సర్గ
అభిషేకసన్నాహం, సుమంత్రుడు రాముని భవనానికి వెళ్ళడం
పుష్యనక్షత్రంలో అభిషేకసామగ్రి సేకరణ, రాజద్వారం వద్ద జనుల నిరీక్షణ, సుమంత్రుడు రాజును మేల్కొలపడం, అతడు రాముని భవనానికి వెళ్ళడం, భవనవర్ణన
ఈ సర్గ అభిషేకపు బాహ్యసన్నాహాన్నే వర్ణిస్తుంది. వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులు ఆ రాత్రి గడిపి రాజపురోహితునితో కలిసి రాజసభకు వచ్చారు. అమాత్యులూ, సేనాముఖ్యులూ, వర్తకసంఘాల ముఖ్యులూ రాఘవుని అభిషేకం కోసం ఆనందంగా ఒక్కచోట కూడారు. నిర్మలమైన సూర్యుడు ఉదయించి, పుష్యనక్షత్రంతో కూడిన దినం వచ్చి, కర్కాటకలగ్నం ప్రాప్తించగా — అదే రాముని జన్మలగ్నం — ద్విజశ్రేష్ఠులు రాముని అభిషేకం కోసం అంతా సిద్ధం చేశారు. బంగారు జలకలశాలు, చక్కగా అలంకరించిన భద్రపీఠం, మెరిసే పులిచర్మం చక్కగా పరచిన రథం, గంగాయమునల పుణ్యసంగమం నుండి తెచ్చిన జలం సిద్ధం చేయబడ్డాయి. జ్యోతిషశాస్త్రం ప్రకారం జన్మలగ్నంలోనే అభిషేకం ప్రశస్తం; అందుకే కవి ఆ సూక్ష్మవిషయాన్ని కూడా మరువడు. ఈ సమృద్ధి పాఠకుని మనస్సులో ఆశనే పుట్టిస్తుంది, ఇదంతా వ్యర్థమవుతుందని అతనికి తెలిసినా. ‘ఉపస్థానం’ అంటే రాజద్వారం వద్దగానీ సభలోగానీ హాజరవడం. బ్రాహ్మణుల, పురోహితుని రాకతో వైదికపక్షం, అమాత్యుల, సేనాముఖ్యుల రాకతో రాజకీయపక్షం, వర్తకముఖ్యుల రాకతో వాణిజ్యపక్షం — మూడూ అభిషేకంలో పాలుపంచుకున్నాయని సూచించబడింది. ‘ప్రీయమాణాః’ (ఆనందిస్తూ) అనే పదంతో వారి అకృత్రిమమైన హర్షం చూపబడింది; ఎవరూ బలవంతంగా తీసుకురాబడలేదు. గత సర్గలో వసిష్ఠుడు లెక్కించినదే ఇక్కడ కళ్ళెదుట సిద్ధమై కనిపిస్తోంది; ఈ పునరుక్తి వల్గేట్ (ప్రచలిత పాఠ) పరంపర లక్షణమే. కర్కాటకలగ్నం చంద్రుని స్వగృహం, రాముని జన్మలగ్నం కూడా; అందులోనే అభిషేకం విహితమని జ్యోతిషశాస్త్రం అంగీకరిస్తుంది.
జలసేకరణ విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది — ఇతర పుణ్యనదులు, మడుగులు, బావులు, సరస్సులు; తూర్పుకు ప్రవహించేవీ, ఉత్తరానికి ప్రవహించేవీ, అడ్డంగా ప్రవహించేవీ, క్షీరవృక్షాలు గల ప్రవాహాలూ — వాటన్నిటి నుండీ, సమస్త సముద్రాల నుండీ జలం తేబడింది. సార్వభౌముని అభిషేకంలో అన్ని దిక్కుల జలాన్నీ సేకరించాలని రాజశాస్త్రవిధి; దాన్నే కవి అనుసరిస్తున్నాడు. తరువాత తేనె, పెరుగు, నెయ్యి, పేలాలు, దర్భలు, పూలు, పాలు లెక్కించబడ్డాయి. ఎనిమిది మంది అందమైన కన్యలు, మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు, క్షీరవృక్షాల చిగుళ్ళతో కప్పబడి నీటితో నిండిన బంగారు వెండి కలశాలూ ఉన్నాయి. ఆ కలశాలు పద్మాలతో, కలువలతో కూడి, శ్రేష్ఠమైన జలంతో నిండి ప్రకాశిస్తున్నాయి. ద్రవ్యాల ఈ లెక్క కేవలం అలంకారం కాదు — ప్రతి ద్రవ్యమూ వైదికాభిషేకవిధిలో నియతమైనది, అందుకే జాబితాయే విధి ప్రామాణ్యాన్ని సూచిస్తోంది. ‘క్షీరిణః’ అంటే క్షీరవృక్షాలతో — మర్రి, మేడి, రావి, జువ్వి చెట్లతో — కూడిన తీరాలు; వాటి జలం ప్రత్యేకంగా పవిత్రమైనది. ‘ప్రాగ్వహాః’ అంటే తూర్పుముఖంగా ప్రవహించేవి, ‘ఊర్ధ్వవాహాః’ అంటే ఉత్తరముఖంగా ప్రవహించేవి, ‘తిర్యగ్వాహాః’ అంటే అడ్డంగా ప్రవహించేవి; ఇలా అన్ని దిక్కుల జలాన్ని సేకరించడం సార్వభౌమత్వానికి ప్రతీక. కలశాలు బంగారు వెండివి కావడం, పద్మాలతో కలువలతో కూడి ఉండడం మంగళదర్శనం కోసం. ఎనిమిది మంది కన్యలు కూడా మంగళార్థమే ఉంచబడ్డారు, గత సర్గలో చెప్పినట్లు.
ఆ తరువాత రాజచిహ్నాలు వర్ణించబడుతున్నాయి. చంద్రకిరణాలతో వికసించినట్లున్న, తెల్లని, రత్నాలతో అలంకరించిన ఉత్తమమైన చామరం రాముని కోసం సిద్ధంగా ఉంది. చంద్రమండలంలాంటి, కాంతిమంతమైన, శోభాయమానమైన తెల్లని గొడుగు కూడా అభిషేకానికి ముందు నడిచేందుకు సిద్ధంగా ఉంది. తెల్లని వృషభమూ, తెల్లని గుర్రమూ నిలిచి ఉన్నాయి. అన్ని వాద్యాలూ, వందిజనులూ, అలాగే ఇతర మాగధులూ ఉపస్థితమై ఉన్నారు. ఇక్ష్వాకుల రాజ్యంలో అభిషేకానికి ఎలాంటి సాధనాలు సమకూర్చాలో అలాంటివే తీసుకుని, రాజకుమారుని అభిషేకం కోసం వారందరూ రాజాజ్ఞతో అక్కడ కూడి, భూపతి కోసం నిరీక్షిస్తున్నారు. గొడుగు, చామరం, వృషభం, గుర్రం — ఇవి రాజైశ్వర్యపు చిహ్నాలు; వాటి తెల్లని రంగు మంగళసూచకం. ‘సంభ్రియేత’ (సమకూర్చాలో) అనేది విధ్యర్థక క్రియాపదం — ఏది ఎలా సేకరించాలో అలాగే సేకరించబడిందని అర్థం. ‘తథాజాతీయం’ అంటే అలాంటి రకం; కులపరంపరలో ఏది విహితమో అదే అనుసరించబడిందని. దీనితో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — అభిషేకం ఆకస్మికమైనది కాదు, ఇక్ష్వాకుకులపు ప్రాచీనవిధిని అనుసరించేది. సామంతులుగా దశరథునికి అధీనులైన రాజులు కూడా కూడారు. తెల్లని గొడుగు సార్వభౌమునికి ప్రధాన చిహ్నం, చామరాలు ఆయనకు చేసే పరిచర్యకు చిహ్నం.
కానీ రాజు కనిపించడం లేదు. ఆ భూపతిని చూడక వారు ఇలా అనుకున్నారు — ‘మా నివేదనను రాజుకు ఎవరు తెలియజేస్తారు? మేము రాజును చూడడం లేదు, సూర్యుడు ఉదయించాడు, బుద్ధిమంతుడైన రాముని యౌవరాజ్యాభిషేకం సిద్ధంగా ఉంది.’ వారు ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగా, రాజుచేత సత్కరింపబడిన సుమంత్రుడు ఆ రాజులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజు నియోగంతో రాముని తీసుకురావడానికి నేను త్వరగా బయలుదేరాను. మీరు రాజుకు పూజ్యులు, ముఖ్యంగా రామునికి; కాబట్టి అతని తరపునే నేను ఆయుష్మంతులైన మీ క్షేమం అడుగుతున్నాను.’ సూతుని ఈ వినయపూర్వకమైన మాట రాజసభ శిష్టాచారాన్ని చూపుతుంది; కానీ ‘రాజు నియోగంతో’ అనే మాటలో సత్యం సగమే ఉంది. సూతుని మాటలో రెండు విషయాలున్నాయి — మొదట తన ప్రయాణాన్ని తెలియజేయడం, రెండవది రాముని తరపున క్షేమప్రశ్న. ‘ఆయుష్మంతులు’ అనే సంబోధనతో శిష్టత, ‘పూజ్యులు’ అనే మాటతో వారి గౌరవం సూచించబడ్డాయి. కానీ రాజు నియోగం నిజానికి కైకేయి ప్రేరణతోనే వచ్చిందని పాఠకునికి తెలుసు; అందుకే సూతుని నిర్దోషమైన మాటే కరుణను పెంచుతుంది. సూర్యోదయం తరువాత కూడా రాజు కనిపించకపోవడం సభలో ఆశంకను పుట్టిస్తుంది; ఇదే రాబోయే సంఘటనలకు సూచన. రాత్రి ఏం జరిగిందో జనానికి తెలియదు.
మేల్కొని ఉన్నా రాజు రాకపోవడానికి కారణాన్ని వారికి తెలియజేసి, పురాణాలు తెలిసిన అతడు అంతఃపురద్వారానికి వచ్చాడు. ఆ భవనం అతని కోసం ఎల్లప్పుడూ తెరిచి ఉంటుంది; అతడు ప్రవేశించి ఆ ప్రజాపాలకుని వంశాన్ని స్తుతించాడు. రాజు శయ్యను సమీపించి అతడు నిలిచాడు; ఆ గదికి అత్యంత సమీపానికి చేరి, మధ్యలో కేవలం తెర మాత్రమే మిగిలి ఉండగా, అతడు గుణయుక్తమైన ఆశీస్సులతో రాఘవుని స్తుతించాడు — ‘కాకుత్స్థా! చంద్రసూర్యులూ, శివకుబేరులూ…’ అని. వంశస్తుతి సూతుని ప్రధాన కర్మ; సూతమాగధవందిజనులు ప్రాతఃకాలంలో రాజును స్తుతితోనే మేల్కొలుపుతారనేది ప్రాచీన రీతి. ‘తిరస్కరణీ’ అంటే తెర; దాని ప్రస్తావనతో అంతఃపురపు మర్యాద సూచించబడింది. ‘సదా సక్తం’ అంటే అతని కోసం ఆ భవనం ఎన్నడూ మూయబడదు; విశ్వసనీయుడైన మంత్రికున్న ఈ ప్రతిష్ఠ గత సర్గలో కూడా చెప్పబడింది. స్తుతిలో మొదట వంశం, తరువాత దేవతలు, తరువాత కర్తవ్యం — ఇదే శాస్త్రీయమైన క్రమం. రాత్రి జరిగిన వృత్తాంతం సూతునికి ఇంకా తెలియదు, అందుకే అతని మాట ఎప్పటిలాగే మంగళమయంగా ఉంది. శయ్యను సమీపించినా అతడు తెరను దాటి లోపలికి ప్రవేశించడు — ఇది రాజమర్యాద పాలన.
స్తుతి కొనసాగుతుంది — ‘వరుణుడూ, అగ్నీ, ఇంద్రుడూ నీకు విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక. పూజ్యమైన రాత్రి గడిచిపోయింది, శుభమైన పగలు వచ్చింది; రాజశ్రేష్ఠా, మేల్కొను, తరువాతి కార్యాన్ని చేయి. బ్రాహ్మణులూ, సేనాముఖ్యులూ, వర్తకులూ ఇక్కడికి వచ్చారు; వారు నీ దర్శనాన్ని కోరుకుంటున్నారు; మేల్కొను, రాఘవా.’ ఇలా స్తుతిస్తున్న, మంత్రాంగంలో నిపుణుడైన సూతుడు సుమంత్రుని గుర్తించి రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘సూతా! రాముని తీసుకురమ్మని నేను నీకు చెప్పినదేమైంది? నా ఆజ్ఞ ఇలా నిర్లక్ష్యం చేయబడడానికి కారణమేమిటి? నేను నిద్రపోవడం లేదు; త్వరగా రాఘవుని ఇక్కడికి తీసుకురా.’ ‘రాజు నిద్రలోకి జారుకున్నాడు’ అని కైకేయి చెప్పిన అబద్ధాన్నే రాజు ఇక్కడ ఖండిస్తున్నాడు; ఆయనకు నిద్ర లేదు, శోకమే ఉంది. రాజు ప్రత్యుత్తరంలో కోపం లేదు, కేవలం వ్యాకులత — ‘నా ఆజ్ఞ నిర్లక్ష్యం చేయబడుతోంది’ అని. ‘తీసుకురా’ అనే పునరుక్తి ఆయన తొందరను సూచిస్తోంది; ఆయన రాముని చూడాలనే ఉత్సుకుడై ఉన్నాడు, బహిష్కరించాలని కాదు. దీనితో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — రాజు స్వయంగా ఏమీ చేయడం లేదు, కేవలం సంఘటనలే ఆయనను లాక్కుపోతున్నాయి. ‘మంత్రకోవిదుడు’ అనే సుమంత్రుని విశేషణం అతని పేరు అర్థాన్నే ప్రకటిస్తోంది — చక్కగా మంత్రాంగం చేసేవాడు సుమంత్రుడు. ‘ప్రతివాహ్యతే’ అనేది కర్మణి ప్రయోగం, దీనితో రాజు నిస్సహాయత వ్యక్తమవుతోంది.
ఇలా రాజు దశరథుడు అక్కడ సూతుని మళ్ళీ ఆజ్ఞాపించాడు. అతడు రాజు మాట విని, తలవంచి దాన్ని గౌరవించి, దాన్ని మహాప్రియమైనదిగా భావించి, రాజభవనం నుండి బయలుదేరి, పతాకలతో ధ్వజాలతో శోభిల్లుతున్న రాజమార్గాన్ని చేరాడు. ఆనందంతో, సంతోషంతో ఆ సూతుడు అన్నివైపులా చూస్తూ త్వరగా వెళ్ళాడు; దారిలో రాముని గురించిన, అభిషేకానికి సంబంధించిన, సర్వలోకపు ఆనందంతో నిండిన మాటలను విన్నాడు. తరువాత అతడు కైలాసంలాంటి కాంతి గల, అందమైన రాముని భవనాన్ని చూశాడు — అది ఇంద్రభవనంతో సమానమైన కాంతి గలది, పెద్ద తలుపులతో మూయబడినది, వందలకొద్దీ అరుగులతో శోభిల్లేది. నగరపు హర్షం ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రస్తావించబడుతోంది; ఈ నిరీక్షణే తరువాతి సర్గలలో విషాదంగా మారుతుందని పాఠకునికి తెలుసు. ‘తలవంచి గౌరవించి’ అనేది సేవకుని వినయం. ‘మహాప్రియమైనదిగా భావించి’ అనేది సూతుని సొంత హర్షం — రాముని అభిషేకపు వార్తను తానే మోసుకువెళ్తున్నానని అతడు భావిస్తున్నాడు. రాజమార్గపు పతాకధ్వజశోభ, జనుల మాటలు నగరపు ఉత్సవాన్ని చూపుతున్నాయి. రాముని భవనపు మొదటి దర్శనం దూరం నుండే — కైలాసమూ ఇంద్రభవనమూ ఉపమానాలు; తరువాత క్రమంగా సమీపవర్ణన. నగరపు కోలాహలం, సూతుని హర్షం, రాజు రహస్య శోకం — ఈ మూడింటి విరోధం ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ సూచించబడుతోంది.
ఇక్కడినుండి భవనవర్ణన విస్తారంగా సాగుతుంది. దాని శిఖరాగ్రం బంగారు ప్రతిమతో ఉంది, తోరణాలు మణులతో పగడాలతో ఉన్నాయి, అది శరత్కాలపు దట్టమైన మేఘంలా ఉంది, ప్రకాశిస్తోంది, మేరుపర్వతపు గుహలా ఉంది. మహత్తరమైన శ్రేష్ఠమాలలతో, మణులతో అలంకరించబడి, ముత్యాలతో మణులతో నిండి, చందనం అగరులతో భూషితమై ఉంది. దర్దురపర్వత శిఖరంలా అది మనోహరమైన పరిమళాలను వెదజల్లుతోంది; కూస్తున్న సారసపక్షులతో, నెమళ్ళతో విరాజిల్లుతోంది. చక్కగా చెక్కిన ఈహామృగాలతో నిండి, భక్తులతో — అంటే చిత్రరచనలతో — చెక్కబడి, తన తీక్ష్ణమైన తేజస్సుతో ప్రాణుల మనస్సునూ కన్నులనూ ఆకర్షిస్తోంది. ‘ఈహామృగం’ అంటే శిల్పంలో నిర్మించిన తోడేలు ఆకారపు విగ్రహాలు; ‘భక్తి’ అంటే గోడలపై రచించిన చిత్రరేఖలు. ఈ వర్ణన రాముని వైభవాన్ని స్తుతించడానికి కాదు, అతడు విడిచిపెట్టబోయేదంతా పాఠకుని ఎదుట నిలపడానికి. ‘మేరుగుహాసమమ్’ అనేది ముద్రిత ప్రతిలోని పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘మేరుగుహోపమమ్’ అని ఉంది. రెండింటి అర్థమూ ఒకటే. వర్ణనలో రత్నాలు, పరిమళాలు, పక్షులు, శిల్పాలు క్రమంగా లెక్కించబడ్డాయి, దీనితో ఐదు ఇంద్రియాల తృప్తి సూచించబడుతోంది. ‘తీక్ష్ణమైన తేజస్సుతో మనస్సునూ కన్నులనూ ఆకర్షిస్తోంది’ అనే విశేషణం భవనపు ఆకర్షణశక్తిని వర్ణిస్తోంది. మహాకావ్యంలో గృహవర్ణన పాత్ర గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది; ఇక్కడ మాత్రం అది సమీపిస్తున్న విపత్తుకు నేపథ్యం కూడా.
ఆ భవనం చంద్రసూర్యుల వంటి కాంతి గలది, కుబేరుని భవనంలాంటిది, మహేంద్రుని ధామంలాంటిది, నానాపక్షులతో నిండినది. మేరుశిఖరంలాంటి రాముని భవనాన్ని సూతుడు చూశాడు — అది చేతులు జోడించి ఉపస్థితులైన జనంతో క్రిక్కిరిసి, కానుకలు తీసుకుని గుమిగూడిన జానపదులతో కూడి ఉంది; వారందరూ రాముని అభిషేకం పట్ల ఆనందముఖులై, తలలెత్తి ఉత్సుకతతో ఉన్నారు, వారితోనే అది అలంకృతమై ఉంది. మహామేఘంలాంటి, ఉన్నతమైన, మిక్కిలి విరాజిల్లుతున్న, నానారత్నాలతో నిండిన ఆ భవనం కుబ్జులైన పరిచారకులతో కూడా ఆవరించబడి ఉంది. ‘ఉన్ముఖైః’ (తలలెత్తి) అనే పదంతో జనుల నిరీక్షణ సూచించబడింది — వారు ఉత్సుకులై పైకి ముఖాలెత్తి నిలిచి ఉన్నారు. కుబ్జకులు అంటే అంతఃపుర సేవకులు, ప్రాచీన రాజకులాలలో ప్రసిద్ధులు. ‘ఉపాయనాలు’ అంటే ప్రజలు రాజకుమారునికి తెచ్చిన కానుకలు. జనులు స్వయంగా రావడమే రాముని లోకప్రియతను మరింత అధికంగా చూపుతుంది; ఎవరూ పిలవబడలేదు, అయినా అందరూ వచ్చారు. భవనవర్ణనలో ‘మహామేఘంలాంటి’ అనే మేఘోపమానం మళ్ళీ వచ్చింది, ఇది ఈ సర్గలో మూడు నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది. కుబ్జకులతో పాటు ఇతర పరిచారకులు కూడా అక్కడ ఉన్నారని గ్రహించాలి.
ఆ సారథి గుర్రాలు పూన్చిన, రక్షాకవచం గల, రాజగృహానికి వేగంగా వెళ్ళే రథంతో, జనంతో నిండిన రాజకులాన్ని శోభింపజేస్తూ, పురమంతటి మనస్సులనూ ఆనందపరుస్తూ వెళ్ళాడు. తరువాత మహాధనసంపన్నమైన ఆ పెద్ద గృహాన్ని చేరి అతడు పులకితుడయ్యాడు — మృగాలతో, నెమళ్ళతో దట్టంగా నిండిన, శ్రేష్ఠవస్తువులకు అర్హుడైన రాముని ఆ గృహం శచీపతి (ఇంద్రుని) గృహంలా ఉంది. కైలాసంలాంటి, చక్కగా అలంకరించిన, దేవాలయాలవంటి కక్ష్యలలోకి ప్రవేశించి, రాముని ఆజ్ఞలో ఉన్న అనేకమంది ప్రియులైన శ్రేష్ఠపురుషులను దాటుకుంటూ ఆ రథి అంతఃపురాన్ని చేరాడు. అక్కడ అతడు రాముని అభిషేకం కోసం పనిచేస్తున్న జనుల హర్షభరితమైన, రాజకుమారుని మంగళాన్ని కోరే, సర్వలోకపు ఆనందభరితమైన మాటలను విన్నాడు. ఇక్కడ ‘శుద్ధాంతం’ అనేది అంతఃపురానికి పర్యాయపదం. ‘వరూథిన్’ అంటే రక్షాకవచంతో కూడిన రథం. ‘సమాకులోల్బణం’ అంటే మృగాలతో, నెమళ్ళతో అత్యంత దట్టంగా నిండినది. ‘వరార్హుడు’ అనేది రాముని విశేషణం — శ్రేష్ఠవస్తువులకు అర్హుడైనవాడు. శచీపతి గృహంతో ఉపమానం మళ్ళీ ఐశ్వర్యసామ్యాన్ని సూచిస్తోంది. ‘రామమతే స్థితాన్’ అంటే రాముని ఆజ్ఞలో ఉండే అనుచరులు. రథగమనమే నగరపు ఉత్సాహాన్ని పెంచుతోందని కవి చెబుతున్నాడు.
సుమంత్రుడు మహేంద్రుని సదనంలాంటి, మృగపక్షులు సేవించే, రమణీయమైన రాముని భవనాన్ని చూశాడు; అది కాంతితో విరాజిల్లుతూ మేరువు ఉన్నత శిఖరంలా ఉంది. చేతులు జోడించి కానుకలతో ఉపస్థితులైన జానపదులతో, వాహనాలు దిగిన కోట్లాది, పరార్ధాలాది జనంతో క్రిక్కిరిసిన ద్వారప్రదేశాన్ని అతడు చూశాడు. తరువాత మహామేఘంతో కూడిన పర్వతంలాంటిదీ, మదజలం స్రవిస్తున్నదీ, అంకుశంతో అదుపుచేయలేనిదీ, శత్రువులకు సహింపరానిదీ, రాముని వాహనమైనదీ, అందమైనదీ, ఉన్నతమైన దేహం గలదీ అయిన శత్రుంజయమనే ఏనుగును చూశాడు. చక్కగా అలంకరించుకున్న, గుర్రాలతో రథాలతో ఏనుగులతో కూడిన, రాజుకు ప్రియులైన అమాత్యముఖ్యులను చూసి, వారిని అన్నివైపులా దాటుకుంటూ ఆ సూతుడు సమృద్ధమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. చివర ఒక ఉపమానం — అపారమైన రత్నాలు గల సముద్రంలోకి మకరం అడ్డులేకుండా ప్రవేశించినట్లు, ఆ సారథి పర్వతశిఖరంలా, అచలంలా, మేఘంలా ఉన్న, మహావిమానాలవంటి భవనాలతో కూడిన ఆ గృహంలోకి ప్రవేశించాడు. సర్గ ఇక్కడ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు సీతతో కూడిన రాముని చూస్తాడు. ‘కోట్లాది, పరార్ధాలాది’ అనేది సంఖ్యాతిశయోక్తి, ఇది జనసమూహపు అపరిమేయతను సూచిస్తోంది. శత్రుంజయం అనేది రాముని వాహనగజం పేరు; పేరు అర్థమే దాని గుణాన్ని చెబుతోంది. చివరి మకరసముద్ర ఉపమానం సర్గ ముగింపును అలంకరిస్తోంది — మకరం రత్నపూర్ణమైన సముద్రంలోకి స్వేచ్ఛగా ప్రవేశించినట్లు, సుమంత్రుడు అడ్డులేకుండా అంతఃపురంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాడు. ఈ అడ్డులేనితనమే అతని విశ్వసనీయతకు చిహ్నం. ఇలా ఈ సర్గ ఏ కథాప్రగతీ లేకుండా కేవలం సన్నాహవర్ణనతోనే ముగుస్తుంది; అదే దీని ప్రత్యేకత.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥