సర్గ
లక్ష్మణుని రోషం, రాముని ధర్మోపదేశం
లక్ష్మణుని రోషం, బలంతో రాజ్యాన్ని గ్రహించాలనే ప్రతిపాదన, కౌసల్య నిషేధం, తండ్రి మాట ధర్మమని రాముడు స్థాపించడం
గత సర్గలో కౌసల్య దీర్ఘంగా విలపించింది. అలా విలపిస్తున్న రాముని తల్లి కౌసల్యతో దీనుడైన లక్ష్మణుడు ఆ సమయానికి తగిన మాట అన్నాడు — ‘ఆర్యా, రాఘవుడు స్త్రీ మాటకు వశుడై రాజ్యలక్ష్మిని విడిచిపెట్టి వనానికి వెళ్ళడం నాకు కూడా నచ్చడం లేదు. రాజు విపరీతబుద్ధి గలవాడు, వృద్ధుడు, విషయాలకు లొంగిపోయినవాడు; కామానికి లోనై ప్రేరేపించబడుతున్న ఆయన ఏం మాట్లాడడు?’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు రాముని నిందించడం లేదు, మొదట కైకేయినీ కాదు — రాజు వివేకభ్రంశాన్నే మూలకారణంగా భావిస్తున్నాడు. ‘ఆ సమయానికి తగిన’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ఈ మాట క్రోధావేశంతో పుట్టినదే, శాస్త్రసిద్ధమైనది కాదు. ‘దీనుడు’ అనే విశేషణంతో అతని కోపం శోకమూలమైనదే, ద్వేషమూలమైనది కాదని సూచించబడుతోంది.
‘రాఘవుడు రాష్ట్రం నుండి వనవాసానికి బహిష్కరింపబడడానికి తగిన అపరాధాన్నిగానీ దోషాన్నిగానీ ఇతనిలో నేను చూడడం లేదు. శత్రువైనా, బహిష్కృతుడైనా, పరోక్షంలోనైనా ఇతని దోషాన్ని ఎత్తిచూపే మనిషిని లోకంలో నేను చూడడం లేదు. దేవసమానుడూ, ఋజువూ, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడూ, శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలవాడూ అయిన కుమారుని ధర్మాన్ని చూసేవాడెవడు అకారణంగా విడిచిపెడతాడు? మళ్ళీ బాల్యాన్ని పొందిన రాజు యొక్క ఈ మాటను, రాజవృత్తాన్ని గుర్తుంచుకునే ఏ కుమారుడు హృదయంలో పెట్టుకుంటాడు?’ లక్ష్మణుని తర్కం స్పష్టం — దండనకు దోషం కావాలి; దోషం లేనిచోట ఆజ్ఞను కూడా పాటించనక్కరలేదు. ‘పరోక్షంలోనైనా’ అనే పదంతో అతడు చూపిస్తున్నదేమిటంటే — నిందించడం సులభమైనచోట కూడా రాముని దోషం దొరకదు. ‘మళ్ళీ బాల్యాన్ని పొందిన’ అనే మాట వార్ధక్యంలోని వివేకహానిని సూచిస్తోంది; ‘రాజవృత్తాన్ని గుర్తుంచుకునే’ అనే పదంతో రాజనీతి దృష్టితో ఆ ఆజ్ఞ అప్రామాణికమని స్థాపిస్తున్నాడు.
‘ఈ విషయం ఏ మనిషికీ తెలియకముందే, నాతో కలిసి పాలనను నీ చేతిలోకి తీసుకో. ధనుస్సు ధరించిన నేను పక్కన నిలిచి ఉండగా, కృతాంతునిలా రక్షితుడవై నిలిచిన నీకు వ్యతిరేకంగా ఎవరు ఏమి చేయగలరు? మనుజశ్రేష్ఠా, ఎవరైనా అప్రియంగా నిలిస్తే, నేను తీక్ష్ణమైన బాణాలతో ఈ అయోధ్యనంతటినీ నిర్మానుష్యం చేస్తాను. భరతుని పక్షం వహించేవాడినీ, అతని హితాన్ని కోరేవాడినీ — వారందరినీ నేను చంపుతాను; మెత్తనివాడు పరాభవింపబడతాడు.’ ఇదే సర్గలోని కేంద్రమైన విరోధం — క్షాత్రబలాన్ని ధర్మం స్థానంలో నిలపాలనే కోరిక. ‘ఎవరికీ తెలియకముందే’ అనే పదంతో అతడు రహస్యం అవసరాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు — వార్త వ్యాపిస్తే ప్రతిఘటన పెరుగుతుంది. ‘మెత్తనివాడు పరాభవింపబడతాడు’ అనే లోకోక్తితో అతడు తన నీతిని సమర్థించుకుంటున్నాడు; కానీ ఈ నీతినే రాముడు ముందు నిరాకరిస్తాడు.
లక్ష్మణుడు ఇంకా దూరం వెళ్తున్నాడు — ‘కైకేయి ప్రోత్సాహంతో మన తండ్రి సంతుష్టుడై శత్రువుగా మారితే, సంకోచం లేకుండా ఆయనను బంధించాలి, చంపాలి కూడా. గురువైనా సరే గర్వించి, కార్యాకార్యాలు తెలియక, దారి తప్పితే అతన్ని శాసించడం కర్తవ్యమవుతుంది. పురుషోత్తమా, ఈయన ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి, ఏ కారణాన్ని ఆశ్రయించి, నీకు సిద్ధించిన ఈ రాజ్యాన్ని కైకేయికి ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడు?’ ‘అవలిప్తస్య’ (గర్వించినవాని) అనే పదంతో అతడు గురుత్వానికున్న హద్దును చూపుతున్నాడు — గురువైనా మదాంధుడైతే అతని ఆజ్ఞ ప్రమాణం కాదు. ఇది శాస్త్రసమ్మతమే, కానీ ఇక్కడ ప్రయోగం అతిదూరం వెళ్ళింది. ‘బంధించాలి, చంపాలి కూడా’ అనే క్రమంలో అతడు బంధనం నుండి వధ వరకూ వెళ్తున్నాడు — ‘కూడా’ అనే పదంతోనే ఉత్కర్షం సూచించబడింది. హిందీ భాష్యం కూడా అక్కడ ‘బంధించడం లేదా చంపడం’ అనే క్రమాన్నే అనుసరిస్తోంది.
‘శత్రుశాసకా, నీతోనూ నాతోనూ సాటిలేని వైరం పెట్టుకుని రాజ్యలక్ష్మిని భరతునికి ఇవ్వడానికి ఈయనకు ఏం శక్తి ఉంది? దేవీ, సత్యం మీదా, ధనుస్సు మీదా, దానం మీదా, యజ్ఞం మీదా ఒట్టుపెట్టి చెబుతున్నాను — మనస్ఫూర్తిగా, నిజంగా నేను అన్నకు అనురక్తుడను. రాముడు మండుతున్న అగ్నిలోకైనా, అరణ్యంలోకైనా ప్రవేశిస్తే, అక్కడ నేను ముందే ప్రవేశించి ఉన్నానని నువ్వు నిశ్చయించుకో.’ ఒట్లలో సత్యం, ధనుస్సు, దానం, యజ్ఞం — ఈ నాలుగూ క్షత్రియునికి పరమప్రమాణాలు; వాటితోనే అతడు తన భ్రాతృభక్తిని స్థాపిస్తున్నాడు. అగ్నిప్రవేశపు ఉపమానం తరువాతి కాండాలకు సూచికలా తోస్తుంది. ‘మనస్ఫూర్తిగా, నిజంగా’ అనే రెండు పదాలతో అతడు స్నేహపు ఆంతరికతను స్థాపిస్తున్నాడు — మాటలదీ కాదు, లాంఛనప్రాయమైనదీ కాదు, స్వభావసిద్ధమైన అనురాగం.
‘ఉదయించిన సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్లు నేను నా పరాక్రమంతో నీ దుఃఖాన్ని పోగొడతాను; దేవి నా పరాక్రమాన్ని చూడుగాక, రాఘవుడూ చూడుగాక. కైకేయిపై మనస్సు లగ్నమైనవాడూ, దీనుడూ, బాల్యంలో ఉన్నవాడూ, వార్ధక్యం వల్ల నిందితుడూ అయిన వృద్ధుడైన తండ్రిని నేను చంపుతాను.’ అని చెప్పి అతడు రోషపు చివరి హద్దును చేరుకున్నాడు. ఇక్కడ కవి లక్ష్మణుని స్నేహాన్నే అతని దోషంగా చూపుతున్నాడు — అన్నను అతిగా ప్రేమించేవాడు తండ్రిని చంపడానికి కూడా సిద్ధమవుతున్నాడు. ఈ మాట విన్నాకే కౌసల్య మాట మారుస్తుంది, రాముడు ముందు ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు. ‘దీనుడు’, ‘బాల్యంలో ఉన్నవాడు’, ‘వార్ధక్యం వల్ల నిందితుడు’ — ఈ మూడు విశేషణాలతో అతడు తండ్రి గౌరవాన్నే తొలగించాలనుకుంటున్నాడు, దానివల్ల వధ దోషం కాకుండా ఉండేలా. కానీ ఈ యుక్తే అతని ఆవేశానికి ప్రమాణం. కవి ఇక్కడ లక్ష్మణుని స్వభావాన్ని స్పష్టంగా నెలకొల్పుతున్నాడు — రాముని కోసం సర్వస్వాన్నీ విడువగలవాడు ధర్మాన్ని కూడా విడువడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
మహాత్ముడైన లక్ష్మణుని ఈ మాట విని, ఏడుస్తూ, శోకంలో మునిగిన కౌసల్య రామునితో ఇలా అంది — ‘పుత్రా, మాట్లాడుతున్న నీ తమ్ముడు లక్ష్మణుని మాట నువ్వు విన్నావు; దీని తరువాత ఏమి చేయాలో, నీకు నచ్చితే, అది చేయి. నా సవతి పలికిన అధర్మమైన మాట విని, శోకంతో తపిస్తున్న నన్ను విడిచిపెట్టి ఇక్కడినుండి వెళ్ళడం నీకు తగదు.’ తల్లి ఆజ్ఞాపించడం లేదు, ఒక ప్రత్యామ్నాయాన్ని మాత్రమే ఎదుట ఉంచుతోంది; అయినా ఆమె మాటలో నిషేధం సుస్పష్టం. ‘అధర్మమైన మాట’ అనే పదంతో ఆమె కైకేయి ఆదేశపు ప్రామాణ్యాన్నే నిరాకరిస్తోంది. ‘ఏడుస్తూ, శోకంలో మునిగిన’ అనే విశేషణాలతో ఆమె అవస్థ సూచించబడింది — ఆమె తర్కంతో కాదు, శోకంతోనే మాట్లాడుతోంది. అయినా ఆమె మాటలో మాతృధర్మపు అధికారం సునిశ్చితం; ముందు ఆమె అదే అధికారాన్ని విస్తారంగా స్థాపిస్తుంది.
‘ధర్మిష్ఠా, ‘నేను ధర్మం తెలిసినవాడను’ అని భావించి నువ్వు ధర్మాన్ని ఆచరించాలనుకుంటే, ఇక్కడే ఉండి నన్ను సేవించు — ఇదే సాటిలేని ధర్మంగా ఆచరించు. పుత్రా, తన ఇంట్లోనే నియమంగా ఉంటూ తల్లిని సేవించిన కాశ్యపుడు పరమతపస్సుతో కూడి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. గౌరవంలో రాజు నీకు ఎలా పూజ్యుడో, నేను కూడా అలాగే; కాబట్టి నేను నీకు అనుమతి ఇవ్వను — ఇక్కడినుండి వనానికి వెళ్ళకూడదు.’ కాశ్యపుని దృష్టాంతంతో ఆమె మాతృసేవ ఫలం స్వర్గమేనని చూపుతోంది — రాముడు వనవాసంతో కూడా దాన్ని పొందలేడని ఆమె ఆశయం. ‘ఇక్కడే ఉండి’ అనే పదంతో ఆమె ఒక ప్రత్యామ్నాయాన్నే చూపుతోంది — వనవాసం లేకుండా కూడా ధర్మం సాధ్యమని ఆమె తర్కం. ఇలా తల్లి ధర్మంతోనే ధర్మాన్ని అడ్డుకోవాలనుకుంటోంది; రాముడు మాత్రం ముందు తండ్రి ఆజ్ఞ యొక్క ప్రాధాన్యాన్నే సమాధానంగా ఇస్తాడు.
‘నీ వియోగంలో నా జీవితంతోనూ సుఖంతోనూ నాకు ఏ పనీ లేదు; నీతో కలిసి గడ్డి తినడమైనా నాకు శ్రేయస్కరం. శోకంలో మునిగిన నన్ను విడిచిపెట్టి నువ్వు వనానికి వెళ్తే, నేను ఇక్కడ ప్రాయోపవేశం (నిరాహారదీక్ష) చేస్తాను, జీవించలేను. అప్పుడు, పుత్రా, నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు అధర్మం వల్ల బ్రహ్మహత్యను పొందినట్లు, నువ్వు లోకప్రసిద్ధమైన నరకాన్ని పొందుతావు.’ మాతృహత్య దోషాన్ని ఎత్తిచూపి ఆమె చివరి సాధనాన్ని ప్రయోగిస్తోంది. సముద్రుని దృష్టాంతం పౌరాణికమైనది — తల్లిని పీడించినందువల్ల సముద్రుడు కూడా దండన పొందాడనే కథ. ‘ప్రాయోపవేశం చేస్తాను’ అనే మాటతో ఆమె నిరాహారదీక్షనే ప్రతిజ్ఞ చేస్తోంది — ఇదే ఆమె చివరి సాధనం. తల్లి మరణపు దోషంతో కుమారుని బంధించాలనుకుంటూ, ఆమె తెలియకుండానే కుమారుని ధర్మసంకటాన్ని రెట్టింపు చేస్తోంది.
అలా దీనంగా విలపిస్తున్న తల్లి కౌసల్యతో ధర్మాత్ముడైన రాముడు ధర్మయుక్తమైన మాట అన్నాడు — ‘తండ్రి మాటను అతిక్రమించే శక్తి నాకు లేదు; తలవంచి నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను, నేను వనానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను. జ్ఞానీ, వనచారీ అయిన కండు మహర్షి తండ్రి మాటను పాటిస్తూ, ధర్మాధర్మాలు తెలిసినవాడై కూడా గోవును చంపాడు.’ మొదటనే అతడు అసమర్థతను కాదు, అసాధ్యతనే చెబుతున్నాడు — తండ్రి ఆజ్ఞ అతనికి ప్రకృతినియమం వంటిది. కండుని దృష్టాంతం చూపిస్తున్నదేమిటంటే — తండ్రి మాట ఉన్నచోట గోవధ కూడా దోషంగా లెక్కించబడలేదు. ‘తలవంచి ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను’ అనే పదంతో అతడు వినయాన్నే సాధనంగా చేసుకుంటున్నాడు — తర్కంతో కాదు, ఆజ్ఞతో కాదు, ప్రణామంతోనే. ‘అధర్మం తెలిసినవాడై కూడా’ అనేది కండుని విషయంలో విశేషం — అతడు అధర్మమని తెలిసి కూడా తండ్రి మాటను పాలించాడు.
‘మన వంశంలో కూడా పూర్వం తండ్రి సగరుని ఆజ్ఞతో భూమిని తవ్విన సగరపుత్రులు మహావినాశనాన్ని పొందారు. జమదగ్ని కుమారుడైన పరశురాముడు తండ్రి మాట కారణంగా అరణ్యంలో గొడ్డలితో స్వయంగా తల్లి రేణుకను నరికాడు. దేవీ, వీరూ ఇంకా అనేకమంది దేవసమానులూ ఇది చేశారు; నేను కూడా భీరుత్వం లేకుండా తండ్రి మాటనూ, తండ్రి హితాన్నీ చేస్తాను. ఈ పితృశాసనాన్ని నేను ఒక్కడినే పాటించడం లేదు — నేను పేర్కొన్నవారు కూడా పాటించారు.’ మూడు దృష్టాంతాలు — ఋషి, రాజపుత్రులు, బ్రాహ్మణుడు — మూడు వర్ణాలలోనూ పితృవచనపు ప్రాధాన్యాన్నే స్థాపిస్తున్నాయి. సగరపుత్రుల కథ బాలకాండలోనే విస్తారంగా చెప్పబడింది — అరవై వేలమంది తండ్రి ఆజ్ఞతో భూమిని తవ్వి, కపిలుని కోపంతో భస్మమయ్యారు. పరశురాముని కథ మరింత ఘోరమైనది — తండ్రి ఒక్క మాటతో అతడు తన తల్లినే చంపాడు. ‘అక్లీబం’ (భీరుత్వం లేకుండా) అనే పదంతో రాముడు పిరికితనం లేకపోవడాన్నే సూచిస్తున్నాడు.
‘నేను నీకు ప్రతికూలమైన కొత్త ధర్మాన్ని ఏదీ ప్రవర్తింపజేయడం లేదు; పూర్వులు కోరుకుని నడిచిన మార్గాన్నే అనుసరిస్తున్నాను. కాబట్టి భూమిపై నేను చేయవలసినదే చేస్తున్నాను, మరోలా కాదు; తండ్రి మాటను పాటించే ఏ మనిషీ పతనం చెందడు.’ ఇలా తల్లితో చెప్పి, వాక్కు తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడూ, సమస్త ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన అతడు మళ్ళీ లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. ‘కొత్త ధర్మాన్ని ప్రవర్తింపజేయడం లేదు’ అనే మాటతో అతడు కొత్త నిర్ణయం చేస్తున్నాడనే ఆరోపణనే నిరాకరిస్తున్నాడు — తాను చేసేది పరంపరాసిద్ధమైనదే. ‘ఏ మనిషీ పతనం చెందడు’ అనే మాటతో అతడు ఫలాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తున్నాడు — పితృవచనపాలనతో ఎవరూ పతనం చెందరు. ఆ తరువాత కవి రాముని రెండు విశేషణాలతో స్తుతిస్తున్నాడు — వాక్కు తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడు, ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడు; ఈ రెండు సామర్థ్యాలూ ఉన్నా అతడు మాటనే ప్రమాణంగా చేసుకుంటున్నాడు.
‘లక్ష్మణా, నా పట్ల నీకున్న సాటిలేని స్నేహాన్నీ, పరాక్రమాన్నీ, సత్త్వాన్నీ, ఎదిరింపశక్యం కాని తేజస్సునూ నేను ఎరుగుదును. శుభలక్షణా, నా తల్లికున్న సాటిలేని మహాదుఃఖం సత్యపు, శమపు అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోకపోవడం వల్లనే. లోకంలో ధర్మమే పరమమైనది, ధర్మంలోనే సత్యం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది; తండ్రి యొక్క ఈ మాట కూడా ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినదే, కాబట్టి ఉత్తమమైనది. వీరా, ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచే పురుషుడు తండ్రికిగానీ తల్లికిగానీ బ్రాహ్మణునికిగానీ మాట ఇచ్చి దాన్ని వృథా చేయకూడదు.’ మొదట స్నేహాన్ని అంగీకరించడం, తరువాత తర్కం — ఇదే రాముని సంభాషణశైలి. ‘సత్యపు, శమపు అభిప్రాయం’ అనే పదాలతో అతడు తల్లి దుఃఖానికి మూలాన్ని చూపుతున్నాడు — ఆమెకు సత్యపు, శమపు తాత్పర్యం తెలియదు, అందుకే శోకిస్తోంది. ‘ధర్మంలో సత్యం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది’ అనే సూత్రవాక్యం సర్గకు సిద్ధాంతవాక్యం వంటిది; దానిపైనే పితృవచన ప్రామాణ్యం ఆధారపడి ఉంది.
‘అలాంటి నేను తండ్రి నియోగాన్ని మళ్ళీ అతిక్రమించలేను; వీరా, తండ్రి మాట మీదనే కైకేయి నన్ను ప్రేరేపించింది. కాబట్టి క్షాత్రధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన ఈ అనార్యమైన బుద్ధిని విడిచిపెట్టు; ధర్మాన్ని ఆశ్రయించు, తీక్ష్ణత చూపకు, నా బుద్ధిని అనుసరించు.’ ఇలా సౌహార్దంతో ఆ తమ్మునితో చెప్పి, లక్ష్మణుని అన్న చేతులు జోడించి తలవంచి మళ్ళీ కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు. ‘క్షాత్రధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన’ అనే పదంతో అతడు లక్ష్మణుని బుద్ధి మూలాన్నే నిర్దేశిస్తున్నాడు — బలంతో ప్రతీకారం క్షత్రియుని స్వభావం, కానీ ఇక్కడ సామాన్యధర్మమే బలీయమైనది. ‘కైకేయి నన్ను ప్రేరేపించింది’ అని కాకుండా ‘తండ్రి మాట మీదనే కైకేయి ప్రేరేపించింది’ అనే పాఠం ముఖ్యమైనది — కైకేయి నిమిత్తమాత్రం, ఆజ్ఞ మాత్రం తండ్రిదే. ఇలా అతడు లక్ష్మణుని కోపపు లక్ష్యాన్నే తొలగిస్తున్నాడు.
‘దేవీ, ఇక్కడినుండి వనానికి వెళ్ళబోతున్న నాకు అనుమతి ఇవ్వు; నా ప్రాణాల మీద నీకు ఒట్టు — నాకు స్వస్తివచనాలు చేయి. ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చి నేను వనం నుండి మళ్ళీ ఈ పురానికి వస్తాను — పూర్వం రాజర్షి యయాతి స్వర్గాన్ని విడిచి మళ్ళీ అక్కడికే చేరినట్లు. అమ్మా, శోకాన్ని హృదయంలో చక్కగా అణచుకో, దుఃఖించకు; తండ్రి మాట నెరవేర్చి నేను వనవాసం నుండి మళ్ళీ ఇక్కడికి వస్తాను.’ యయాతి దృష్టాంతం ఊరడింపు కోసం చూపబడింది — పతనం కూడా అంతిమం కాదు; ప్రతిజ్ఞ పూర్తికాగానే పునరాగమనం నిశ్చయం. ‘నా ప్రాణాల మీద నీకు ఒట్టు’ అనే మాట మాత్రం తల్లిపై ప్రయోగించిన మరింత బలమైన సాధనం — ప్రాయోపవేశంతో అతన్ని బంధించాలనుకున్నదే ఇప్పుడు కుమారుని ప్రాణశపథంతో బంధింపబడింది. ఇలా రాముడు కరుణతోనే కరుణకు సమాధానం చెబుతున్నాడు.
‘నువ్వూ, నేనూ, వైదేహీ, లక్ష్మణుడూ, సుమిత్రా — అందరూ తండ్రి నియోగంలో నిలవాలి; ఇదే సనాతన ధర్మం. అమ్మా, సంభారాలను తొలగించి, హృదయంలో దుఃఖాన్ని అణచుకుని, వనవాసం గురించి నేను చేసిన ధర్మబద్ధమైన నిర్ణయాన్ని అనుసరించు.’ ఇక్కడ అతడు తన నిర్ణయాన్ని కుటుంబానికంతటికీ సాధారణధర్మంగా నిలుపుతున్నాడు — తానొక్కడే బంధింపబడలేదు, అందరూ ఆ నియోగంతో బంధింపబడ్డారు. ‘సంభారాలను తొలగించి’ అనే మాటలతో అభిషేకసామగ్రిని తొలగించడమే తల్లికి చివరి నిర్దేశం. ‘సనాతన ధర్మం’ అనే పదంతో అతడు విషయాన్ని వ్యక్తిగతం నుండి సాధారణం వైపు తీసుకువెళ్తున్నాడు. తల్లి శోకానికి బదులు కర్తవ్యాన్ని నిలిపి, అతడు ఆమెను క్రియలోనే నియోగిస్తున్నాడు — ఇదే శోకాన్ని తొలగించే ఉపాయం.
అతని ఈ సుధర్మయుక్తమైన, తొట్రుపాటు లేని, కలవరం లేని మాట విని, మరణించినదానిలా ఉన్న ఆ దేవి మళ్ళీ స్పృహ పొంది, రాముని చూసి ఇలా అంది — ‘పుత్రా, నీ తండ్రి ఎలాగో, నేను కూడా స్వధర్మం వల్లనూ స్నేహం వల్లనూ నీకు గురువునే. నేను నీకు అనుమతి ఇవ్వను; మిక్కిలి దుఃఖితురాలినైన నన్ను విడిచిపెట్టి వెళ్ళడం నీకు తగదు, పుత్రా. చంద్రునిలాంటి ముఖం గలవాడా, నువ్వు లేకుండా ఇక్కడ నా జీవితంతో ఏం పని? లోకంతో గానీ, స్వధతో (పితృదేవతల ఆహారంతో) గానీ, అమృతంతో గానీ ఏం పని? సమస్త జీవలోకం కంటే కూడా ఒక్క క్షణం నీ సాన్నిధ్యమే నాకు శ్రేయస్కరం.’ ‘మరణించినదానిలా ఉండి స్పృహ పొంది’ అనే ఉపమానంతో కవి ఆమె మళ్ళీ లేవడాన్నే మరణం నుండి తిరిగిరావడంలా వర్ణిస్తున్నాడు. ‘స్వధతో గానీ అమృతంతో గానీ ఏం పని’ అనే పదాలతో ఆమె పితృయజ్ఞపు, దేవభోగపు విలువను నిరాకరిస్తోంది — కుమారుని ఒక్క క్షణపు సాన్నిధ్యమే ఆమెకు సర్వస్వం.
తల్లి యొక్క ఆ కరుణవిలాపాన్ని విని, మనుషులు కాగడాలతో తరుముతున్న, చీకటిలోకి ప్రవేశించిన మహాగజంలా రాముడు మళ్ళీ ప్రజ్వలించాడు. స్పృహ కోల్పోయినట్లున్న తల్లినీ, ఆర్తుడై సంతాపంతో ఉన్న సౌమిత్రినీ చూసి, ధర్మంలో నిలిచిన అతడు అక్కడ అతడొక్కడే చెప్పగలిగేంత ధర్మయుక్తమైన మాట అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, నీ భక్తినీ పరాక్రమాన్నీ నేను నిత్యమూ ఎరుగుదును; కానీ నా అభిప్రాయాన్ని గమనించకుండా తల్లితో కలిసి నువ్వు కూడా నన్ను పీడిస్తున్నావు. జీవలోకంలో ధర్మార్థకామాలు ధర్మఫలోదయాలలో పరిశీలించబడ్డాయి; ధర్మం ఎక్కడ ఉందో అక్కడ అవన్నీ సందేహం లేకుండా ఉంటాయి — వశవర్తినీ, ప్రియురాలూ, పుత్రవతీ అయిన భార్య మూడింటినీ సాధించినట్లు.’ ‘కాగడాలతో తరుముతున్న మహాగజం’ అనే ఉపమానంతో కవి రాముని ఆంతరిక తేజస్సును సూచిస్తున్నాడు — అడ్డంకి ఎంతగా పెరిగితే నిశ్చయం అంతగా ప్రజ్వలిస్తుంది. ‘అతడొక్కడే చెప్పగలిగేంత’ అనేది కవి స్వయంగా ఇచ్చే సాక్ష్యం — ఇలాంటి మాట రాముడు తప్ప మరెవరూ చెప్పలేరు.
‘ఏ కార్యంలో అవన్నీ (ధర్మార్థకామాలు) కలిసి ఉండవో, దాన్ని ఆరంభించకూడదు; ఏది ధర్మమవుతుందో, దాన్నే ఆరంభించాలి. లోకంలో అర్థపరుడు ద్వేషింపబడతాడు, కామాసక్తి కూడా ప్రశంసనీయం కాదు. గురువూ, రాజూ, తండ్రీ, వృద్ధుడూ అయిన ఆయన కోపంతోగానీ, అతిహర్షంతోగానీ, కామంతోగానీ ఏ కార్యాన్ని ఆదేశించినా, ధర్మాన్ని చూసి క్రూరత్వం లేని నడవడి గల ఏ వ్యక్తి దాన్ని చేయకుండా ఉంటాడు? అందువల్ల తండ్రి యొక్క ఈ ప్రతిజ్ఞను సంపూర్ణంగా యథావిధిగా నెరవేర్చకుండా ఉండలేను; నాయనా, ఆయనే మన ఇద్దరి నియోగంలో గురువు, దేవికి భర్త, గతి, ధర్మం. ఆ ధర్మరాజు జీవించి ఉండగా, ముఖ్యంగా తన మార్గంలో నడుస్తుండగా, దేవి నాతో కలిసి ఇక్కడినుండి ఇతర విధవ స్త్రీలా ఎలా వెళ్తుంది?’ ‘అనృశంసవృత్తి’ (క్రూరత్వం లేని నడవడి గలవాడు) అనే పదంతో అతడు కాఠిన్యం లేకపోవడాన్నే పుత్రధర్మానికి మూలంగా స్థాపిస్తున్నాడు. చివరకు తల్లి అనుగమన ప్రతిపాదనను కూడా అతడు నిరాకరిస్తున్నాడు — భర్త జీవించి ఉండగా సతి కుమారునితో కలిసి వనానికి వెళ్తే, ఆమె విధవలా కనిపిస్తుంది; ఇదే అతని నిషేధానికి కారణం.
‘అలాంటి నువ్వు వనానికి వెళ్తున్న నాకు అనుమతి ఇవ్వు; దేవీ, మాకు స్వస్తివచనాలు చేయి — కాలం పూర్తికాగానే నేను మళ్ళీ తిరిగి వచ్చేలా, సత్యంతో యయాతి మళ్ళీ స్వర్గానికి చేరినట్లు. దేవీ, కేవలం రాజ్యం కోసం మహోదయమైన యశస్సును నేను వెనక్కి నెట్టలేను; జీవితం దీర్ఘకాలం ఉండనిది కాగా, అధర్మంగా ఈ తుచ్ఛమైన భూమిని ఈ రోజు నేను వరించను.’ ఇలా ఆ నరవృషభుడు తల్లిని ప్రసన్నం చేస్తూ, పరాక్రమంతో దండకలకు వెళ్ళాలనే కోరుకుంటూ, తమ్మునికి కూడా గట్టిగా బోధించి, ఆ తల్లికి హృదయంలో ప్రదక్షిణ చేశాడు. ప్రదక్షిణ మానసికమైనదే — శరీరంతో కాదు, హృదయంతోనే అతడు తల్లికి చివరి ప్రదక్షిణ చేస్తున్నాడు. ‘తుచ్ఛమైన భూమి’ అనే పదంతో అతడు రాజ్యపు విలువనే తగ్గిస్తున్నాడు — అధర్మంతో లభించిన భూమి తుచ్ఛం, ధర్మంతో రక్షించబడిన యశస్సు మాత్రం మహోదయం. ఇలా సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు లక్ష్మణునికి దైవపు ప్రాధాన్యాన్ని బోధిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥