॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 20వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

కౌసల్య విలాపం

అంతఃపురంలో ఆర్తనాదం, రాముడు తల్లి వద్దకు వెళ్ళడం, వనవాస నివేదనం, కౌసల్య మూర్ఛ, దీర్ఘవిలాపం

గత సర్గలో రాముడు చేతులు జోడించి కైకేయి అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చాడు. ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు బయటకు వెళ్తుండగా అంతఃపురంలో స్త్రీల మహా ఆర్తనాదం పుట్టింది. వారు ఇలా విలపిస్తున్నారు — ‘తండ్రి ప్రేరేపించకపోయినా అంతఃపురమంతటి పనులలో స్వయంగా నిమగ్నమయ్యేవాడూ, మాకు గతీ శరణమూ అయినవాడూ అయిన ఆ రాముడు ఈ రోజు వెళ్ళిపోతాడు. తల్లి కౌసల్య పట్ల అతడు ఎలా ఉచితంగా ఎల్లప్పుడూ ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే పుట్టినప్పటినుండీ మా పట్ల కూడా ప్రవర్తిస్తాడు.’ ఇక్కడ కవి రాముని గృహస్థగుణాలను ఇతర తల్లుల నోటిద్వారా చెబుతున్నాడు. ‘చేతులు జోడించి’ అనే పదంతో అతడు సవతితల్లికి ప్రణమిల్లే బయటకు వెళ్తున్నాడని సూచించబడుతోంది — అక్కడే అంతఃపురపు ఆక్రందనం ఆరంభమవుతుంది. రాజు ఇతర భార్యలు కూడా అతన్ని కొడుకులాగే భావిస్తారు, ఎందుకంటే అతడు వారి పట్ల కూడా మాతృభావంతో ప్రవర్తించేవాడు. అందుకే వారి శోకం లాంఛనప్రాయమైనది కాదు, ఆత్మీయమైనదే.

‘నిందించబడినా కోపించనివాడూ, కోపం తెప్పించే పనులను విడిచిపెట్టేవాడూ, కోపించినవారందరినీ ప్రసన్నం చేసేవాడూ — అతడు ఈ రోజు ఇక్కడినుండి వెళ్ళిపోతాడు. అయ్యో, మన రాజు బుద్ధిహీనుడై జీవలోకంలో సంచరిస్తున్నాడు, సమస్తప్రాణులకూ గతి అయిన రాఘవుని విడిచిపెడుతున్నాడు.’ అని మహారాణులందరూ దూడలను కోల్పోయిన ఆవుల్లా భర్తను నిందిస్తూ, గట్టిగా ఏడ్చారు. అంతఃపురంలో ఆ ఘోరమైన ఆర్తనాదాన్ని విని పుత్రశోకంతో తపిస్తున్న భూపతి సిగ్గుతో ఆసనంలోనే ముడుచుకుపోయాడు. కొడుకును విడిచిపెట్టేవానికి శయ్యే శరణంగా మిగిలింది. ‘దూడలను కోల్పోయిన ఆవులు’ అనే ఉపమానం అత్యంత మర్మస్పర్శి — దూడ లేని ఆవు ఆర్తంగా అరిచినట్లు, వారూ అలాగే. ‘బుద్ధిహీనుడు’ అనే పదంతో వారు రాజును శపించడం లేదు, ఆయన వివేకనాశనాన్నే సూచిస్తున్నారు. ‘సమస్తప్రాణులకూ గతి’ అనేది రాముని లోకోపకారిత్వాన్ని స్థాపిస్తోంది — అందరికీ ఆశ్రయమైనవాని త్యాగం అందరికీ నష్టమే. ‘వ్యాలీయత’ (ముడుచుకుపోయాడు) అనే క్రియాపదంతో సిగ్గూ శోకమూ కలిసిపోయినట్లు సూచించబడింది — రాజు జవాబు ఇవ్వడు, ఆసనంలోనే దాక్కుంటాడు.

ఇక్కడ రాముడు తీవ్రంగా అలసిపోయి, నిట్టూరుస్తున్న ఏనుగులా, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడై సోదరునితో కలిసి తల్లి అంతఃపురానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ అతడు ఇంటి ద్వారం వద్ద కూర్చున్న, పరమపూజితుడైన ఒక వృద్ధపురుషుని, ఇంకా నిలిచి ఉన్న అనేకులనూ చూశాడు. వారందరూ రాముని చూడగానే దగ్గరకు వచ్చి, విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైన రాఘవుని ‘జయం’ అంటూ అభినందించారు. వార్త ఇంకా వ్యాపించలేదని దీనివల్ల సూచించబడుతోంది — పురవాసులు ఇంకా అభిషేకం కోసమే ఎదురుచూస్తున్నారు, రాముడు మాత్రం వనవాసాన్ని స్వీకరించే వచ్చాడు. ‘నిట్టూరుస్తున్న ఏనుగులా’ అనే ఉపమానంతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — బయట శాంతి, లోపల మాత్రం మహా ఆయాసం. ‘వశీ’ (ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు) అనే పదం కూడా అక్కడే కూర్చబడింది — ఇంద్రియాలు వశంలో ఉన్నాయి, అందుకే ముఖంలో వికారం లేదు. జయశబ్దాలతో అభినందింపబడుతున్న అతడు వారి ఆనందాన్ని భంగపరచాలనుకోడు, అందుకే మౌనంగానే ముందుకు సాగుతాడు.

మొదటి కక్ష్యలోకి ప్రవేశించి, రెండవదానిలో అతడు వేదసంపన్నులూ రాజుచేత సత్కరింపబడినవారూ అయిన వృద్ధబ్రాహ్మణులను చూశాడు. ఆ వృద్ధులకు ప్రణమిల్లి, మూడవ కక్ష్యలో ద్వారరక్షణలో నిమగ్నమైన బాలికలనూ వృద్ధస్త్రీలనూ చూశాడు. వారు ఎంతో ఆనందించి అతన్ని అభినందించి, ఇంట్లోకి ప్రవేశించి త్వరగా రాముని తల్లికి ఆ ప్రియమైన వార్తను తెలియజేశారు. ఈ మూడు కక్ష్యల వర్ణన కేవలం గృహనిర్మాణానికే కాదు, వార్త తెలియకపోవడానికి కూడా సూచకం — అంతటా హర్షం, ఒక్క రాముని హృదయంలోనే సత్యం. వేదసంపన్నులైన బ్రాహ్మణులూ, ద్వారపాలికలైన వృద్ధస్త్రీలూ — వీరందరూ రాజుచేతనే సత్కరింపబడ్డారు, కౌసల్య గృహపు మర్యాదను సూచిస్తున్నారు. ఆ స్త్రీలు ఆనందంతో త్వరగా తల్లిని అభినందిస్తున్నారు — ‘కొడుకు వచ్చాడు’ అనేదే వారి ప్రియమైన వార్త. కానీ వారు ప్రియమని భావించేదే అప్రియాన్ని మోసుకువస్తోంది.

దేవి కౌసల్య కూడా అప్పుడు కుమారుని హితాన్ని కోరుతూ రాత్రంతా ఏకాగ్రతతో గడిపి, ప్రభాతంలో విష్ణుపూజ చేసింది. పట్టువస్త్రం ధరించి, ఆనందంగా, నిత్యం వ్రతనిష్ఠతో, మంగళాచారాలు పూర్తిచేసుకుని ఆమె అప్పుడు మంత్రపూర్వకంగా అగ్నిలో హోమం చేస్తోంది. రాముడు తల్లి యొక్క శుభమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించి, అక్కడ అగ్నిలో హోమం చేయిస్తున్న తల్లిని చూశాడు. ఇదంతా కుమారుని అభిషేకం కోసమే చేయబడింది; కుమారుడు మాత్రం వనవాసవార్తను తీసుకుని వచ్చాడు — ఈ విరోధమే సర్గలోని కరుణకు మూలం. ‘రాత్రంతా ఏకాగ్రతతో గడిపి’ అనే పదాలతో రాత్రి జాగరణ సూచించబడింది — ఆమె రాత్రంతా వ్రతంతోనే గడిపింది. పట్టువస్త్రం, మంగళకృత్యం, మంత్రపూర్వకమైన అగ్నిహోత్రం — ఇవన్నీ కుమారుని అభిషేకం కోసమే చేయబడ్డాయి. విష్ణుపూజ ఆమెకు ప్రత్యేకమైనది, ఎందుకంటే కుమారుడే ఆమెకు ఇష్టదేవతారూపంలో కనిపిస్తాడు.

అక్కడ అతడు దేవకార్యం కోసం సిద్ధం చేసిన సంభారాలను కూడా చూశాడు — పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి, లడ్డూలు, హవిస్సులు, పేలాలు, తెల్లని మాలలు, పాయసం, కృసరం (నువ్వుల పులగం), సమిధలు, పూర్ణకుంభాలు రఘునందనుడు చూశాడు. తెల్లని పట్టువస్త్రం ధరించి, వ్రతనియమాలతో కృశించిన, శ్రేష్ఠమైన వర్ణం గల ఆ తల్లి నీటితో దేవతలకు తర్పణం చేస్తుండగా అతడు చూశాడు. ఈ పదాలతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — తల్లి కుమారుని అభ్యుదయం కోసమే ఉపవాసాలతో కృశించిపోయింది; ఆమె తపస్సు ఫలమే ఇప్పుడు విపరీతమవుతుంది. సామగ్రి యొక్క ఈ జాబితా కేవలం అలంకారం కాదు — ప్రతి ద్రవ్యమూ మంగళసూచకం; పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి, పేలాలు, తెల్లని మాలలు, పాయసం, కృసరం, పూర్ణకుంభాలు అన్నీ అభిషేకానికే ఉపకరణాలు. కౌసల్య తర్పణంలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడే కుమారుడు వస్తున్నాడు — దేవతర్పణ క్షణంలోనే వియోగవార్త, ఇదే కవి కూర్పులోని చాతుర్యం.

చాలాకాలం తరువాత వచ్చిన, తల్లికి ఆనందం కలిగించే తన కుమారుని చూసి ఆమె ఎంతో సంతోషించి ఎదురుగా వెళ్ళింది — ఆడగుర్రం తన పిల్లవైపు పరుగెత్తినట్లు. దగ్గరకు వచ్చిన తల్లి పాదాలు పట్టుకున్న రాఘవుని ఆమె రెండు చేతులతో కౌగిలించుకుని, తలపై మూర్కొంది. తరువాత కౌసల్య పుత్రవాత్సల్యంతో ఎదిరింపశక్యం కాని ఆ రాఘవునితో, తన కుమారునితో, ఈ ప్రియమైన హితమైన మాట అంది. తల్లి హర్షం ఎంత ఉన్నతమో, ముందు పతనమూ అంతే — కవి మొదట హర్షాన్ని పూర్తిగా వర్ణిస్తాడు, ఆ తరువాత దాన్నే భంగపరచడానికి. ‘చాలాకాలం తరువాత’ అనే పదంతో రాముడు చాలాకాలం తరువాత తల్లి వద్దకు వచ్చాడని సూచించబడుతోంది — అభిషేకపు హడావుడిలో రోజులు గడిచిపోయాయి. ఆడగుర్రం, పిల్ల అనే ఉపమానం జంతుప్రపంచం నుండి తీసుకోబడింది, దానితో స్నేహపు స్వాభావికత సూచించబడింది. తలపై మూర్కొనడం తల్లి వాత్సల్యానికి ప్రాచీనమైన ఆచారం.

‘వృద్ధులైన, ధర్మశీలురైన, మహాత్ములైన రాజర్షుల ఆయువునూ, కీర్తినీ, కులోచితమైన ధర్మాన్నీ పొందు. రాఘవా, సత్యప్రతిజ్ఞుడైన నీ తండ్రి అయిన రాజును దర్శించు; ఆ ధర్మాత్ముడు ఈ రోజే నిన్ను యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాడు.’ అని చెప్పి ఆమె ఆసనం ఇచ్చింది, భోజనానికి కూడా ఆహ్వానించింది. రాఘవుడు మాత్రం ఇచ్చిన ఆసనాన్ని కేవలం తాకి, కొంచెం చేతులు జోడించి తల్లితో ఇలా అన్నాడు. ఆసనాన్ని కేవలం తాకడమే — కూర్చోవడం కాదు; దానితోనే రాబోయే మాట సూచించబడింది. ‘వృద్ధులైన, ధర్మశీలురైన రాజర్షుల’ అనే మూడు విశేషణాలతో ఆమె కుమారునికి ఆదర్శాన్నే చూపుతోంది — దీర్ఘాయువు, అక్షయకీర్తి, కులోచితధర్మం. ఆమె ఆశీర్వాదం అభిషేకం నిశ్చయమనే భావనతోనే కూడి ఉంది; ‘ఈ రోజే అభిషేకిస్తాడు’ అని ఆమె దృఢంగా నమ్ముతోంది. ఈ అజ్ఞానమే ముందు ఆమె దుఃఖాన్ని రెట్టింపు చేస్తుంది.

స్వభావతః వినయశీలుడూ, గౌరవంతో వంగినవాడూ అయిన అతడు దండకారణ్యానికి బయలుదేరుతూ అనుమతి అడగడం ఆరంభించాడు. ‘దేవీ, నీకు నిజంగా తెలియదు — మహాభయం దాపురించింది; ఇది నీకూ, వైదేహికీ, లక్ష్మణునికీ దుఃఖకారణమవుతుంది. నేను దండకారణ్యానికి వెళ్తాను; ఈ ఆసనంతో నాకేం పని? దర్భాసనానికి తగిన కాలం నాకు వచ్చింది.’ రాజాసనానికి బదులు కుశాసనం — ఈ ఒక్క వాక్యంతో అతడు తన రాబోయే స్థితిని సంక్షేపంగా చెబుతున్నాడు. ‘స్వభావతః వినయశీలుడు’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — భయంతో కాదు, సంకోచంతో కాదు, స్వభావంతోనే అతడు వంగి ఉన్నాడు. ‘ఆప్రష్టుం’ (అనుమతి అడగడానికి) అనే పదం కూడా — అతడు అనుమతిని యాచిస్తున్నాడు, నిర్ణయాన్ని కేవలం తెలియజేయడం లేదు. ‘దర్భాసనానికి తగిన కాలం’ అనే మాటతో సింహాసనానికి బదులు కుశాసనం, రాజ్యానికి బదులు తపస్సు అనేదంతా సూచించబడింది.

‘మునిలా మాంసాహారాన్ని విడిచిపెట్టి, దుంపలతో వేళ్ళతో పండ్లతో జీవిస్తూ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నిర్జనమైన వనంలో నివసిస్తాను. మహారాజు భరతునికి యౌవరాజ్యాన్ని ఇస్తున్నాడు, నన్ను మాత్రం తాపసునిగా చేసి దండకారణ్యానికి బహిష్కరిస్తున్నాడు. ఆరు ఎనిమిది సంవత్సరాలు నిర్జనమైన వనంలో నివసిస్తాను, అడవి ఆహారాన్ని సేవిస్తూ, పండ్లతో వేళ్ళతో జీవిస్తూ.’ ‘ఆరు ఎనిమిది’ అనే లెక్కింపు భేదంతో కవి పద్నాలుగు అనే సంఖ్యనే మళ్ళీ దృఢపరుస్తున్నాడు — తల్లి ఆ సంఖ్యను మరచిపోకుండా. ‘మాంసాహారాన్ని విడిచిపెట్టి’ అనే పదంతో రాజభోగాల త్యాగం సూచించబడింది; ‘మునిలా’ అనేది రాబోయే జీవనవిధి. ‘వివాసయతి’ (బహిష్కరిస్తున్నాడు) అనే క్రియాపదం మాత్రం కఠినమైనది — తండ్రే స్వయంగా బహిష్కరిస్తున్నాడని. అయినా రాముడు నిందించడు, వాస్తవస్థితినే చెబుతాడు; తల్లి ఎదుట కూడా అతడు తండ్రిని దోషిగా చూపడు.

ఇది విని ఆ దేవి అడవిలో గొడ్డలితో నరికిన సాలవృక్షపు కొమ్మలా, ఆకాశం నుండి జారిపడిన దేవతలా హఠాత్తుగా కూలిపోయింది. దుఃఖానికి అలవాటులేని, అరటిచెట్టులా కూలిపోయిన, స్పృహ కోల్పోయిన తల్లిని చూసి రాముడు ఆమెను లేవనెత్తాడు. బరువు మోసి అలసిపోయిన ఆడగుర్రంలా దొర్లి లేచిన, దీనురాలైన, సర్వాంగాలూ ధూళితో కప్పబడిన ఆమెను అతడు చేత్తో నిమిరాడు. ‘దుఃఖానికి అలవాటులేని’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ఈ పట్టమహిషి ఎన్నడూ దుఃఖాన్ని అనుభవించలేదు; ఈ రోజు మాత్రం నేలపై ధూళిలో ఉంది. ‘గొడ్డలితో నరికిన సాలవృక్షపు కొమ్మ’ అనే ఉపమానంతో ఆకస్మిక పతనం సూచించబడింది, ‘ఆకాశం నుండి జారిపడిన దేవత’ అనే దానితో ఆమె పూర్వస్థితి యొక్క ఔన్నత్యం. రాముడు మాత్రం విలపించడు — చేత్తో ధూళిని తుడుస్తాడు అంతే. ‘విమమర్శ’ (నిమిరాడు) అనే ఒక్క పదంతో కుమారుని మూగసేవాభావం ప్రకాశిస్తోంది.

సుఖానికి అలవాటుపడి, అసుఖంతో బాధపడుతున్న ఆమె, దగ్గర కూర్చున్న పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాఘవునితో, లక్ష్మణుడు వింటుండగా, ఇలా అంది — ‘పుత్రా రాఘవా, నువ్వు నా శోకం కోసం పుట్టి ఉండకపోతే, సంతానం లేనిదానిగా నేను ఇంతకంటే ఎక్కువ దుఃఖాన్ని చూసేదాన్ని కాను. గొడ్రాలికి ఒక్కటే మానసిక శోకం ఉంటుంది — ‘నాకు సంతానం లేదు’ అనే సంతాపం; మరొకటి ఉండదు.’ పుత్రులు లేని దుఃఖం ఒక్కటే, పుత్రవియోగపు దుఃఖం మాత్రం అనంతం — ఇదే ఆమె విలాపానికి మూలకారణం. ‘లక్ష్మణుడు వింటుండగా’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — లక్ష్మణుడు కూడా అక్కడే వింటూ నిలిచి ఉన్నాడు; అతని కోపానికి భూమిక ఇక్కడే రచించబడుతోంది, అది తరువాతి సర్గలో బద్దలవుతుంది. ‘సుఖానికి అలవాటుపడి, అసుఖంతో బాధపడుతున్న’ అనే విరోధాలంకారంతో ఆమె అవస్థాంతరం సంక్షేపంగా చూపబడింది.

‘భర్త ప్రభుత్వకాలంలో నేను ఇంతకుముందు ఏ శుభాన్నీ సుఖాన్నీ చూడలేదు; ‘కొడుకు కాలంలోనైనా చూస్తానేమో’ అనే ఆశతోనే, రామా, నేను నిలిచి ఉన్నాను. శ్రేష్ఠురాలినైనా, నాకంటే తక్కువవారైన, హృదయాన్ని చీల్చే సవతుల అనేక అప్రియమైన మాటలను నేను వినవలసి వస్తుంది. నా ఈ అంతులేని శోకమూ విలాపమూ ఎలాంటివో, స్త్రీలకు అంతకంటే దుఃఖకరమైనది ఇంకేముంటుంది? నువ్వు దగ్గర ఉన్నప్పుడే నేను ఇలా తిరస్కరించబడ్డాను; ఇక నువ్వు దూరంగా వెళ్ళిపోతే చెప్పేదేముంది? నాయనా, నాకు మరణమే తప్పదు.’ ‘అంతులేని శోకం’ అనే పదంతో ఆమె తన దుఃఖపు అపరిమితత్వాన్నే సూచిస్తోంది. వృద్ధురాలైన పట్టమహిషికి కూడా సవతుల నుండి పరాభవం — ఇదే ఆమె వ్రతాల వైఫల్యానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. రాముని సాన్నిధ్యమే ఆమెకున్న ఏకైక రక్షణ; అతడు దూరమైతే ఆమె మరణమే నిశ్చితమని భావిస్తోంది. ‘ఏ శుభాన్నీ చూడలేదు’ అనే మాటతో ఆమె తన సమస్త దాంపత్యజీవితాన్నే ఒక్క పదంతో నిందిస్తోంది — సుఖం ఎన్నడూ అనుభవించలేదు, కేవలం ఆశే ఆధారంగా ఉంది.

‘భర్తచేత ఎల్లప్పుడూ ఆదరింపబడక నేను అత్యంతం అణచివేయబడ్డాను; కైకేయి పరిచారికలతో సమానంగా, లేదా వారికంటే తక్కువగానే లెక్కించబడతాను. నన్ను సేవించేవారూ అనుసరించేవారూ ఎవరైనా, ఆ జనం కూడా కైకేయి కుమారుని చూసి నాతో మాట్లాడరు. ఎప్పుడూ కోపంగా ఉండడం వల్ల కఠినంగా మాట్లాడే ఆమె ముఖాన్ని, దుర్దశలో ఉన్న నేను ఎలా చూడగలను, పుత్రా?’ రాణికి కూడా దాసి వంటి స్థితి — దీనితో కవి అంతఃపురపు వాస్తవచిత్రాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘పరిచారికలతో సమానంగా లేదా తక్కువగా’ అనే మాటతో ఆమె తన స్థానహానిని సూచిస్తోంది — పట్టమహిషి కూడా చిన్నరాణి దాసీలకంటే తక్కువ. ‘అన్వీక్ష్య’ (చూసి) అనే పదంతో భయపు మూలం చూపబడింది — కైకేయి మాత్రమే కాదు, ఆమె కుమారుని రాబోయే రాజ్యమే జనాన్ని మౌనం వహింపజేస్తోంది.

‘రాఘవా, నువ్వు పుట్టినప్పటినుండీ దుఃఖం తీరాలని కోరుకుంటూ నేను పది ఏడు సంవత్సరాలు గడిపాను. ఆ అక్షయమైన మహాదుఃఖాన్నీ, సవతుల అవమానాన్నీ, ఇలా ముసలిదాన్నైన నేను ఇక చాలాకాలం సహించలేను. నిండుచంద్రుని కాంతి గల నీ ముఖాన్ని చూడకుండా, దీనురాలినై, దీనమైన జీవితం గడుపుతూ నేనెలా బతకగలను?’ కుమారుని రాజ్యంలో దుఃఖమంతా తీరిపోతుందనే ఆశపై ఆధారపడి జీవిస్తున్న తల్లికి ఆ ఆశే ఈ రోజు తెగిపోయింది. ‘పది ఏడు’ అనే లెక్కతో పదిహేడు సంవత్సరాలు చెప్పబడ్డాయి; హిందీ భాష్యంలో మాత్రం ఉపనయనం నుండి లెక్కించబడింది. ‘కృపణజీవికా’ (దీనమైన జీవితం గడిపేది) అనే పదంతో ఆమె రాబోయే జీవితపు దైన్యాన్నే పేరుపెట్టి చెబుతోంది. ఇక్కడ ఆమె విలాపం శోకం నుండి ఆత్మనింద వైపు సాగుతోంది.

‘ఉపవాసాలతో, యోగాలతో, అనేక శ్రమలతో దుర్దశలో ఉన్న నేను నిన్ను కష్టపడి పెంచాను — అదంతా వ్యర్థమైంది. వర్షాకాలంలో కొత్తనీటి తాకిడికి మహానది ఒడ్డు కోసుకుపోయినట్లు కోసుకుపోని ఈ నా హృదయం చాలా గట్టిదని భావిస్తున్నాను. నాకు నిజంగా మరణం లేదేమో, యమలోకంలో నాకు చోటు లేదేమో, ఎందుకంటే సింహం ఏడుస్తున్న ఆడజింకను బలవంతంగా లాక్కుపోయినట్లు అంతకుడు ఈ రోజే నన్ను లాక్కుపోవాలనుకోవడం లేదు. నా హృదయం నిజంగా ఇనుముతో చేసినదే, స్థిరమైనదే, అందుకే నేలపై పడినా అది పగలదు, చీలదు; అకాలమరణం నిజంగా లేదు.’ ఇక్కడ సర్గ ఛందస్సు మారుతుంది — అనుష్టుప్‌కు బదులు దీర్ఘవృత్తం ఆరంభమవుతుంది, దానితో విలాపపు వేగం కూడా పెరుగుతుంది. ‘ఇనుప హృదయం’ అనే రూపకంతో ఆమె తన జీవితాన్నే దోషిగా చూపుతోంది. ‘అకాలమరణం లేదు’ అనే శాస్త్రసిద్ధమైన వచనమే ఆమెకు శాపంలా మారుతోంది. ‘సింహం ఏడుస్తున్న ఆడజింకను’ అనే ఉపమానంతో ఆమె తన మృత్యువును యాచిస్తోంది — యముడు కూడా ఆమెను స్వీకరించడం లేదని ఆమె ఖేదం.

‘నా వ్రతాలూ, దానాలూ, నియమాలూ నిరర్థకమైపోయాయనేదే ఈ దుఃఖం; సంతానం కోరి నేను చేసిన తపస్సు చవుటినేలలో నాటిన విత్తనంలా పూర్తిగా నిష్ఫలమైంది. తీవ్రమైన దుఃఖంతో కృశించిన ఎవరైనా అకాలంలో తన ఇష్టం వచ్చినట్లు మరణాన్ని పొందగలిగితే, దూడ లేని ఆవులా నువ్వు లేని నేను ఈ రోజే యమసభకు వెళ్ళిపోయేదాన్ని. చంద్రునిలాంటి ముఖకాంతి గలవాడా, నువ్వు లేకుండా ఈ రోజు నా జీవితంతో వృథాగా ఏం పని? మిక్కిలి బలహీనమైన ఆవు దూడను కోరుకుంటూ వెంట వెళ్ళినట్లు, నేను నీతో పాటే వనానికి అనుసరిస్తాను.’ ఇలా తీవ్రమైన అసుఖాన్ని సహించలేక, మహావిపత్తును గ్రహించి, బంధింపబడిన కుమారుని చూసిన కిన్నరిలా, రాఘవుని చూస్తూ ఆమె ఎంతో విలపించింది. ‘చవుటినేలలో నాటిన విత్తనం’ అనే ఉపమానం ఆమె వ్రతాలన్నిటి నిష్ఫలతను ఒక్క చిత్రంతోనే చూపుతోంది. చివరకు ఆమె అనుగమనసంకల్పం చేస్తోంది — ఈ సంకల్పాన్నే తరువాతి సర్గలో రాముడు నివారించవలసి ఉంటుంది. ‘కిన్నరి’ అనే ఉపమానంతో కవి సర్గను ముగిస్తున్నాడు — బంధింపబడిన కుమారుని చూసి విలపించే కిన్నరిలా తల్లి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి