సర్గ
కైకేయి రెండు వరాలను బయటపెట్టడం, రాముని ప్రతిజ్ఞ
తండ్రి విషాదానికి కారణం రాముడు అడగడం, కైకేయి ధృష్టమైన సమాధానం, రాముని ప్రతిజ్ఞ, రెండు వరాల ప్రకటన, వనవాసాజ్ఞ
గత సర్గలో రాముడు అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు; ఈ సర్గ అతని దర్శనంతోనే ఆరంభమవుతుంది, ఇదే కాండమంతటికీ కేంద్రం. అతడు శుభమైన ఆసనంపై విషణ్ణుడై, దీనుడై, కైకేయితో కూడి, ఎండిపోతున్న ముఖంతో ఉన్న తండ్రిని చూశాడు. వినయంగా అతడు మొదట తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించి, తరువాత ఏకాగ్రతతో కైకేయి పాదాలకు వందనం చేశాడు. దశరథుడు మాత్రం ‘రామా’ అనే ఒక్క మాటనే పలికి, కన్నీటితో నిండిన కన్నులతో దీనుడై, చూడనూ లేకపోయాడు, మాట్లాడనూ లేకపోయాడు. కవి ఇక్కడ ఒక్క పదంతోనే రాజు అవస్థను చిత్రిస్తున్నాడు — కుమారుని పేరు పలకగానే గొంతు పూడుకుపోయినవాడు. రాజు యొక్క అపూర్వమైన, భయంకరమైన ఆ రూపాన్ని చూసి రాముడు కూడా భయపడ్డాడు, ఎవరైనా కాలితో పామును తొక్కి భయపడినట్లు. ఈ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — భయం శత్రువును చూడడం వల్ల కాదు, తండ్రి ముఖం చూడడం వల్లనే కలిగింది. యుద్ధంలో భయపడనివాడు తండ్రి మౌనంతో వణికిపోతున్నాడు; దీనితో కవి కుమారుని స్నేహాన్ని వీర్యం కంటే బలమైనదిగా చూపుతున్నాడు. ‘ఎండిపోతున్న ముఖంతో’ అనే ఒక్క శారీరక లక్షణమే సమస్త మానసిక వినాశనానికి సాక్ష్యమవుతోంది.
ఆనందం కోల్పోయిన ఇంద్రియాలతో, శోకసంతాపంతో కృశించి, నిట్టూరుస్తూ, బాధతో కలవరపడిన మనస్సుతో ఉన్న ఆ మహారాజును అతడు చూశాడు. కవి మూడు ఉపమానాలను ప్రయోగిస్తున్నాడు — అలలమాలలు గల, కలత చెందని సముద్రం కలత చెందుతున్నట్లు, గ్రహణం పట్టిన సూర్యునిలా, అబద్ధమాడిన ఋషిలా. మొదటి ఉపమానంతో స్వభావతః కలత చెందనివాని కలత సూచించబడింది, రెండవదానితో తేజస్వి తేజోహాని, మూడవదానితో సత్యనిష్ఠుని సత్యభంగజన్యమైన గ్లాని — ఈ మూడవదే నిజానికి దశరథుని స్థితిని అక్షరశః వర్ణిస్తోంది, ఎందుకంటే ఆయన వరదానంతో బంధింపబడి సత్యం నుండి జారిపోయినట్లు భావిస్తున్నాడు. తండ్రి యొక్క ఊహకందని ఆ శోకాన్ని గ్రహించి రాముడు పర్వదినాన సముద్రంలా మరింత కలవరపడ్డాడు. కుమారుని కలత కూడా తండ్రి కలతతోనే ఉద్దీపితమైందని కవి చూపుతున్నాడు. ‘పర్వదినాన సముద్రం’ అనే ఉపమానం ప్రత్యేకంగా కూర్చబడింది — ఐదవ శ్లోకంలో రాజు కలత చెందిన సముద్రంలా చెప్పబడ్డాడు, ఏడవ శ్లోకంలో రాముడు; ఒకే ఉపమానంతో తండ్రీ కొడుకుల ఏకాత్మత సూచించబడింది.
తండ్రి హితంలో నిమగ్నుడైన, నేర్పరి అయిన రాముడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఈ రోజు మాత్రమే రాజు నన్ను ఎందుకు ప్రత్యభినందించడం లేదు? ఇతర సమయాల్లో తండ్రి కోపంగా ఉన్నా నన్ను చూడగానే ప్రసన్నుడవుతాడు; ఈ రోజు నన్ను చూసి ఆయనకు ఏమి ఆయాసం కలుగుతోంది?’ ఇక్కడ రాముని వాత్సల్యం బయటపడుతుంది — అతడు తన అభిషేకాన్ని తలచుకోవడం లేదు, తండ్రి క్లేశాన్నే ఆలోచిస్తున్నాడు. తరువాత దీనునిలా, శోకార్తుడై, విషణ్ణమైన ముఖకాంతితో అతడు కైకేయికి నమస్కరించే మాట్లాడాడు. ‘నమస్కరించే’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ప్రశ్నించడానికి ముందు కూడా రాముడు వినయాన్ని విడువడు; ఎవరిని ప్రశ్నించబోతున్నాడో, ఆమె పాదాలకే ముందు వందనం చేస్తాడు. ఈ మర్యాదే ఈ సర్గ చివరలో అతని చలించని స్థైర్యానికి మూలమవుతుంది. ‘నేర్పరి’ అనే విశేషణం కూడా సార్థకమైనది — ఏదో అసాధారణమైనది జరిగిందని రాముడు అనుమానంతోనే గ్రహిస్తాడు, అయినా అతడు నిందించడు, ప్రశ్నతోనే సత్యాన్ని అన్వేషిస్తాడు.
అతడు ఇలా అడిగాడు — ‘తెలియక నేను ఏదైనా అపరాధం చేశానా, దానివల్ల నా తండ్రి కోపించాడా? అది నాకు చెప్పు, నువ్వే ఆయనను ప్రసన్నం చేయి. ఈయన ఎల్లప్పుడూ నా పట్ల వాత్సల్యంతో ఉండేవాడు; ఈ రోజు మాత్రం అప్రసన్నమైన మనస్సుతో, విషణ్ణమైన ముఖంతో, దీనుడై నాతో మాట్లాడడం లేదు. ఏదైనా శారీరకమైన లేక మానసికమైన సంతాపంగానీ బాధగానీ ఈయనను వేధించడం లేదు కదా? సుఖం ఎల్లప్పుడూ దుర్లభమే.’ ఇక్కడ రాముడు మొదట తన దోషాన్నే శంకిస్తున్నాడు, ఇతరులది కాదు — ఇదే సజ్జనుల రీతి. ‘నువ్వే ఆయనను ప్రసన్నం చేయి’ అనే మాటతో అతడు రాజుపై కైకేయికున్న ప్రభావాన్ని గుర్తించి, ఆమెను మధ్యవర్తిగా భావించి ప్రార్థిస్తున్నాడు; ఇదే అతని విశ్వాసపు పరిమాణం, ఇది వెంటనే భగ్నమవుతుంది. ‘సుఖం ఎల్లప్పుడూ దుర్లభమే’ అనే రాముని సామాన్యవచనం కాండమంతటికీ సూత్రంలా తోస్తుంది — ఈ రోజు పరిపూర్ణంగా ఉన్నట్లు కనిపించిన సుఖమే క్షణం తరువాత నశిస్తుంది.
అతడు మళ్ళీ అడుగుతున్నాడు — ‘చూడముచ్చటైన కుమారుడు భరతునికిగానీ, మహాసత్త్వుడైన శత్రుఘ్నునికిగానీ, నా తల్లులకుగానీ ఏ అశుభమూ జరగలేదు కదా? మహారాజును సంతోషపెట్టక, తండ్రి మాట పాటించక, రాజు కోపించి ఉండగా నేను ఒక్క క్షణం కూడా జీవించాలని కోరుకోను. మనిషి ఏ మూలం నుండి ఈ లోకంలో తన జన్మను చూస్తాడో, ఆ ప్రత్యక్షదైవం ఉండగా ఆయనకు అనుగుణంగా ఎలా నడుచుకోకుండా ఉంటాడు?’ ఈ మూడు శ్లోకాలలో రాముని ధర్మదృష్టి సంపూర్ణంగా కూర్చబడింది — భరతశత్రుఘ్నుల, తల్లుల క్షేమాన్ని తన క్షేమం కంటే ముందు ఆలోచిస్తాడు, తండ్రి కోపిస్తే జీవితాన్నే కోరుకోడు, తండ్రిని ప్రత్యక్షదైవంగా భావిస్తాడు. ఇలా మాట్లాడేవాడు వనవాసాజ్ఞ విన్నా చలించడు — కవి రాముని సమాధానాన్ని అతని పూర్వవచనాలతోనే ముందుగా సిద్ధం చేస్తున్నాడు. ఇదే వాల్మీకి రచనారీతి — పాత్ర నిర్ణయం ఆకస్మికమైనది కాదు, దాని సొంత పూర్వవచనాలతోనే అనివార్యం చేయబడుతుంది.
‘అహంకారంతోనో రోషంతోనో నువ్వు నా తండ్రితో ఏదైనా కఠినంగా మాట్లాడావా, దానివల్ల ఈయన మనస్సు కలతచెందిందా? ఓ దేవీ, నిజంగా అడుగుతున్న నాకు ఇది చెప్పు — ఏ కారణంగా ఈ మనుజాధిపునిలో ఈ అపూర్వమైన వికారం కలిగింది?’ మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఇలా అనగా, మిక్కిలి సిగ్గులేనిదైన కైకేయి ధృష్టమైన, తనకు హితమైన మాట అంది — ‘ఓ రామా, రాజు కోపించలేదు, ఈయనకు ఏ ఆపదా లేదు; కానీ ఈయన మనస్సులో ఏదో ఉంది, నీ భయంతో దాన్ని ఈయన చెప్పడం లేదు.’ ‘మిక్కిలి సిగ్గులేనిది’, ‘ధృష్టమైన’, ‘తనకు హితమైన’ అనే మూడు పదాలతో కవి స్పష్టమైన తీర్పు ఇస్తున్నాడు — ఈ మాట ధర్మబద్ధమైనది కాదు, రాజుకు హితమైనదీ కాదు, చెబుతున్నదాని స్వార్థాన్నే సాధించేది. ‘నీ భయంతో’ అనే పదం కూడా మర్మస్పర్శి — తండ్రి కొడుకుకు భయపడుతున్నాడనడమే విపర్యయపు పరాకాష్ఠ; నిజానికి రాజు కొడుకుకు భయపడడం లేదు, తన మాటకే సిగ్గుపడుతున్నాడు. కైకేయి మాత్రం దాన్ని భయమని చెబుతూ రాజు బలహీనతనే తన ఆయుధంగా మలచుకుంటోంది.
ఆమె ఇలా అంటోంది — ‘నువ్వు ప్రియుడివి; నీతో అప్రియం చెప్పడానికి ఈయన నోరు రావడం లేదు. కానీ ఈయన నా ఎదుట మాట ఇచ్చినదాన్ని నువ్వు తప్పక చేయాలి. ఈయన పూర్వం నన్ను గౌరవించి వరమిచ్చి, తరువాత మరొక సామాన్య మనిషిలా పశ్చాత్తాపపడుతున్నాడు. ‘ఇస్తాను’ అని చెప్పి వరాన్ని ఇచ్చేసి, ఈ ప్రజాపాలకుడు నీరు వెళ్ళిపోయాక ఆనకట్ట కట్టాలనుకుంటున్నాడు — అది నిరర్థకం. ఓ రామా, ఈ సత్యం ధర్మానికి మూలమని సత్పురుషులకు తెలుసు; ఆ సత్యాన్ని రాజు నీ కోసం కోపించినా విడిచిపెట్టకూడదు.’ ‘నీరు పోయాక ఆనకట్ట కట్టడం’ అనే దృష్టాంతం అత్యంత తీక్ష్ణమైనది — వరం ఇవ్వబడింది, అవకాశం దాటిపోయింది; ఇప్పుడు పశ్చాత్తాపంతో ఏమీ సాధించబడదు. కైకేయి ధర్మశాస్త్రపు మాటలతోనే రాముని బంధిస్తోంది, అతడు ఎదురు చెప్పలేనట్లుగా; ఇదే ఆమె వాక్చాతుర్యపు క్రూరత్వం. ఆమె స్వయంగా యాచించదు, రాజు సత్యరక్షణనే రాముని కర్తవ్యంగా నిలుపుతుంది; ఇలా యాచన న్యాయపు తీర్పులా భాసిస్తుంది.
ఆమె మళ్ళీ ఇలా అంది — ‘రాజు ఏం చెప్పినా — శుభమైనా అశుభమైనా — నువ్వు చేస్తానంటే, అప్పుడు నేను అంతా వివరంగా చెబుతాను. రాజు చెప్పినది నీ విషయంలో విఫలం కాకుండా ఉంటేనే నేను చెబుతాను; ఈయన స్వయంగా నీతో చెప్పడు.’ కైకేయి పలికిన ఈ మాట విని బాధపడిన రాముడు రాజు సన్నిధిలోనే ఆ దేవితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — ఆమె మొదట ప్రతిజ్ఞను తీసుకుంటుంది, ఆ తరువాతే వృత్తాంతాన్ని చెబుతుంది — ఇదే ఆమె ముందుగా పన్నిన యుక్తి; ప్రతిజ్ఞ చేసినవాడు తరువాత వెనక్కి తగ్గలేడు. ‘రాజు సన్నిధిలోనే’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — రాముని ప్రతిజ్ఞ తండ్రి సాక్షిగానే చేయబడింది, అందుకే అది రెట్టింపు బంధనం. రామునికి ‘బాధపడిన’ అనే విశేషణం ఒక్కటే — అతడు బాధపడతాడు, కానీ కోపించడు, ప్రతీకారానికీ ప్రయత్నించడు.
రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘అయ్యో, ఛీ! ఓ దేవీ, నాతో ఇలాంటి మాట అనడం నీకు తగదు. రాజు మాట మీద నేను అగ్నిలోనైనా దూకుతాను, తీక్ష్ణమైన విషాన్నైనా తింటాను, సముద్రంలోనైనా పడతాను. గురువూ, తండ్రీ, రాజూ, హితుడూ అయిన ఆయన నియోగిస్తే నేను ఏం చేయను? కాబట్టి ఓ దేవీ, రాజు కోరుకునే ఆ మాట చెప్పు; చేస్తాను, ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — రాముడు రెండు మాటలు మాట్లాడడు.’ ‘రామో ద్విర్నాభిభాషతే’ (రాముడు రెండు మాటలు మాట్లాడడు) అనే వాక్యం రామాయణమంతటికీ మూలమంత్రంలా ఉంది; ఒకే మాట మీద నిలవడమే రాముని లక్షణం. అప్పుడు ఋజుత్వం గలవాడూ, సత్యవాదీ అయిన ఆ రామునితో అనార్యురాలైన కైకేయి అతి దారుణమైన మాట అంది. ‘ఋజుత్వం గలవాడు’, ‘అనార్యురాలు’ అనే పదాలను పక్కపక్కనే ఉంచి కవి రెండు స్వభావాల విరోధాన్ని ఒకే శ్లోకంలో నిలుపుతున్నాడు. ఋజువూ సత్యవాదీ అయిన పురుషుడు, అనార్యురాలూ క్రూరవచనాలు పలికేదీ అయిన స్త్రీ — ఈ ద్వంద్వమే అయోధ్యాకాండమంతటికీ కథాబీజం.
ఆమె ఇలా అంది — ‘ఓ రాఘవా, పూర్వం దేవాసురయుద్ధంలో, ఆ మహాయుద్ధంలో, బాణాలు గుచ్చుకున్న నీ తండ్రిని నేను రక్షించగా ఆయన నాకు రెండు వరాలిచ్చాడు. వాటితో నేను రాజును యాచించాను — భరతుని అభిషేకాన్నీ, ఈ రోజే నువ్వు దండకారణ్యానికి వెళ్ళడాన్నీ. నరశ్రేష్ఠా, నీ తండ్రినీ నిన్నూ సత్యప్రతిజ్ఞులుగా చేయాలనుకుంటే, నా ఈ మాట విను. తండ్రి ఆజ్ఞలో నిలువు; ఈయన మాట ఇచ్చినట్లుగా, నువ్వు తొమ్మిది ఐదు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో ప్రవేశించాలి. రాజు నీ కోసం ఏర్పాటు చేసిన ఈ అభిషేకసామగ్రి అంతటితోనే ఇక్కడ భరతుడు అభిషిక్తుడవుగాక.’ ఇలా రెండు వరాలతో ఆమె ఒక్క దెబ్బతోనే రాముని రాజ్యాన్ని హరిస్తోంది, వనవాసాన్ని ఇస్తోంది. ‘తొమ్మిది ఐదు సంవత్సరాలు’ అనేది విచిత్రమైన లెక్కింపు రీతి — ‘పద్నాలుగు’ అని కాకుండా విభజించి చెప్పడం; దీనితో కవి ఆమె క్రూరమైన స్పష్టతనే సూచిస్తున్నాడు; ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో మళ్ళీ ‘ఏడు ఏడు’ అని వస్తుంది. లెక్కను రెండుసార్లు మూడుసార్లు పునరావృతం చేస్తూ ఆమె వనవాసపు దీర్ఘతనే రాముని మనస్సులో దృఢపరచాలనుకుంటోంది.
‘ఏడు ఏడు సంవత్సరాలు దండకారణ్యాన్ని ఆశ్రయించి, ఈ అభిషేకాన్ని విడిచిపెట్టి, జటలూ నారచీరలూ ధరించు. నానారత్నాలతో నిండిన, గుర్రాలతో రథాలతో నిండిన కోసలపతి యొక్క ఈ భూమిని భరతుడు పాలించుగాక. ఈ కారుణ్యంతోనే నిండిపోయిన ఈ నరేంద్రుడు శోకాలతో క్లేశపడిన ముఖంతో నిన్ను చూడనూ లేకపోతున్నాడు. ఓ రఘునందనా, నరేంద్రుని ఈ మాటను పాటించు; రామా, మహత్తరమైన సత్యంతో నరేశ్వరుని తరింపజేయి.’ ఇలా ఆమె కఠినంగా మాట్లాడుతున్నా రాముడు శోకంలోకి ప్రవేశించలేదు; మహానుభావుడైన రాజు మాత్రం పుత్రవ్యసనంతో తపించి తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు. ఈ విరోధంతో సర్గ ముగుస్తుంది — కుమారుని బాధించని మాటే తండ్రిని మూర్ఛపోయేలా చేస్తోంది. పందొమ్మిదవ సర్గలో రాముని ప్రత్యుత్తరాన్ని వింటాం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఈ వల్గేట్ సర్గ పందొమ్మిదవ సర్గతో కలిసి 2.016 అనే ఒకే సర్గగా ఉంది. ‘నరేశ్వరుని తరింపజేయి’ అనే కైకేయి చివరి మాట ప్రత్యేకంగా స్మరించదగినది — కుమారుడు తండ్రిని తరింపజేయాలని ఆమె అంటోంది, కానీ తరింపజేయవలసినవాడే ఆమె మాటతో మునిగిపోయాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥