సర్గ
రాముని దైవవాదం
రోషంతో దీనుడైన లక్ష్మణుని ఊరడిస్తూ రాముడు అభిషేక సామగ్రిని వెనక్కి మళ్ళించమని ఆదేశించడం, కైకేయి బుద్ధి విపరీతం కావడానికి దైవమే కారణమని నిర్దేశించడం
గత సర్గలో రాముడు తల్లి కౌసల్యకూ లక్ష్మణునికీ ధర్మరహస్యాన్ని బోధించి, మనసులోనే తల్లికి ప్రదక్షిణం చేశాడు. ఈ సర్గలో అతడు లక్ష్మణుని వైపే తిరుగుతాడు. లక్ష్మణుడు అప్పుడు వ్యథతో దీనుడై, విశేషంగా అసహనంతో, రోషించిన నాగరాజులా కోపంతో విప్పారిన కళ్ళతో ఉన్నాడు. ఇక్కడి ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — కోపించిన పాము కాటు వేయనంతవరకు కేవలం బుసకొడుతూ ఉంటుంది; అలాగే లక్ష్మణుని క్రోధం ఇంకా లోపలే ఉంది, బయటపడలేదు, కాని ఉగ్రంగా ఉంది. రాముడు తనకు ఆప్తుడైన ఆ ప్రియ సోదరుని దగ్గరకు వెళ్ళి, ధైర్యంతో సత్త్వాన్ని నిలుపుకొంటూ, ఆత్మనిగ్రహం గలవాడై ఇలా అన్నాడు — ‘రోషాన్నీ శోకాన్నీ అణచుకొని కేవలం ధైర్యాన్నే ఆశ్రయించి ఉండు; అవమానపు భావనను తొలగించుకొని ఉత్తమమైన హర్షాన్ని స్వీకరించు.’ ఇక్కడ మూడు ఆదేశాలున్నాయి — నిగ్రహించడం, తొలగించడం, స్వీకరించడం; కేవలం దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టడమే కాదు, హర్షాన్ని స్వీకరించడం కూడా విధించబడింది. తరువాత చేయవలసిన పనిని ఆదేశిస్తాడు — ‘నా అభిషేకం కోసం సిద్ధం చేసిన ఈ ఉత్తమమైన సామగ్రి అంతటినీ త్వరగా వెనక్కి మళ్ళించు; నా వనగమనానికి ఆటంకం కలగకుండా ఏ ఆర్భాటమూ లేకుండా ఆ పని చెయ్యి. సౌమిత్రీ, అభిషేకం కోసం ఏ సామగ్రి హడావుడి ఉందో, అదే అభిషేకాన్ని నిలిపివేయడానికి ఉపయోగపడుగాక.’ ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాముడు సోదరుని క్రోధాన్ని నిందించడు; దాని వేగాన్నే మరొక పనిలో వినియోగిస్తాడు. అభిషేకం కోసం ఉన్న త్వరనే దానిని నిలిపివేయడంలో వినియోగించమనే ఈ మాట క్రోధానికి ఉత్తమమైన ఔషధం.
రాముడు అంటాడు — ‘నా అభిషేకం విషయంలో ఎవరి మనస్సు పరితపిస్తున్నదో, ఆ మన తల్లి సందేహంతో ఉండకుండా ఉండేలా చెయ్యి.’ ఇక్కడ ‘మన తల్లి’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాముడు కైకేయిని సవతితల్లిగా కాక తన కన్నతల్లిగానే భావిస్తున్నాడు. ‘సౌమిత్రీ, ఆమె మనసులో పుట్టిన శంకతో కూడిన దుఃఖాన్ని ఒక్క క్షణమైనా ఉపేక్షించలేను’ అనే మాటలో రాముని కరుణ ప్రకాశిస్తున్నది — ఎవరి వల్ల తాను వెళ్ళగొట్టబడుతున్నాడో, ఆమె శంకనే అతడు సహించరానిదిగా భావిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు తనను తాను పరీక్షించుకుంటాడు — ‘తెలిసిగానీ తెలియకగానీ తల్లులకుగానీ తండ్రికిగానీ ఇక్కడ ఏ చిన్న అప్రియమైనా నేను ఎప్పుడూ చేసినట్లు నాకు గుర్తులేదు.’ ఈ ఆత్మపరీక్ష అపరాధభావం నుండి పుట్టినది కాదు, కారణాన్ని వెదకడం నుండి పుట్టినది — నా దోషం లేకపోతే, కారణం మరేదో ఉండాలి అని. తరువాత తండ్రిని ప్రశంసిస్తాడు — ‘తండ్రి సత్యవంతుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు, నిత్యమూ సత్యపరాక్రమం గలవాడు; ఆయన పరలోకభయంతో భయపడుతున్నాడు; కాబట్టి ఆయన నిర్భయుడు కావాలి. ఈ పని ఉపసంహరించబడకపోతే ఆయనకూ ‘నా సత్యం నిలవలేదు’ అనే మనస్తాపం కలిగితే, ఆయన ఆ తాపం నన్ను తపింపజేస్తుంది.’ ఈ విధంగా రాముడు తన దుఃఖాన్ని లెక్కించడు; తల్లి శంక, తండ్రికి సత్యభంగ భయం — ఇవే అతని రెండు చింతలు. ఇక్కడ రాముని ధర్మదృష్టి స్పష్టమవుతున్నది — ఇతరుల హృదయాలలో క్లేశాన్ని కలిగించేదే అతడు నివారించవలసినది.
‘కాబట్టి లక్ష్మణా, అభిషేక విధానాన్ని ఉపసంహరించి, వెంటనే ఇక్కడి నుండి వనానికి వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ ‘అన్వగేవ’ (వెనువెంటనే) అనే పదం ఆలస్యం లేదని సూచిస్తుంది — మొదట నిలిపివేయడం, ఆ క్షణంలోనే ప్రయాణం. ‘నేను ప్రవాసానికి వెళ్ళడంతో నేడు కృతార్థురాలైన రాజపుత్రి కైకేయి నిశ్చింతగా తన కుమారుడు భరతునికి అభిషేకం చేయించుగాక. నేను నారచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించి, జటాజూటం దాల్చి అరణ్యానికి వెళ్ళినప్పుడు కైకేయికి మనశ్శాంతి కలుగుతుంది.’ ఇక్కడ వక్రోక్తి లేదు, వ్యంగ్యం కూడా లేదు; రాముడు కైకేయి కోరికను యథార్థంగానే చెబుతున్నాడు, తన తపస్వివేషాన్ని శాంతచిత్తంతో వర్ణిస్తున్నాడు. తరువాత రాముడు మరింత గంభీరంగా అంటాడు — ‘ఎవరి వల్ల ఈ బుద్ధి ప్రేరేపించబడిందో, మనస్సు గట్టిగా నిశ్చయించబడిందో, వానిని క్లేశపెట్టడం నాకు తగదు; కాబట్టి త్వరలోనే ప్రవాసానికి వెళ్తాను.’ ఇక్కడ ‘వానిని’ అనే పదం కైకేయిని సూచించదు, ఆమె బుద్ధిని నడిపించిన కృతాంతుణ్ణి (విధిని) సూచిస్తుంది. బుద్ధిని నడిపించేవానిని క్లేశపెట్టడం అసాధ్యం; కాబట్టి దాని ఫలాన్ని స్వీకరించడమే యుక్తం అని రాముని ఆశయం. ఈ విధంగా ఇక్కడ మొదటిసారి దైవం అనే మాటకు బీజం వేయబడింది, అది తరువాతి శ్లోకాలలో విస్తారంగా మొలకెత్తుతుంది.
‘సౌమిత్రీ, నన్ను ప్రవాసానికి పంపడంలోనూ, ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని మళ్ళీ వెనక్కి తీసుకోవడంలోనూ కృతాంతుణ్ణే (విధినే) చూడాలి.’ ఈ రెండు సంఘటనలూ ఒకే కారణంతో ముడిపడి ఉన్నాయని రాముని నిర్ణయం. ‘ఈ భావం విధి కల్పించినది కాకపోతే, నన్ను బాధించడంలో కైకేయికి ఆసక్తి ఎలా కలుగుతుంది?’ ఇక్కడ తర్కం సాగుతుంది — ‘సౌమ్యుడా, నీకు తెలుసు: తల్లుల విషయంలో నాకు భేదం లేదు; ఆమెకు కూడా నా పట్లా తన కుమారుని పట్లా ఇంతకుముందెన్నడూ భేదం లేదు.’ ఇదే ప్రమాణం — కారణం స్వాభావికమైన ద్వేషమే అయితే, దాని పూర్వచిహ్నాలు కనిపించి ఉండేవి. అవి లేవు; కాబట్టి కారణం బయటిది. ‘ఆమె అభిషేకాన్ని నిలిపివేసేవీ ప్రవాసానికి పంపేవీ అయిన, పలకరాని ఉగ్రమైన మాటలు పలికింది; దానికి దైవం తప్ప మరే కారణాన్నీ నేను సమర్థించలేను. సత్స్వభావం గల, అటువంటి గుణాలు గల రాజపుత్రి భర్త సమక్షంలో సామాన్య స్త్రీలా నన్ను పీడించే మాటలు ఎలా పలుకుతుంది?’ ఈ విధంగా రాముడు కైకేయిని దోషిగా చూడడు; ఆమె కులాన్నీ శీలాన్నీ గుణాలనూ స్మరించి, మునుపటి స్నేహాన్నే ప్రమాణంగా చేసుకొని, ప్రస్తుత వైపరీత్యాన్ని దైవకార్యంగా నిశ్చయిస్తాడు. ఈ దృష్టే సర్గకు కేంద్రం, తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు ఖండించేది కూడా దీనినే. దీనితో రాముడు కేవలం క్షమించడమే కాదు, క్షమకు కారణాన్ని కూడా యుక్తితో స్థాపిస్తున్నాడు.
‘ఊహకు అందనిదే దైవం; ప్రాణులలో కూడా అది అడ్డగించబడదు. నా విషయంలోనూ ఆమె విషయంలోనూ విపర్యయం సంభవించిందని స్పష్టమే.’ ఇద్దరికీ ఫలితం తారుమారైంది — రాముని రాజ్యం పోయింది, కైకేయి బుద్ధి మారిపోయింది. ‘సౌమిత్రీ, కర్మఫలంలో తప్ప మరెక్కడా తెలియరాని దైవంతో పోరాడటానికి ఏ పురుషుడు సాహసిస్తాడు?’ ఇక్కడ దైవాన్ని తెలుసుకొనే ఉపాయం నిరూపించబడింది — అది ప్రత్యక్షం కాదు, ముందుగా ఊహించదగినదీ కాదు; ఫలమే దానికి గుర్తు. ‘సుఖదుఃఖాలు, భయక్రోధాలు, లాభనష్టాలు, పుట్టుకచావులు — ఎవరికైనా అలాంటిది ఏదైనా సంభవిస్తే, అది నిజంగా దైవకార్యమే.’ ఈ నాలుగు ద్వంద్వాలతో మానవ అనుభవమంతా గ్రహించబడింది. ‘ఉగ్రమైన తపస్సు గల ఋషులు కూడా దైవంచేత ప్రేరేపించబడి, కఠినమైన నియమాలను విడిచిపెట్టి కామక్రోధాలతో భ్రష్టులవుతారు.’ ఈ దృష్టాంతం బలమైనది — ఆత్మనిగ్రహం గల తపస్వులకే సాధ్యం కాకపోతే, ఇక ఇతరుల సంగతి చెప్పేదేముంది. ‘సంకల్పించకుండానే అకస్మాత్తుగా ఏది జరుగుతుందో, ప్రయత్నాలతో ప్రారంభించినదైనా ఏది నిలిచిపోయి మరోలా అవుతుందో, అది నిజంగా దైవకార్యమే.’ ఇక్కడ రాముడు దైవాన్ని దైన్యంతో స్వీకరించడం లేదు; దాని లక్షణాన్నే సూత్రీకరిస్తున్నాడు — ఊహకు అందకపోవడం, ఎదిరించలేకపోవడం, కేవలం కర్మఫలం ద్వారానే తెలియడం.
‘ఈ తాత్త్వికమైన బుద్ధితో నన్ను నేనే నిలదొక్కుకొని ఉన్నాను; కాబట్టి అభిషేకం ఆగిపోయినా నాకు పరితాపం లేదు. కాబట్టి నువ్వు కూడా పరితాపం లేనివాడవై, నన్ను అనుసరించి, అభిషేక కార్యక్రమాన్ని త్వరగా ఉపసంహరింపజెయ్యి.’ ఇక్కడ ‘ఆత్మనా ఆత్మానం’ (నన్ను నేనే) అనే పదజంటను గుర్తుంచుకోవాలి — స్థైర్యం బయటి నుండి రాదు, తన బుద్ధి నుండే పుడుతుంది. తరువాత రాముడు ఉపాయం చూపిస్తాడు — ‘లక్ష్మణా, అభిషేకం కోసం నింపిన ఈ కలశాలతోనే నా తపస్సుకు వ్రతస్నానం జరుగుతుంది.’ రాజ్యాభిషేక సామగ్రే తపోవ్రత సామగ్రి కావాలనే ఈ మార్పు రమణీయమైనది. తరువాత అతడు దానిపట్ల కూడా విరక్తి చెందుతాడు — ‘లేదా రాజ్యద్రవ్యమైన దీనితో పనేమిటి? నేనే స్వయంగా తోడుకొన్న నీరే నా వ్రతాదేశాన్ని నెరవేరుస్తుంది.’ ‘లక్ష్మి తారుమారైనందుకు సంతాపం చెందకు; రాజ్యమైనా వనవాసమైనా — వనవాసమే గొప్ప అభ్యుదయం’ అనే మాటతో అతడు ఆ రెండింటి సమానత్వాన్ని చెప్పడమే కాదు, వనవాసమే మిన్న అని కూడా ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. చివరగా అతడు లక్ష్మణుని వారిస్తాడు — ‘లక్ష్మణా, నా రాజ్యానికి కలిగిన ఈ విఘ్నంలో చిన్నతల్లిని శంకించకూడదు; ఆమె దైవానికి లోనైనది; తండ్రి కూడా ఏ విధంగానూ కారణం కాదు; దైవాన్నీ దాని అలాంటి ప్రభావాన్నీ నీవు ఎరుగుదువు కదా.’ ఈ విధంగా సర్గ రాముని సమత్వంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు ఈ దైవవాదాన్నే పూర్తిగా తిరస్కరించి పౌరుషమే పరమ ప్రమాణమని ఘోషిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥