సర్గ
రాముని రాజమార్గయాత్ర, తండ్రి భవనప్రవేశం
రాజమార్గపు సంపద వర్ణన, మిత్రుల ఆశీర్వాదాలు, పౌరుల రామానురాగం, రాజభవన వర్ణన, అంతఃపురప్రవేశం
గత సర్గ చివరలో రాముడు రథం ఎక్కి రాజమార్గాన్ని చేరాడు; ఈ సర్గ అదే మార్గపు విస్తారమైన వర్ణనను ఆరంభిస్తుంది. మిక్కిలి ఆనందంగా ఉన్న మిత్రజనంతో కూడిన శ్రీమంతుడైన రాముడు రథంపై నిలిచి నగరాన్ని చూశాడు — అది పతాకలతో ధ్వజాలతో నిండి, అతి విలువైన అగరు ధూపంతో పరిమళించి, నానాజనులతో కూడి ఉంది. తెల్లని మేఘాల్లాంటి తెల్లని గృహాలతో శోభిల్లుతున్న ఆ రాజమార్గంలో, అగరు ధూపంతో పరిమళిస్తున్న దారి మధ్యగా అతడు సాగిపోయాడు. ఇక్కడ మూడు ఇంద్రియాలు ఏకకాలంలో స్పృశించబడ్డాయి — కంటితో ధ్వజపతాకలూ తెల్లని గృహాలూ, ముక్కుతో అగరు ధూపం, చెవితో జనసమూహపు కోలాహలం. కవి నగర సమృద్ధిని కేవలం ధనంతో కొలవడు, దాని ఉత్సవశీలతతో కూడా కొలుస్తాడు; ‘మిక్కిలి ఆనందంగా ఉన్న మిత్రజనంతో కూడిన’ అనే విశేషణంతో రాముని హర్షం ఒంటరిది కాదని, మిత్రులతో కలిసి పంచుకున్నదని తెలుస్తోంది.
ఆ మార్గం శ్రేష్ఠమైన చందనపు, అగరుల రాశులతో, ఉత్తమమైన సుగంధద్రవ్యాల, నార, పట్టు వస్త్రాల గుట్టలతో, రంధ్రం చేయని ముత్యాలతో, ఉత్తమమైన స్ఫటికాలతో శోభిల్లుతూ, విశాలంగా ఉంది. విధవిధాల పూలతో, రకరకాల భక్ష్యాలతో అది నిండి ఉంది. ఆకాశంలో దేవపతి ఇంద్రుడు తన మార్గాన్ని చూసినట్లు రాముడు ఆ రాజపథాన్ని చూశాడు. దాని కూడళ్ళు పెరుగు, అక్షతలు, హవిస్సు, పేలాలతో, ధూపాలతో, అగరు చందనాలతో నిత్యం పూజింపబడుతున్నాయి. ‘అసంబాధం’ (విశాలం) అనే పదంతో మార్గపు విస్తారం సూచించబడింది — ఇంతమంది జనం ఉన్నా రద్దీ లేదు; దీనితో నగరనిర్మాణపు నైపుణ్యం కూడా ధ్వనిస్తోంది. ‘రంధ్రం చేయని ముత్యాలు’ అనే విశేషణం అక్కడ సంస్కరించని మణులు కూడా అమ్మకానికి ఉంచబడ్డాయని సూచిస్తోంది; ఇదే సమృద్ధికి సూక్ష్మమైన గీత. ఇంద్రుని ఉపమానంతో కవి అయోధ్య రాజమార్గాన్ని అమరావతికి సమానంగా నిలుపుతున్నాడు.
నానావిధ మాలలతో, సుగంధాలతో ఎల్లప్పుడూ పూజింపబడే కూడళ్ళు గల ఆ మార్గంలో వెళ్తూ, రాముడు మిత్రులు పలికిన అనేక ఆశీర్వాదాలను వింటూ, మనుషులందరినీ యథోచితంగా గౌరవిస్తూ సాగిపోయాడు. ఆ హితైషులు ఇలా అన్నారు — ‘తాతలూ ముత్తాతలూ నడిచిన మార్గాన్ని ఈ రోజు స్వీకరించి, అభిషిక్తుడవై నువ్వు మమ్మల్ని పరిపాలించు. నీ తండ్రిచేతా, తాతలందరిచేతా మేము ఎలా పోషింపబడ్డామో, అంతకంటే సుఖంగా రాముడు రాజుగా ఉండగా మేమందరం జీవిస్తాం.’ ఇక్కడ ప్రజల ఆకాంక్ష కొత్త రాజ్యం కోసం కాదు, పరంపరను అనుసరించడం కోసమే; ‘తాతలు నడిచిన మార్గం’ అనే పదంతో ఇక్ష్వాకుకులపు రాజధర్మం గుర్తుచేయబడింది. తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చిన ఆరు పాదాల శ్లోకం; ముద్రిత ప్రతిలో మూడు అర్ధాలూ ఒకే సంఖ్య వద్ద ముగించబడ్డాయి. ‘అనుపాలయ’ (పరిపాలించు) అనే ఆజ్ఞార్థకంతో ప్రజలు రాజ్యాన్ని ఇవ్వడం లేదు, రక్షణను మాత్రమే యాచిస్తున్నారు — ఇదే ఇక్ష్వాకుల రాజనీతికి మూలభూమిక.
వారు మళ్ళీ ఇలా అన్నారు — ‘రాజ్యంలో ప్రతిష్ఠితుడై బయలుదేరే రాముని మేము చూడగలిగితే, ఈ రోజు భోజనంతో పనిలేదు, పరమార్థాలతో కూడా పనిలేదు. అమితతేజస్వి అయిన రాముని రాజ్యాభిషేకం కంటే ప్రియమైనది మాకు మరేదీ ఉండదు.’ మిత్రుల ఈ శుభమైన మాటలనూ, ఇంకా అనేక మాటలనూ, తనను గౌరవించే వాక్కులనూ ఉదాసీనంగా వింటూ రాముడు మహామార్గంలో సాగిపోయాడు. ‘ఉదాసీనుడు’ అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — స్తుతింపబడుతున్నా అతడు వికారం పొందడు, గర్వమూ చెందడు; ఈ స్థైర్యమే పద్దెనిమిదవ సర్గలో కైకేయి మాటలు విన్నప్పుడు కూడా అతన్ని చలించకుండా నిలుపుతుంది. భోగమోక్షాలు రెండింటినీ విడిచిపెట్టి జనులు రామదర్శనాన్నే పరమఫలంగా భావిస్తున్నారు; దీనితో వారి భక్తి పరాకాష్ఠ చూపబడింది, ఇదే తరువాతి సర్గలలో శోకపు పరిమాణాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
ఆ నరోత్తముని నుండి ఏ మనిషీ తన మనస్సునుగానీ కన్నులనుగానీ మరల్చుకోలేకపోయాడు — రాఘవుడు దాటి వెళ్ళిపోయినా దృష్టి అక్కడే అతుక్కుని ఉంది. రాముని చూడనివాడూ, రాముడు చూడనివాడూ సర్వలోకాలలోనూ నిందితుడవుతాడు, అతని అంతరాత్మ కూడా అతన్ని నిందిస్తుంది. కారణం ఇది — ఆ ధర్మాత్ముడు నాలుగు వర్ణాల వారిపైనా, అన్ని వయస్సుల వారిపైనా దయ చూపుతాడు, అందుకే వారందరూ అతనికి అనురక్తులు. దారిలో ఆ రాజకుమారుడు కూడళ్ళకూ, దేవమార్గాలకూ, చైత్యవృక్షాలకూ, ఆలయాలకూ ప్రదక్షిణంగా తప్పుకుంటూ వెళ్ళాడు. చివరి పాదంలో రాముని శాస్త్రనిష్ఠ చూపబడింది — తొందరలో కూడా అతడు దేవస్థానాలకు ప్రదక్షిణ చేసే వెళ్తాడు, వాటిని ఉపేక్షించడు. ‘అంతరాత్మ కూడా అతన్ని నిందిస్తుంది’ అనే మాట లోకనిందకంటే తీవ్రమైనది — బయటి నింద సహించవచ్చు, ఆత్మనింద మాత్రం కాదు.
తరువాత అతడు రాజకులాన్ని చేరాడు — అది మేఘసమూహాల వంటి, శుభమైన, కైలాసశిఖరాల వంటి వివిధ ప్రాసాదశిఖరాలతో శోభిల్లుతూ, తెల్లని విమానాల్లా ఆకాశాన్ని కప్పుతున్న, రత్నజాలాలతో అలంకరించిన వర్ధమానగృహాలతో కూడి, భూమిపై మహేంద్రుని సదనంలాంటి శ్రేష్ఠమైన గృహం; శోభతో ప్రజ్వలిస్తున్న ఆ రాజకుమారుడు తండ్రి యొక్క ఆ భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ మూడు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని రచిస్తున్నాయి, ఇది భవనపు విస్తారాన్నే వాక్యరచనతో అనుకరిస్తోంది. ‘శోభతో ప్రజ్వలిస్తున్న’ అనే విశేషణంతో రాముడు స్వయంగా ఆ భవనపు శోభను అధికం చేస్తున్నాడని సూచించబడింది; భవనం రత్నాలతో ప్రకాశిస్తుంది, రాముడు మాత్రం తన తేజస్సుతో. ఇక్కడ ముద్రిత పాఠం సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నంగా ఉంది — అక్కడ ‘మహేంద్రభవనోపమం’ అనే ఒక్క పదంతోనే వర్ణన ముగిసింది, ఇక్కడ మాత్రం మూడు శ్లోకాలతో విస్తరించబడింది.
ధనుర్ధారులు కాపాడుతున్న మూడు కక్ష్యలను అతడు గుర్రాలతోనే దాటి, మిగిలిన రెండు కక్ష్యలకు మాత్రం ఆ నరోత్తముడు కాలినడకన వెళ్ళాడు. ఇలా అన్ని కక్ష్యలనూ దాటి దశరథకుమారుడు జనాన్నందరినీ వెనక్కి పంపి అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. అతడు తండ్రి సమీపానికి ప్రవేశించగానే, జనమంతా ఆ రాజకుమారుని విషయంలో ఆనందంతో అతడు మళ్ళీ బయటకు రావడం కోసం నిరీక్షించారు — నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు చంద్రోదయం కోసం నిరీక్షించినట్లు. ఈ ఉపమానమూ, సర్గ చివరి పదమూ మర్మస్పర్శులు; సముద్రం చంద్రోదయంతోనే ఉప్పొంగుతుంది. జనులు అలాగే రాముని పునరాగమనం కోసం నిరీక్షిస్తున్నారు, కానీ బయటకు వచ్చేవాడు అభిషిక్తుడైన యువరాజు కాదు, జటలూ నారచీరలూ ధరించిన వనవాసి — ఈ వైపరీత్యాన్నే కవి ఈ సర్గ చివరలో మౌనంగా నిలిపాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥