట్లాడటం ద్వారానే ప్రేమను వ్యక్తం చేస్తాడు. ‘పురుషమానీ’ (తనను పురుషునిగా భావించుకొనేవాడు) అనే పదంతో అతడు ప్రతిపక్షపు పురుషాభిమానాన్నే నిరాకరించాలనుకుంటున్నాడు.

‘అనేక బాణాలతో ఒక్కణ్ణి, ఒక్క బాణంతో అనేకులను కూల్చుతూ, మనుషుల, గుర్రాల, ఏనుగుల మర్మస్థానాలలో బాణాలను నాటుతాను. ప్రభూ, ఈరోజు నా అస్త్రప్రభావం రాజును అధికారహీనునిగా చేయడానికీ నీ ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించడానికీ సమర్థమవుతుంది. చందనపు పూతకూ, కేయూరాలు ధరించడానికీ, ధనాన్ని దానం చేయడానికీ, మిత్రులను కాపాడటానికీ తగిన ఈ బాహువులు, రామా, ఈరోజు నీ అభిషేకానికి విఘ్నం కలిగించినవారిని నివారించే పని చేస్తాయి.’ చివరకు అతడు ఆజ్ఞను యాచిస్తాడు — ‘చెప్పు, నీకు శత్రువైన ఎవడు ఈరోజే నా చేత ప్రాణాలనుండీ, కీర్తినుండీ, మిత్రజనంనుండీ వేరుచేయబడాలి? ఈ భూమి నీ వశమయ్యేలా నన్ను ఆజ్ఞాపించు; నేను నీ సేవకుడను.’ ఇది విని రఘువంశవర్ధనుడైన రాముడు పదేపదే కన్నీళ్ళు తుడిచి, లక్ష్మణుని ఊరడించి, తల్లిదండ్రుల మాటలో స్థిరంగా నిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, నన్ను ఇలాగే అర్థం చేసుకో; ఇదే సన్మార్గం.’ ఈ విధంగా సర్గ లక్ష్మణుని జ్వాల రాముని శాంతిలో లీనమవడంతో ముగుస్తుంది. ‘అసకృత్’ (పదేపదే) అనే పదంతో మళ్ళీ మళ్ళీ ఊరడించడం సూచించబడుతున్నది; కన్నీళ్ళు తుడవడం లక్ష్మణుని క్రోధంలో దాగి ఉన్న దుఃఖాన్నే బయటపెడుతున్నది. తరువాతి సర్గలో కౌసల్య విలాపం ప్రారంభమవుతుంది, అక్కడ రాముని ఈ ధైర్యమే మళ్ళీ పరీక్షకు గురవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి