సర్గ
రాముడు వనవాసాన్ని స్వీకరించడం
కైకేయితో రాముని సంవాదం, వనగమన స్వీకారం, దశరథుని మూర్ఛ, తల్లి కౌసల్య వద్దకు వెళ్ళడం
గత సర్గలో కైకేయి రెండు వరాలను తెలియజేసి రాముని పద్నాలుగు సంవత్సరాలు దండకారణ్యంలో నివసించమని ఆదేశించింది. మరణంతో సమానమైన ఆ అప్రియమైన మాట విన్నా శత్రుసంహారకుడైన రాముడు బాధపడలేదు, అతని ముఖం వెలవెలబోలేదు. అతడు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘అలాగే కానీ; నేను ఇక్కడినుండి వనంలో నివసించడానికి వెళ్తాను; జటలూ నారచీరలూ ధరించి రాజు ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తాను.’ సర్గ మూలస్వరం మొదటి వాక్యంలోనే ప్రకాశిస్తోంది — ఆలస్యం లేదు, ప్రతివాదం లేదు, శోకప్రదర్శన లేదు. మాటలో ఎంత కాఠిన్యం ఉందో, ప్రతిమాటలో అంతే శాంతి ఉంది.
రాముడు ఒక్కటే తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు — ‘ఎదిరింపశక్యం కానివాడూ, శత్రువులను అణచేవాడూ అయిన భూపతి ఎప్పటిలాగా నన్ను ఎందుకు అభినందించడం లేదు?’ ఇంతకుముందు తండ్రి అతన్ని చూడగానే ప్రసన్నుడయ్యేవాడు; ఈ రోజు మాత్రం మౌనమే. అక్కడే అతడు కైకేయిని ఊరడిస్తున్నాడు — ‘దేవీ, నువ్వు కోపం పెట్టుకోవద్దు; నీ ఎదుటనే చెబుతున్నాను — నారచీరలూ జటలూ ధరించి వనానికి వెళ్తాను, నువ్వు సంతోషంగా ఉండు.’ ఆ తరువాత కారణాన్ని చెబుతున్నాడు — హితుడూ, గురువూ, తండ్రీ, కృతజ్ఞుడూ, రాజూ అయిన ఆయన నియోగిస్తే, నమ్మకంతో నేను ఏ ప్రియాన్ని చేయకుండా ఉంటాను? తండ్రి ఆజ్ఞ అతనికి ఆలోచించవలసిన విషయమే కాదు. ‘కోపం పెట్టుకోవద్దు’ అనే మాటతో అతడు సవతితల్లి సందేహాన్ని కూడా తొలగిస్తున్నాడు — నేను కోపించలేదు, నిన్ను నిందించడం లేదు. గురువు, తండ్రి, హితైషి, కృతజ్ఞుడు, రాజు — ఈ ఐదు విశేషణాలతో అతడు తండ్రి ఆజ్ఞ ఉల్లంఘించరానిదని స్థాపిస్తున్నాడు.
రాముని హృదయంలో ఒక్క బాధే దహిస్తోంది — ‘భరతుని అభిషేకాన్ని రాజు స్వయంగా నాతో చెప్పలేదు.’ రాజ్యనాశనం కాదు, వనవాసం కాదు, తండ్రి మౌనమే అతని దుఃఖం. తరువాత అతడు ఇలా అంటున్నాడు — ‘నేనైతే సీతనూ, రాజ్యాన్నీ, ప్రియమైన ప్రాణాలనూ, ధనాలనూ ఆనందంగా, ఎవరూ ప్రేరేపించకపోయినా, తమ్ముడు భరతునికి స్వయంగానే ఇచ్చేస్తాను. అలాంటప్పుడు మనుజేంద్రుడైన తండ్రి స్వయంగా ప్రేరేపించినప్పుడు, నీకు ప్రియం చేయడం కోసం ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తూ నేను ఎందుకు ఇవ్వను?’ త్యాగం అతనికి కష్టంతో సాధించేది కాదు, స్వభావసిద్ధమైనది. ‘అలీకం మానసం’ (మనస్సులోని బాధ) అనే రెండు పదాలతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — రాముని దుఃఖం బాహ్యమైనది కాదు, ఆంతరమైనదే; అది రాజ్యానికి సంబంధించినది కాదు, సంబంధానికి సంబంధించినది. తండ్రి స్వయంగా ఆదేశించి ఉంటే, అంతా సంతోషంగా ఇచ్చి ఉండేవాడు.
తరువాత రాముడు కైకేయికి ఒక పని అప్పగిస్తున్నాడు — ‘సిగ్గుపడుతున్న ఈ రాజును నువ్వు ఊరడించు. భూమిపై దృష్టి నిలిపి భూపతి మెల్లమెల్లగా కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నాడేమిటి?’ ఆ తరువాత రాజ్యవ్యవస్థను కూడా తానే సూచిస్తున్నాడు — ‘రాజాజ్ఞతో ఈ రోజే వేగవంతమైన గుర్రాలపై దూతలు భరతుని తీసుకురావడానికి మేనమామ ఇంటికి వెళ్ళుగాక.’ తన విషయంలో మాత్రం ఏ షరతూ లేదు, ఏ నిరీక్షణా లేదు — ‘ఇదిగో నేను త్వరగా దండకారణ్యానికి వెళ్తున్నాను; తండ్రి మాటను ఆలోచించకుండా అక్కడ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నివసిస్తాను.’ ‘వెళ్తున్నాను’ అనే నిశ్చయవాచక పదంతో గమనం సిద్ధించినట్లే చేయబడింది. రాజు విషయంలో మాత్రం అతడు ఆలోచిస్తూనే ఉన్నాడు — తండ్రి శోకం అతనికి వనవాసం కంటే బరువైనది.
రాముని ఆ మాట విని కైకేయి ఆనందించింది; అతని ప్రయాణాన్ని నమ్మి ఆమె రాఘవుని తొందరపెడుతోంది. ‘అలాగే కానీ — వేగవంతమైన గుర్రాలపై దూతలు భరతుని మేనమామ ఇంటినుండి ఇక్కడికి తిరిగి తీసుకురావడానికి వెళ్తారు’ అని చెప్పి ఆమె మరొకటి కూడా జోడిస్తోంది — ‘ఉత్సుకుడవైన నీకు ఆలస్యం తగదని భావిస్తున్నాను; రామా, కాబట్టి ఇక్కడినుండి త్వరగానే వనానికి వెళ్ళాలి.’ స్వయంగా వెళ్ళడానికి అంగీకరించిన కుమారుని కూడా ఆమె తొందరపెడుతోంది — తల్లి నోటినుండి వెళ్ళగొట్టడమే ఇలా తొందరరూపంలో బయటపడుతోంది. కైకేయి ఆనందంలో కనిపించేదేమిటంటే — ఆమె రాముని మాటను నమ్ముతోంది; రాముడు చెప్పినది తప్పక చేస్తాడని ఆమెకు కూడా విశ్వాసం ఉంది. దూతల ప్రయాణాన్ని కూడా ఆమె స్వయంగా ఆమోదిస్తోంది.
ఆ తరువాత కైకేయి మరింత కఠినంగా అంది — ‘రాజు సిగ్గుతో స్వయంగా నీతో మాట్లాడడం లేదు; నరశ్రేష్ఠా, ఇది ఏమీ కాదు, ఈ బాధను తొలగించుకో. నువ్వు ఈ పురం నుండి అతిత్వరగా వనానికి వెళ్ళనంతవరకు నీ తండ్రి స్నానం చేయడు, భోజనం చేయడు.’ తండ్రి ఉపవాసమే కుమారుని తొందరకు సాధనంగా చేయబడుతోంది. ఇది విని శోకంలో మునిగిన రాజు ‘ఛీ, కష్టం!’ అని నిట్టూర్చి మూర్ఛపోయి బంగారంతో అలంకరించిన ఆ మంచంపై పడిపోయాడు. ‘స్నానం చేయడు, భోజనం చేయడు’ అనే వాక్యమే సర్గలోని అత్యంత క్రూరమైన స్థానం — తండ్రి ప్రాణసంకటాన్ని చూపి కుమారుని వెళ్ళగొడుతోంది. రాముడు దాన్ని కూడా శాంతంగా వింటున్నాడు. రాజు మూర్ఛ చూపిస్తున్నదేమిటంటే — వరదానపు పరిణామాన్ని ఆయన స్వయంగా కూడా సహించలేకపోతున్నాడు.
రాముడు మాత్రం కైకేయి ప్రేరేపించగా మొదట తండ్రిని లేవనెత్తి, తరువాత కొరడా దెబ్బ తిన్న గుర్రంలా వనానికి వెళ్ళడానికి తొందరపడ్డాడు. అనార్యురాలైన ఆమె యొక్క దారుణఫలితాన్నిచ్చే ఆ అప్రియమైన మాట విన్నా, బాధ లేనివాడై అతడు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, నేను ధనాసక్తుడనై లోకంలో నివసించాలని కోరుకోను. నన్ను ఋషులతో సమానుడిగా, నిర్మలమైన ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినవానిగా తెలుసుకో.’ ఇక్కడ రాముని స్థితి స్పష్టం — రాజ్యం అతనికి ప్రయోజనం కాదు, ధర్మమే ప్రయోజనం; అందుకే రాజ్యహాని అతన్ని తాకదు. ‘కొరడా దెబ్బ తిన్న గుర్రం’ అనే ఉపమానంతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — గమనం వేగవంతమైనది, కానీ ప్రేరణ బాహ్యమైనది, అంతరంగపు కోరిక కాదు. అయినా రాముని ముఖంలో బాధ కనిపించదు.
‘పూజ్యుడైన తండ్రికి నేను చేయగలిగిన ప్రియమేదైనా, ప్రాణాలను విడిచిపెట్టైనా సరే, అది అన్నివిధాలా చేసినట్లే’ అని రాముడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. కారణం కూడా చెబుతున్నాడు — ‘తండ్రికి సేవ, లేదా ఆయన మాటను పాటించడం — దీనికంటే గొప్ప ధర్మాచరణ ఏదీ లేదు.’ తరువాత స్వయంగా తన నిర్ణయాన్ని చెబుతున్నాడు — ‘పూజ్యుడైన తండ్రి స్వయంగా చెప్పకపోయినా, నీ మాట మీదనే నేను నిర్జనమైన వనంలో పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నివసిస్తాను.’ తండ్రి మౌనం కూడా అతనికి ఆజ్ఞే — సేవే అతని పరమధర్మం. ‘ప్రాణాలను విడిచిపెట్టైనా’ అనే పదంతో హద్దు చూపబడింది — ప్రాణాలే అడ్డుకానప్పుడు రాజ్యం ఒక లెక్కా? ‘నిర్జనమైన వనంలో’ అనే పదంతో నివాసపు కాఠిన్యాన్ని కూడా అతడు స్వయంగానే అంగీకరించాడు.
రాముడు కైకేయితో ఒకే ఒక మృదువైన నిష్ఠూరం చెబుతున్నాడు — ‘కైకేయీ, నువ్వు నాలో కొంచెమైనా గుణాన్ని తప్పక చూడడం లేదు; ఎందుకంటే నాపై అధికారం గలదానివై ఉండి కూడా నాతో చెప్పకుండా రాజుతోనే చెప్పావు.’ తరువాత తన ప్రయాణక్రమాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు — ‘తల్లి వద్ద సెలవు తీసుకుని, సీతను అనునయించి, ఈ రోజే దండకల మహావనానికి వెళ్తాను.’ చివరకు కైకేయికి కర్తవ్యాన్ని అప్పగిస్తున్నాడు — ‘భరతుడు రాజ్యాన్ని పాలించేలా, తండ్రిని సేవించేలా నువ్వు చూడాలి; అదే సనాతన ధర్మం.’ ‘నాతోనే చెప్పి ఉంటే’ అనేదే అతని అపేక్ష — వరం అడగడం దోషం కాదు, కానీ కుమారుని నమ్మకుండా రాజునే పీడించడానికి పూనుకోవడం దోషం. తల్లి వద్దా సీత వద్దా సెలవు తీసుకుని వెళ్ళడం కులధర్మం.
రాముని మాట విని తీవ్రమైన దుఃఖానికి లోనైన తండ్రి శోకంతో మాట్లాడలేక గట్టిగా ఏడ్చాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాముడు మాత్రం స్పృహ కోల్పోయిన తండ్రి పాదాలకూ, అనార్యురాలైన కైకేయి పాదాలకూ నమస్కరించి ఆ చోటు నుండి బయలుదేరాడు. అతడు తండ్రికీ కైకేయికీ ప్రదక్షిణ చేసి, ఆ అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి, తన మిత్రజనాన్ని చూశాడు. ఒకే చోట తండ్రి ఆక్రందనం, సవతితల్లి నిశ్చలత, ఇద్దరికీ సమభావంతో కుమారుని ప్రణామం — ఇదే సర్గలోని అత్యంత కరుణమైన గీత. ‘నిష్పపాత’ (బయలుదేరాడు) అనే పదంతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — రాముడు పారిపోవడం లేదు, ప్రణామం చేసే బయటకు వెళ్తున్నాడు. అనార్యురాలికి కూడా ప్రదక్షిణ చేశాడు, ఎందుకంటే ఆమె సవతితల్లే. కుమారుని శాంతి తండ్రి శోకాన్ని రెట్టింపు చేస్తుంది — విలపించేవానికి ఊరడింపు ఇవ్వవచ్చు; కానీ శాంతంగా నిలిచేవాని త్యాగమే మరింత దహిస్తుంది.
కన్నీటితో నిండిన కన్నులతో, పరమక్రుద్ధుడై, సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచే లక్ష్మణుడు అతని వెనుకే అనుసరించాడు; అతని కోపం ముఖంలో స్పష్టంగా ఉంది, రామునిలో మాత్రం ఏమీ లేదు. రాముడు అభిషేకపాత్రలకు ప్రదక్షిణ చేసి, అక్కడినుండి దృష్టి మరల్చకుండా, ఆదరభావంతో నెమ్మదిగా వెళ్ళాడు. రాజ్యనాశనం అతని మహత్తరమైన శోభను తగ్గించలేదు — లోకానికి ప్రియమైన చల్లని కిరణాల చంద్రునికి క్షయం వల్ల అతని కాంతి తగ్గనట్లు. వనానికి వెళ్ళాలనుకుంటూ, భూమిని విడిచిపెడుతున్న అతనిలో, సర్వలోకాలనూ అతిక్రమించినవానిలో లాగా, ఏ చిత్తవికారమూ కనిపించలేదు. లాభంగానీ నష్టంగానీ అతని ముఖాన్ని తాకవు; ఇదే అతని మహత్త్వం. ‘సాపేక్షః శనైః జగామ’ (ఆదరభావంతో నెమ్మదిగా వెళ్ళాడు) అనే పదాలతో సూచించబడేదేమిటంటే — అభిషేకసామగ్రిపై ఆసక్తి లేదు, దాని పట్ల ఆదరం మాత్రమే మిగిలి ఉంది. చంద్రుని ఉపమానం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మొదట క్షయం, తరువాత కాంతి; దానితో కవి చెబుతున్నదేమిటంటే — బాహ్యమైన హాని సహజమైన శోభను మింగదు. లక్ష్మణుని కన్నులలో కన్నీరు, రాముని కన్నులలో ఆదరపూర్వకమైన దృష్టి మాత్రమే — ఇద్దరు సోదరుల స్వభావభేదం ఇక్కడ స్పష్టం.
తరువాత రాముడు శుభమైన గొడుగునూ, చక్కగా అలంకరించిన చామరాలనూ వద్దని నిరాకరించి, తన జనాన్నీ, రథాన్నీ, పౌరులనూ, ఇతర జనులనూ వెనక్కి పంపి, మనస్సులో దుఃఖాన్ని ధరిస్తూ, ఇంద్రియాలను నిగ్రహించి, తల్లికి అప్రియమైన వార్త చెప్పడానికి ఆత్మనిగ్రహం గలవాడై భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. యువరాజ చిహ్నాలను అతడు స్వయంగానే విడిచిపెట్టాడు, అవి హరించబడలేదు. శ్రీమంతుడూ సత్యవాదీ అయిన ఆ రాముని ముఖంలో అతని పరిజనులెవరూ ఏ మార్పునూ గమనించలేదు. దుఃఖం హృదయంలోనే నిరోధించబడింది, ముఖం మాత్రం ఎప్పటిలాగే ప్రసన్నంగా ఉంది — ఇదే ధీరుని లక్షణం. ‘అప్రియశంసివాన్’ (అప్రియమైన వార్త చెప్పబోయేవాడు) అనే ఒక్క పదంతో కవి అతని మనోదశను సూచిస్తున్నాడు — ఏ తల్లి విని మూర్ఛపోతుందో, ఆమెకే అది చెప్పవలసి ఉంది. అక్కడికి వెళ్ళడమే సర్గ చివరి పాదం.
ఆత్మనిగ్రహం గల ఆ మహాబాహువు తనకు ఉచితమైన ప్రసన్నతను విడువలేదు — శరత్కాలంలో కిరణాలు విరజిమ్మే చంద్రుడు తన సహజమైన తేజస్సును విడువనట్లు. మధురమైన మాటతో జనాన్నందరినీ గౌరవిస్తూ ధర్మాత్ముడూ మహాయశస్వీ అయిన రాముడు తల్లి సమీపానికి ప్రవేశించాడు. గుణాలలో అతనితో సమానుడైన, విపులపరాక్రముడైన సోదరుడు సౌమిత్రి తనలోని దుఃఖాన్ని ధరిస్తూనే అతన్ని అనుసరించాడు. అత్యంత ఆనందంతో నిండిన భవనంలోకి ప్రవేశించి, వచ్చిపడిన ఆ ప్రయోజనవిపత్తును గ్రహించినా రాముడు ఇక్కడ వికారం పొందలేదు — తన ఆపదవల్ల మిత్రజనానికి కీడు కలుగుతుందేమోనన్న శంకతో, ఎందుకంటే వారి ప్రాణాలు అతని ముఖంపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. ‘ఆనందంతో నిండిన భవనం’, ‘ప్రయోజనవిపత్తు’ అనే రెండు విరుద్ధభావాలు ఒకే శ్లోకంలో కూర్చబడ్డాయి — ఇంట్లో ఉత్సవం, వచ్చేవాని దగ్గర వినాశవార్త. ఇదే సర్గ చివరి చిత్రం, ఇది తరువాతి సర్గలోని విలాపానికి భూమికను రచిస్తుంది. లక్ష్మణుడు కూడా అక్కడికే అనుసరిస్తున్నాడు, కానీ తన దుఃఖాన్ని మనస్సులోనే ధరిస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥