॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 16వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

సుమంత్రుడు రాముని పిలవడం, రాజమార్గయాత్ర

సుమంత్రుని అంతఃపురప్రవేశం, రామునికి రాజసందేశ నివేదనం, సీత ఆశీర్వాదం, రథంలో రాజమార్గయాత్ర, పౌరుల హర్షవచనాలు

గత సర్గలో దశరథుడు రాముని తీసుకురావడానికి సుమంత్రుని పంపాడు; ఈ సర్గ అతని గమనంతోనే ఆరంభమవుతుంది. పురాణవృత్తాంతాలు తెలిసిన ఆ సూతుడు జనంతో క్రిక్కిరిసిన అంతఃపురద్వారాన్ని దాటి, తరువాత జనసమ్మర్దం లేని ఏకాంతమైన కక్ష్యను చేరాడు. ఆ కక్ష్యను యువకులైన రక్షకులు కాపాడుతున్నారు — వారు బల్లేలనూ ధనుస్సులనూ ధరించి, మెరుగుపెట్టిన కుండలాలు ధరించి, ఏమరుపాటు లేకుండా, ఏకాగ్రతతో, తమ స్వామి పట్ల గాఢమైన అనురాగంతో ఉన్నారు. అక్కడ సుమంత్రుడు కాషాయవస్త్రాలు ధరించి, చేతుల్లో బెత్తాలు పట్టుకుని, చక్కగా అలంకరించుకుని, ద్వారం వద్ద ఏకాగ్రతతో నిలిచి ఉన్న వృద్ధపురుషులను చూశాడు; వారు అంతఃపురస్త్రీలకు అధ్యక్షులు. ఇక్కడ కవి అంతఃపుర రక్షణకు రెండు రకాల ఏర్పాట్లను చూపుతున్నాడు — బయట ఆయుధధారులైన యువకులు, లోపల సంయమంగల వృద్ధులు. వారందరూ వస్తున్న సూతుని చూసి, రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో, తటాలున హడావుడిగా ఆసనాల నుండి లేచారు. వారి ఈ తొందరే సూచిస్తున్నదేమిటంటే — రామునికి ప్రియం చేయడం వారికి స్వాభావికమైన ప్రవృత్తి, ఆజ్ఞవల్ల చేసే లాంఛనప్రాయమైన ఆదరం మాత్రమే కాదు. ఇక్కడ మరొకటి గమనించాలి — సుమంత్రుడు స్వయంగా ప్రవేశించడు; రక్షకుల అనుమతి కోసం ఎదురుచూస్తాడు. అతడు మర్యాద తెలిసిన సూతుడు, రాజుకు అంతరంగికుడైన మంత్రి; అతని ఇలాంటి సంయమంతో కూడిన ప్రవర్తనే ఈ కాండంలో అతని పాత్రకు మూలం.

వినయం గలవాడూ, రాజసేవలో నేర్పరి అయినవాడూ అయిన ఆ సూతపుత్రుడు ఆ రక్షకులతో ఇలా అన్నాడు — ‘సుమంత్రుడు ద్వారం వద్ద నిలిచి ఉన్నాడని రామునికి త్వరగా తెలియజేయండి.’ తమ స్వామికి ప్రియం చేయాలని కోరే వారు రాముని సమీపించి, భార్యతో ఉన్న అతనికి వెంటనే తెలియజేశారు. ఆ నివేదనను తెలుసుకుని రాఘవుడు, తండ్రికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో, అంతరంగికుడైన ఆ సూతుని అక్కడికే లోపలికి పిలిపించాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాముడు సూతుని బయట నిలపడు, అంతరంగికునిగా భావించి సమీపానికే పిలుస్తాడు. లోపలికి ప్రవేశించిన సుమంత్రుడు, కుబేరునిలా చక్కగా అలంకరించుకుని, మెత్తని పైదుప్పటి గల బంగారు మంచంపై కూర్చుని ఉన్న రాముని చూశాడు. కుబేరుని ఉపమానంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — రాముని శోభ అప్పుడు రాజలక్ష్మికే పూర్వరూపం; బంగారు మంచం రాబోయే అభిషేకానికి తగిన పరిసరాన్ని సృష్టిస్తోంది. ఇదంతా పాఠకుని మనస్సులో సుఖసమృద్ధుల చిత్రాన్ని నిలుపుతుంది, దీనివల్ల తరువాతి సర్గలలో దైవపు విపర్యాసం మరింత హృదయస్పర్శిగా మారుతుంది. అంతేకాక ‘అభ్యంతరం’ (అంతరంగికుడు) అనే విశేషణంతో సుమంత్రుడు బయటి దూత కాదని, రాజకులానికి అంతరంగికుడైన పురుషుడని తెలుస్తోంది; అందుకే రాముడు అతన్ని ఆలస్యం లేకుండా పిలుస్తాడు.

శత్రువులను తపింపజేసే రాముడు వరాహరక్తంలాంటి ఎర్రని వర్ణం గల, స్వచ్ఛమైన, సుగంధభరితమైన, అతి విలువైన చందనాన్ని పూసుకుని ఉన్నాడు. పక్కనే నిలిచిన సీత చేతిలోని చామరంతో అతనికి వీస్తోంది; ఆమెతో కూడిన అతడు చిత్తానక్షత్రంతో కూడిన చంద్రునిలా శోభిల్లాడు. ఈ ఉపమానంతో కవి దంపతుల అవిచ్ఛిన్నమైన సాహచర్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. తన తేజస్సుతో కూడి తపిస్తున్న సూర్యునిలా ఉన్న, వరాలిచ్చే ఆ రామునికి వినయం తెలిసిన ఆ వంది వినయంగా నమస్కరించాడు. తరువాత రాజుచేత సత్కరింపబడిన సుమంత్రుడు విహారశయ్యాసనంపై ప్రసన్నముఖుడై కూర్చున్న రాజకుమారుని చూసి చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ రామా, కౌసల్య ఉత్తమసంతానం గలదయింది; మహారాణి కైకేయితో కలిసి కూర్చున్న నీ తండ్రి నిన్ను చూడాలనుకుంటున్నాడు; అక్కడికి వెళ్ళు, ఆలస్యం చేయకు.’ ‘కౌసల్య ఉత్తమసంతానం గలదయింది’ అనే సంబోధనతో సూతుడు మొదట రాముని శ్రేష్ఠతనే స్తుతిస్తున్నాడు — కుమారుని గుణాలతోనే తల్లి ప్రశంసనీయురాలవుతుందనేది లోకరీతి. ‘మహారాణి కైకేయితో కలిసి’ అనే మాటతో రాజు ఒంటరిగా లేడని సూతుడు సూచిస్తున్నాడు; ఆ మాటే రాముని మనస్సులో అభిషేకం నిశ్చయమనే భావనను పుట్టిస్తుంది. ‘ఆలస్యం చేయకు’ అనే తొందరమాట మాత్రం రాబోయే దుఃఖానికి సూచనలా తోస్తుంది, ఆ సమయంలో సూతునికి ఏమీ తెలియకపోయినా.

ఇలా అనబడిన మహాతేజస్వి అయిన ఆ నరసింహుడు ఎంతో సంతోషించాడు; తరువాత సీతను గౌరవించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, మహారాజూ దేవీ కలిసి నా విషయంలో తప్పక అభిషేకానికి సంబంధించిన ఏదో ఆలోచిస్తున్నారు. మిక్కిలి ఉదారురాలూ, నల్లని కన్నులు గలదీ, నా ప్రియాన్ని కోరేదీ అయిన ఆమె రాజు అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి నా కోసం రాజును ప్రేరేపిస్తోంది. కేకయరాజు కుమార్తె అయిన నా ఆ తల్లి ఆనందంతో మహారాజు హితాన్ని కోరుతూ ఆయనను అనుసరిస్తోంది, నా శ్రేయస్సును కూడా కోరుతోంది. అదృష్టవశాత్తూ మహారాజు ప్రియమైన మహారాణితో కలిసి ఉన్నాడు, నా శ్రేయస్సును కోరే సుమంత్రుని దూతగా పంపాడు.’ ఇక్కడ రాముని నిర్మలమైన మనస్సు బయటపడుతోంది — ఏ కైకేయిని అతడు ‘తల్లి’ అని, ‘నా శ్రేయస్సును కోరేది’ అని భావిస్తున్నాడో, ఆమెయే అతని వనవాసాన్ని యాచిస్తుంది. కవి ఈ వైపరీత్యాన్ని ముందుగానే నెలకొల్పుతున్నాడు, దీనివల్ల తరువాతి సర్గలోని ఆఘాతం మరింత తీవ్రమవుతుంది. రాముడు కైకేయిని సవతితల్లి భావంతో చూడడు; ‘తల్లి’ అనే ఆమెను పిలుస్తాడు, ఆమె హితకామనను ఆమోదిస్తాడు. ఇదే అతని ఋజుత్వానికి పరీక్ష, ఇది పద్దెనిమిదవ సర్గలో పూర్తిగా బయటపడుతుంది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తూ) అనే హర్షవచనంతో అతడు దైవాన్నే అనుకూలమని భావిస్తున్నాడు — ఆ దైవమే నిజానికి ప్రతికూలంగా ఉండడం కావ్యపు విడంబన.

రాముడు ఇలా ఊహిస్తున్నాడు — ‘అక్కడి సభ ఎలాంటిదో, దూత కూడా అలాంటివాడే వచ్చాడు; కాబట్టి రాజు తప్పక ఈ రోజే నన్ను యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాడు. సరే, ఇక్కడినుండి త్వరగా వెళ్ళి భూపతిని దర్శిస్తాను. నువ్వు పరివారంతో కలిసి సుఖంగా ఉండు, ఆనందించు.’ దీనివల్ల తెలుస్తున్నదేమిటంటే — రాముడు స్వయంగా రాజ్యాన్ని కోరుకోవడం లేదు, సభ, దూతల గౌరవాన్ని బట్టి మాత్రమే అభిషేకాన్ని ఊహిస్తున్నాడు; సీతను వెంట తీసుకువెళ్ళడం లేదు, సుఖంగా ఉండమని చెబుతున్నాడు. భర్తచేత అలా గౌరవింపబడిన నల్లని కన్నుల సీత మంగళవచనాలు పలుకుతూ భర్తను ద్వారం వరకూ అనుసరించింది. ‘ద్వారం వరకూ’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ఆమె గృహపు సరిహద్దును దాటలేదు; ఇదే ఆనాటి మర్యాద. అంతేకాక ‘భర్తచేత గౌరవింపబడిన’ అనే విశేషణంతో సీత తనంతట తానే అనుసరించడం లేదని, భర్తచేత గౌరవింపబడి అనుసరిస్తోందని తెలుస్తోంది; దాంపత్యంలోని ఈ పరస్పరత వాల్మీకికి ప్రియమైన అంశం. ‘సుఖంగా ఉండు, ఆనందించు’ అనే రాముని మాట అతడు ఆ సమయంలో వియోగాన్ని లేశమాత్రమైనా శంకించడం లేదని సూచిస్తోంది.

అప్పుడు సీత ఆశీర్వదించింది — ‘లోకసృష్టికర్త బ్రహ్మ ఇంద్రునికి చేసినట్లు, ద్విజులు సేవించే రాజ్యాన్నీ, రాజసూయాభిషేకాన్నీ రాజు నీకు చేయాలి. దీక్ష పొందినవాడవై, వ్రతసంపన్నుడవై, శుచివై, శ్రేష్ఠమైన మృగచర్మం ధరించి, చేతిలో జింక కొమ్ము పట్టుకున్న నిన్ను చూస్తూ నేను నిన్ను సేవిస్తాను. తూర్పు దిక్కున వజ్రధరుడు (ఇంద్రుడు), దక్షిణాన యముడు, పశ్చిమాన వరుణుడు, ఉత్తరాన ధనేశుడు (కుబేరుడు) నిన్ను కాపాడుగాక.’ ఈ ఆశీస్సు రెండు రకాలు — ఒకటి యౌవరాజ్యం తరువాత రాజసూయయజ్ఞాన్నీ సామ్రాజ్యాన్నీ ప్రార్థిస్తుంది, మరొకటి దిక్పాలకుల నుండి రక్షణను యాచిస్తుంది. ఈ ఆశీర్వచనం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; వల్గేట్ పరంపరలోనే సీత వాత్సల్యం విస్తారంగా కూర్చబడింది. ఇక్కడ భార్య భర్తను అనుసరించడమే కాదు, అతని భవిష్యత్తు కోసం దిక్పాలకులను కూడా ప్రార్థిస్తోంది. ‘లోకసృష్టికర్త ఇంద్రునికి చేసినట్లు’ అనే ఉపమానంతో సీత రాముని దేవరాజుతో సమానునిగా, దశరథుని బ్రహ్మతో సమానునిగా భావిస్తోంది. ‘చేతిలో జింక కొమ్ము’ అనే పదంతో ఆమె దీక్షితుని యజ్ఞవేషాన్నే స్మరిస్తోంది — మృగచర్మం, జింక కొమ్ము, శౌచం. కానీ విడంబన ఏమిటంటే — ఆ వెంటనే రాముడు మృగచర్మం ధరిస్తాడు, అయితే యజ్ఞదీక్షలో కాదు, వనవాసంలో.

తరువాత మంగళాచారాలు పూర్తిచేసుకున్న రాముడు సీత అనుమతి తీసుకుని సుమంత్రునితో కలిసి భవనం నుండి బయలుదేరాడు. కొండగుహలో పడుకునే సింహం పర్వతం నుండి బయటకు వచ్చినట్లు భవనం నుండి బయటకు వచ్చి, ద్వారం వద్ద వినయంతో వంగి చేతులు జోడించి నిలిచి ఉన్న లక్ష్మణుని అతడు చూశాడు. సింహపు ఉపమానంతో కవి అతని నిర్భయత్వాన్నీ గాంభీర్యాన్నీ సూచిస్తున్నాడు; లక్ష్మణుని వినయం అతని నిత్యసేవాశీలతను సూచిస్తోంది. తరువాత మధ్యకక్ష్యలో మిత్రులతో కలిశాడు; అర్థులందరినీ చూసి, వారిని కలిసి, వారిని అభినందించి, పురుషవ్యాఘ్రుడైన ఆ రాజనందనుడు అగ్నిలా ప్రకాశించే, పులిచర్మంతో కప్పబడిన, విరాజిల్లుతున్న శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఎక్కాడు. ‘అర్థులందరినీ అభినందించి’ అనే మాటలతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — అభిషేకపు తొందరలో కూడా రాముడు యాచకులను ఉపేక్షించడు; ఇదే అతని ప్రజావాత్సల్యం. ‘మధ్యకక్ష్య’ అనే పదంతో రాజభవనపు అంతస్తులు సూచించబడ్డాయి; బయటి కక్ష్యలలో రక్షకులు, మధ్యలో మిత్రులు, లోపల దంపతులు. రథానికి ‘అగ్నిలా ప్రకాశించే’ అనే విశేషణం తేజస్సుకు సూచకం, ‘పులిచర్మంతో కప్పబడిన’ అనేది క్షాత్రానికి సూచకం; ఈ రెండింటితో రాజకుమారుని యోగ్యత చూపబడింది.

ఆ రథం మేఘంలా గర్జించేది, విశాలమైనది, మణులతో బంగారంతో అలంకరించబడినది; కాంతిలో మేరువులా ప్రకాశిస్తూ అది మనుషుల కన్నులను దోచుకుంటున్నట్లుంది. దానికి ఏనుగుపిల్లల్లాంటి (బలిష్ఠమైన) శ్రేష్ఠాశ్వాలు పూన్చబడి ఉన్నాయి. వేయికన్నుల ఇంద్రుడు హరి అనే గుర్రాలు పూన్చిన వేగవంతమైన రథాన్ని ఎక్కినట్లు, శోభతో ప్రజ్వలిస్తున్న రాఘవుడు ఆ రథాన్ని ఎక్కి త్వరగా బయలుదేరాడు. ఆకాశంలో గర్జించే మేఘంలా దిక్కులను ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ, మహామేఘం నుండి బయటకు వచ్చే చంద్రునిలా శోభతో అతడు భవనం నుండి బయలుదేరాడు. రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు చేతిలో చిత్రమైన చామరం పట్టుకుని వెనుక రథంపై నిలిచి అన్నను కాపాడాడు. తరువాత బయలుదేరుతున్న జనసమూహం నుండి అన్నివైపులా తుములమైన కోలాహలధ్వని పుట్టింది. ఇక్కడ మూడు ధ్వనులు కలిశాయి — రథపు ఘర్ఘరం, మేఘంలాంటి ప్రతిధ్వని, జనసమూహపు కోలాహలం. ఇలా కవి దృశ్యాన్ని శ్రవ్యంతో జోడిస్తున్నాడు. ‘మహామేఘం నుండి బయటకు వచ్చే చంద్రునిలా’ అనే ఉపమానంతో బయలుదేరడంలోని సౌమ్యత, ‘మేఘంలా’ అనే ఉపమానంతో దాని గాంభీర్యం సూచించబడ్డాయి; ఈ రెండు ఉపమానాలతో రాముని రెండు రూపాలు — సౌమ్యమూ తేజస్సూ — ఒక్కచోట చూపబడ్డాయి. లక్ష్మణుడు వెనుక నిలవడం అతని నిత్యానుగమనశీలతను సూచిస్తోంది; అతడు పక్కన కాదు, ముందు కాదు, రక్షించడానికి తగిన వెనుకభాగంలో నిలుస్తాడు.

బయలుదేరుతున్న అతని వెనుక పర్వతాల్లాంటి ముఖ్యమైన ఏనుగులూ శ్రేష్ఠాశ్వాలూ వందలకొద్దీ వేలకొద్దీ రాముని అనుసరించాయి. ముందు చందనం అగరులతో అలంకరించుకున్న, కవచాలు ధరించిన, ఖడ్గధనుర్ధారులైన శూరులూ, ఆశీస్సులు పలికే జనులూ నడిచారు. తరువాత వాద్యాల శబ్దాలూ, వందిజనుల స్తుతిశబ్దాలూ, శూరుల సింహనాదాలూ దారిలో వినిపించాయి. మేడల కిటికీల వద్ద నిలిచిన, అన్నివైపులా అలంకరించుకున్న స్త్రీలు చక్కని పూలగుత్తులు చల్లుతుండగా ఆ అరిందముడు ముందుకు సాగాడు. సర్వాంగసుందరులైన ఆ ప్రమదలు రాముని ప్రీతి కోసం అతనిపై పూలవాన కురిపించారు. ఇలా యాత్ర నాలుగు అంగాలతో పరిపూర్ణమైంది — గజాశ్వబలం, ఆయుధధారులైన శూరులు, వాద్యవందిఘోషం, మేడలపై ఉన్న స్త్రీల పుష్పవర్షం. ఇదంతా పురజనుల సహజోత్సాహాన్నే ప్రకటిస్తోంది, రాజాజ్ఞను కాదు. ఏనుగులు పర్వతాల్లాంటివి, గుర్రాలు శ్రేష్ఠమైనవి, పురుషులు కవచధారులు — ఇలా బలపు సమృద్ధి చూపబడింది; కానీ వారి చేతుల్లో ఆయుధాలున్నా వారు ‘ఆశంసవః’ (ఆశీస్సులు పలికేవారు) మాత్రమే, యోధులు కాదు. దీనివల్ల ఈ యాత్ర ఉత్సవానికి సంబంధించినది, యుద్ధానికి కాదని తెలుస్తోంది. స్త్రీల పుష్పవర్షం పౌరుల ప్రీతికి అత్యంత సూక్ష్మమైన రూపం — వారు మాటలతో స్తుతించరు, పూలతోనే తమను తాము నివేదించుకుంటారు.

మేడలపై ఉన్నవారూ నేలపై ఉన్నవారూ అయిన ఆ స్త్రీలు శ్రేష్ఠమైన మాటలతో రామునికి వందనం చేశారు — ‘ఓ తల్లికి ఆనందం కలిగించేవాడా, నీ ప్రయాణం సిద్ధించి తండ్రి రాజ్యాన్ని పొందుతున్న నిన్ను చూస్తూ నీ తల్లి కౌసల్య తప్పక ఆనందిస్తుంది.’ ఆ స్త్రీలు రాముని హృదయానికి ప్రియమైన సీతను సమస్త సుమంగళులలోనూ శ్రేష్ఠమైన సుమంగళిగా భావించారు — ‘ఆ దేవి పూర్వం తప్పక మహాతపస్సు చక్కగా ఆచరించి ఉంటుంది, అందుకే చంద్రునితో రోహిణిలా ఆమె రాముని సాంగత్యాన్ని పొందింది.’ ఇలా మేడల శిఖరాలపై ప్రమదలు పలికిన ప్రియమైన మాటలను రాజమార్గంలో ఉన్న ఆ నరోత్తముడు విన్నాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — స్త్రీలు మొదట తల్లిని తలచుకుంటారు, తరువాత భార్యను; రాముని సౌభాగ్యం వారిచేత ఈ రెండు సంబంధాలతోనే కొలవబడుతోంది. ఈ నలభై రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చిన ఆరు పాదాల శ్లోకం; ముద్రిత ప్రతిలో మూడు అర్ధాలూ ఒకే సంఖ్య (42) వద్ద ముగించబడ్డాయి. భావదృష్టితో కూడా ఇది సముచితం — ఒకే వాక్యంలో స్త్రీల మాటా, దాన్ని రాముడు వినడమూ రెండూ కూర్చబడ్డాయి. ‘చంద్రునితో రోహిణిలా’ అనే ఉపమానం ప్రత్యేకంగా స్మరించదగినది, ఎందుకంటే రోహిణి చంద్రునికి అత్యంత ప్రియమైన భార్య; దానితో సీత అసాధారణమైన సౌభాగ్యం సూచించబడింది.

అక్కడ కూడిన జనుల తమకు సంబంధించిన విధవిధాల మాటలనూ, ఆనందంతో నిండిన పురజనుల సంభాషణలనూ రాఘవుడు విన్నాడు. వారు ఇలా అన్నారు — ‘ఈ రాఘవుడు ఈ రోజు రాజ్యలక్ష్మిని పొందుతున్నాడు; రాజానుగ్రహంతో విపులమైన సంపదను పొందబోతున్నాడు. ఇతడే మనకు పాలకుడవుతాడు కాబట్టి మన కోరికలన్నీ సమృద్ధిగా తీరినట్లే. ఇతడు ఈ రాష్ట్రాన్ని చిరకాలం పొందితే అది ఈ జనానికి మహాలాభం; ఈ మనుజాధిపుడు ఉండగా ఎవరూ ఎన్నడూ ఏ అప్రియాన్నీ చూడరు, దుఃఖాన్నీ చూడరు.’ ఈ మూడు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి; అనుష్టుప్‌ను విడిచి కవి జనుల మాటలలోని హర్షోచ్ఛ్వాసాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ‘ఆత్మాధికారాః వాచః’ (తమకు సంబంధించిన మాటలు) అనే పదంతో జనులు రాముని అభిషేకాన్ని తమ సొంత లాభంగానే భావిస్తున్నారని తెలుస్తోంది. రాజు ప్రజల క్షేమానికి నిమిత్తం; అందుకే వారి హర్షం పరార్థం కాదు, స్వార్థసహితమైనా ధర్మబద్ధమైనదే. ‘చిరకాలం’ అనే పదంతో దీర్ఘకాలిక రాజ్యం ఆశించబడుతోంది — ఈ ఆశ మాత్రం రేపటికే భగ్నమవుతుంది. ఇలా కవి జనుల మాటలతోనే రాబోయే విపర్యాసానికి నేపథ్యాన్ని రచిస్తున్నాడు.

ఘోషించే గుర్రాలతో, ఏనుగులతో, ముందు నడిచే స్వస్తివాచకులతో, సూతమాగధులతో గౌరవింపబడుతూ, శ్రేష్ఠమైన వాద్యకారులచేత స్తుతింపబడుతూ అతడు కుబేరునిలా సాగిపోయాడు. తరువాత రాముడు ఆడేనుగులతో, మదపుటేనుగులతో, రథాలతో, గుర్రాలతో నిండిన, మహాజనసమూహాలతో నిండిన కూడళ్ళు గల, అపారమైన రత్నాలు గల, అనేక వర్తకవస్తువుల రాశులు గల, నిర్మలమైన మహామార్గాన్ని చూశాడు. ఈ దర్శనంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అదే రాజమార్గపు విస్తారమైన వర్ణనా, పౌరుల ఆశీర్వచనాలూ వస్తాయి. కుబేరుని ఉపమానం ఇక్కడ మళ్ళీ వచ్చింది — సర్గ ఆరంభంలో రాముడు కుబేరునిలా కూర్చుని కనిపించాడు, చివరలో కుబేరునిలా యాత్ర చేస్తున్నాడు; ఇలా కవి ఒక వృత్తాన్ని పూర్తిచేస్తున్నాడు. ‘విమలం’ (నిర్మలం) అనే పదంతో మార్గపు శుద్ధి, ‘అపారమైన రత్నాలు గల’ అనే పదంతో నగరపు సమృద్ధి సూచించబడ్డాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘రుచిరం’ అనే పాఠం ఉంది, గీతాప్రెస్ ముద్రణలో మాత్రం ‘విమలం’; హిందీ భాష్యం కూడా ‘చాలా శుభ్రంగా ఉన్న’ అని చెబుతూ ముద్రిత పాఠాన్నే సమర్థిస్తోంది. ఇలా పదహారవ సర్గ రాముని అభిషేకయాత్ర యొక్క ఉత్సవమయ చిత్రాన్ని ముగింపులో నిలుపుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి