॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 14వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

కైకేయి సత్యప్రేరణ, సుమంత్రుని పంపడం

సత్యధర్మ దృష్టాంతాలతో కైకేయి రాజును ప్రేరేపించడం, దశరథుని నిస్సహాయత, వసిష్ఠుని నగరప్రవేశం, అభిషేకసంభారాల జాబితా, సుమంత్రుని స్తుతి, రాముని పిలుచుకురావడానికి అతని ప్రయాణం

గత సర్గ చివరలో మూర్ఛపోయిన దశరథుడు నేలపై పడి ఉన్నాడు. పుత్రశోకంతో బాధపడుతూ, స్పృహ లేకుండా నేలపై పడి కొట్టుకుంటున్న ఆ ఇక్ష్వాకువంశీయుని చూసి కూడా ఆ పాపాత్మురాలు కైకేయి దయ చూపలేదు, పైగా ఉపదేశించడం ఆరంభించింది. ‘ఏదో పాపం చేసినవానిలా ఇదేమిటి ప్రవర్తిస్తున్నావు? నాకు మాట ఇచ్చి — అంటే నాకు వరాలిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి — నువ్వు కుంగిపోయి నేలపై పడుకున్నావు. సత్పురుషుల మర్యాదలో నిలవడం నీకు తగును’ అని అంది. తరువాత ఆమె శాస్త్రవచనాన్నే ప్రమాణంగా చూపింది — ‘ధర్మం తెలిసినవారు సత్యమే పరమధర్మమని చెబుతారు. ఆ సత్యాన్నే ఆశ్రయించి నేను నిన్ను ధర్మానికి ప్రేరేపించాను.’ ఇక్కడ కైకేయి మాటలోని విడంబన స్పష్టం — స్వయంగా అధర్మం ఆచరించేదే సత్యశాస్త్రాన్ని ఉదహరిస్తోంది; ధర్మపు అక్షరాలనే ఆమె అధర్మసాధనాలుగా ప్రయోగిస్తోంది. ఇదే ఈ సర్గ ముఖ్యమైన భంగిమ.

తన పక్షాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ఆమె పురాణప్రసిద్ధమైన దృష్టాంతాలను చూపుతోంది. ‘భూపతి అయిన శైబ్యుడు డేగకు తన శరీరాన్ని ఇస్తానని మాట ఇచ్చి, దాన్ని ఆ పక్షికి అర్పించి ఉత్తమగతిని పొందాడు. అలాగే తేజస్వి అయిన అలర్కుడు వేదపారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు యాచించగా తన రెండు కళ్ళనూ పెకలించి, మనస్సులో ఏ ఖేదమూ లేకుండా ఇచ్చాడు. నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు కూడా సత్యానికి కట్టుబడి, సత్యాన్ని అనుసరించే పర్వసమయాలలో కూడా తన స్వల్పమైన మర్యాదను — తన తీరాన్ని — దాటడు.’ తరువాత ఆమె సత్యస్వరూపాన్నే వర్ణిస్తోంది — ‘సత్యమే ఏకాక్షర బ్రహ్మం, సత్యంలోనే ధర్మం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది, సత్యమే అక్షయమైన వేదాలు, సత్యం వల్లనే పరమపదం లభిస్తుంది.’ ఈ దృష్టాంతాలు నిజానికి ఆత్మత్యాగానికే ఉదాహరణలు — శైబ్యుడు శరీరాన్ని ఇచ్చాడు, అలర్కుడు కళ్ళను ఇచ్చాడు; కైకేయి మాత్రం రాజును పుత్రత్యాగానికి పురికొల్పుతోంది. సామ్యం పైపైది మాత్రమే, తేడా చాలా పెద్దది. శైబ్యుని కథ పురాణాలలో ప్రసిద్ధం — పావురాన్ని రక్షించడానికి ఆయన తన మాంసాన్ని త్రాసులో ఉంచాడు. అలర్కుడు కాశీరాజు, నేత్రదానంతో ప్రసిద్ధి పొందాడు. సముద్రపు తీరమర్యాద కళ్ళెదుట కనిపించే సత్యనిష్ఠకు ఉదాహరణ.

తరువాత ఆమె నేరుగా ప్రార్థన చేసింది — ‘నీ బుద్ధి ధర్మంలో నిలిచి ఉంటే సత్యాన్ని అనుసరించు. సత్పురుషోత్తమా! నా ఆ వరం సఫలమవుగాక, ఎందుకంటే వరమిచ్చినవాడివి నువ్వే.’ అనంతరం ఆమె రెండు రకాల కారణాలను చూపింది — ‘ధర్మాన్ని కోరడం కోసమే, నా ప్రేరణ వల్లనూ, నీ కుమారుడైన రాముని వనానికి పంపు; ఈ మాట నీతో మూడుసార్లు చెబుతున్నాను.’ మూడుసార్లు చెప్పడం శాస్త్రంలో నిశ్చయానికి గుర్తు; అందుకే ఆమె తన మాటను తప్పించుకోలేనిదిగా చేస్తోంది. చివరకు ఆమె భయపెట్టడాన్నే ప్రయోగిస్తోంది — ‘ఆర్యా! నువ్వు నా ఈ ఒప్పందాన్ని నెరవేర్చకపోతే, నీచేత విడిచిపెట్టబడిన నేను నీ ఎదుటనే ప్రాణాలు విడుస్తాను.’ ఇలా ధర్మవచనంతో ఆరంభమైన ఆమె మాట ప్రాణత్యాగపు బెదిరింపుతో ముగుస్తుంది; ఉపదేశమూ కుట్రా ఒక్కచోట కలిసిపోయాయి.

ఇలా నిస్సంకోచంగా కైకేయి ప్రేరేపించగా, రాజు ఆ సత్యపాశాన్ని విడిపించుకోలేకపోయాడు — ఇంద్రుడు వేసిన పాశాన్ని బలి విడిపించుకోలేకపోయినట్లు. ఈ ఉపమానం సార్థకమైనది, ఎందుకంటే బలి కూడా తన దానప్రతిజ్ఞతోనే బంధింపబడ్డాడు. ఆయన హృదయం కలవరపడింది, ముఖం వెలవెలబోయింది; కాడికీ బండిచక్రానికీ మధ్య బంధింపబడిన బరువు మోసే ఎద్దు గిలగిలలాడినట్లు ఆయన బాధపడ్డాడు. వికలమైన కన్నులతో ఏమీ చూడలేనివానిలా ఉన్న ఆ భూపాలుడు కష్టంగా ధైర్యంతో తనను తాను నిలదొక్కుకుని కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘పాపాత్మురాలా! అగ్ని సాక్షిగా మంత్రాలతో నేను గ్రహించిన నీ పాణిని విడిచిపెడుతున్నాను; నీకు పుట్టిన కుమారుని కూడా నీతో పాటు విడిచిపెడుతున్నాను.’ ఇది వివాహసంస్కారానికే ప్రత్యాఖ్యానం; దీనితో గృహస్థధర్మపు మూలమే తెగిపోయింది. ‘పాశం’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — సత్యం కూడా అవివేకంతో ఇస్తే బంధనమే అవుతుంది. ఇక్కడ రెండు శ్లోకాలలో రాజు శరీరమూ మనస్సూ రెండూ వికలమైనట్లు చూపబడింది — హృదయం కలవరపడింది, ముఖం వెలవెలబోయింది, కళ్ళు కాంతిహీనమయ్యాయి. కాడికీ చక్రానికీ మధ్య బంధింపబడిన ఎద్దు ఉపమానం అత్యంత సార్థకం, ఎందుకంటే ఎద్దు బలమైనదైనా యంత్రంతో బంధింపబడినట్లు, రాజు కూడా తన మాటతోనే బంధింపబడ్డాడు.

తరువాత రాజు తన మరణమే నిశ్చితమని భావిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ! రాత్రి గడిచిపోయింది, సూర్యోదయ సమయం వచ్చేసింది; అభిషేకం కోసం జనం తప్పక నన్ను తొందరపెడతారు. రాముని అభిషేకం కోసం సిద్ధం చేసిన ఆ సంభారాలతోనే మరణించిన నాకు రాముడు జలతర్పణం చేయాలి. కానీ అశుభాచారిణీ! నువ్వు రాముని అభిషేకాన్ని భంగపరిస్తే, కుమారునితో కూడిన నువ్వు నాకు జలతర్పణం చేయనే కూడదు.’ తరువాత ఆయన జనుల ముఖాలనే తలచుకుంటున్నాడు — ‘ఇంతకుముందు ఆనందంతో వికసించిన ఆ ముఖాలను చూశాక, ఈ రోజు ఆనందం కోల్పోయి, సంతోషం నశించి, తలవంచుకున్న ఆ జనాన్నే చూడలేను.’ ఇక్కడ రాజు శోకం ఆత్మకేంద్రితం కాదు; ప్రజలకు కలగబోయే నిరాశే ఆయనను దహిస్తోంది. ఇదే మంచి రాజు లక్షణం. ‘సలిలక్రియ’ అంటే తండ్రి ఉద్దేశించి చేసే జలతర్పణం; అది కుమారుడే చేయాలి. అందుకే ‘రాముడే నాకు జలతర్పణం చేయాలి’ అని చెబుతూ రాజు రాముని పుత్రత్వాన్నే మళ్ళీ ప్రకటిస్తున్నాడు, కైకేయికీ భరతునికీ ఆ అధికారాన్ని నిరాకరిస్తున్నాడు. ఇదే ఆయన చివరి నిషేధవాక్యం, ఇది దాదాపు శాపమే. జనుల ముఖవర్ణన కూడా ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది.

ఆ మహాత్ముడైన భూపాలుడు అలా మాట్లాడుతుండగానే, చంద్రనక్షత్రమాలలతో అలంకరించబడిన పుణ్యమైన రాత్రి తెల్లవారింది. అప్పుడు పాపాచారిణీ, మాటల నేర్పు గలదీ అయిన కైకేయి రోషంతో మూర్ఛితురాలైనట్లు మళ్ళీ రాజుతో కఠినమైన మాట అంది — ‘రాజా! విషంలా, రోగంలా ఉన్న ఈ మాట ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? ఏ కష్టమూ ఎరుగని నీ కుమారుడు రాముని ఇక్కడికి రప్పించడం నీకు తగును. నా కుమారుని రాజ్యంలో నిలిపి, రాముని వనచరునిగా చేసి, నన్ను సవతి లేనిదానిగా చేసి నువ్వు కృతకృత్యుడవవుతావు.’ పదునైన ములుకోలతో పొడవబడిన ఉత్తమాశ్వంలా కైకేయి మాటిమాటికీ ప్రేరేపించగా ఆ రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘నేను ధర్మబంధంతో బంధింపబడి ఉన్నాను, నా చైతన్యం నశించింది. జ్యేష్ఠుడూ, ప్రియుడూ, ధార్మికుడూ అయిన నా కుమారుడు రాముని చూడాలనుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ శోకపు దిశ మారుతుంది — విలాపం నుండి క్రియలోకి దిగడం, ఇది సర్గ ఉత్తరార్ధాన్ని నడిపిస్తుంది. కైకేయి మాటలోని ‘సవతి లేనిది’ అనే పదమే ఆమె అసలు అభిప్రాయాన్ని బయటపెడుతుంది — ఆమె ధర్మాన్ని ఆలోచించడం లేదు, భరతుని హితాన్నీ కాదు; కౌసల్య పరాభవమే ఆమె లక్ష్యం. ‘కృతకృత్యుడవవుతావు’ అనే మాట దాదాపు పరిహాసమే, ఎందుకంటే ఆ పనితో రాజు సర్వస్వాన్నీ కోల్పోతాడు. రాజు ప్రత్యుత్తరంలో ‘ధర్మబంధంతో బంధింపబడ్డాను’ అనే రెండు పదాలతో కవి సర్గ సారాన్నే సంక్షేపిస్తున్నాడు. ‘చైతన్యం నశించింది’ అనేది కూడా నిజమే — ఎందుకంటే ఇక ముందు ఆయన ఏ ప్రతీకారమూ చేయలేడు, కేవలం కుమారుని దర్శనాన్నే యాచిస్తున్నాడు.

ఇక్కడినుండి కవి దృష్టిని అంతఃపురం నుండి బయటకు తీసుకువెళ్తున్నాడు. రాత్రి తెల్లవారి, సూర్యుడు ఉదయించి, పుణ్యమైన నక్షత్రయోగంతో కూడిన ముహూర్తం రాగానే, గుణసంపన్నుడైన వసిష్ఠుడు శిష్యులతో కలిసి అభిషేకసంభారాలను త్వరగా సేకరించుకుని నగరోత్తమమైన అయోధ్యలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ నగరం అప్పుడు నీళ్ళు చల్లి ఊడ్చిన వీధులతో, ఉత్తమమైన పతాకాలతో అలంకరించబడి, ఆనందంగా ఉన్న జనంతో నిండి, సమృద్ధమైన అంగళ్ళూ బజార్లూ కలిగి, మహోత్సవంతో కూడి, రాఘవుని కోసం ఉత్సుకతతో, చందనం అగరు ధూపాలతో అంతటా పొగలు కమ్మి ఉంది. ఇంద్రుని నగరంలాంటి ఆ పురాన్ని దాటి శ్రీమంతుడైన వసిష్ఠుడు అనేక ధ్వజసమూహాలతో కూడిన అంతఃపురాన్ని చూశాడు — అది పౌరజానపదులతో నిండి, బ్రాహ్మణులతో శోభిల్లుతూ, దండాలు ధరించిన ద్వారపాలకులతో నిండుగా, పరమపూజితమైన ఉత్తమాశ్వాలతో కూడి ఉంది. ఆ అంతఃపురాన్ని చేరి పరమప్రీతుడై, పరమర్షులతో కూడిన ఆయన ఆ జనసమూహాన్ని దాటి ముందుకు వెళ్ళాడు. నగరపు ఈ ఉల్లాసమూ, అంతఃపురపు శోకమూ — ఈ రెండింటి మధ్య విరోధమే పాఠకుని దహిస్తుంది. వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల కులగురువు; ఆయన రాకతో అభిషేకపు శాస్త్రీయ గాంభీర్యం సూచించబడుతోంది. ఆయన కేవలం పురోహితుడే కాదు, రాజ్యానికి ధర్మసాక్షి కూడా. ముహూర్తనిర్ణయం, సంభారసేకరణ, శిష్యపరివారం — వీటన్నిటితో వైదికాభిషేకపు విధి యథావిధిగా సాగుతోందని చూపబడుతోంది. నగరవర్ణన కూడా ఇక్కడ సంక్షిప్తమే, కానీ సంపూర్ణం — వీధులు, పతాకాలు, జనం, అంగళ్ళు, ధూపగంధం క్రమంగా లెక్కించబడ్డాయి. అంతఃపురద్వారం వద్ద దండధారులైన ద్వారపాలకులు, పరమపూజితమైన గుర్రాలు, బ్రాహ్మణసమూహం — ఇవి రాజసభ సమృద్ధిని సూచిస్తున్నాయి. కానీ ఇదంతా వ్యర్థమే అవుతుందని పాఠకునికి తెలుసు; అందుకే ఈ శోభే కరుణరసాన్ని పోషిస్తుంది. కవి ఇక్కడ ఏమీ వ్యాఖ్యానించడు, కేవలం వర్ణిస్తాడు — అదే వర్ణనకున్న బలం. ‘పురోత్తమం’ అనే పదంతో అయోధ్య నగరశ్రేష్ఠత మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది.

అక్కడ ఆయన ఆ నరసింహుని ద్వారం నుండి బయటకు వస్తున్న సుమంత్రుడనే సచివుని, సారథిని, చూడముచ్చటైనవానిని చూశాడు. మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు నేర్పరి అయిన ఆ సూతపుత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నేను ఇక్కడికి వచ్చానని రాజుకు వెంటనే తెలియజేయి.’ తరువాత ఆయన అభిషేకసంభారాలనే లెక్కించాడు — ‘ఇవిగో గంగాజలపు కుండలు, సముద్రాల నుండి తెచ్చిన బంగారు కలశాలు, అభిషేకం కోసం తెచ్చిన మేడికర్రతో చేసిన భద్రపీఠం, అన్ని రకాల విత్తనాలు, సుగంధద్రవ్యాలు, వివిధ రత్నాలు, తేనె, పెరుగు, నెయ్యి, పేలాలు, దర్భలు, పూలు, పాలు — అంతా సిద్ధంగా ఉంది.’ ఈ జాబితా కేవలం అలంకారం కాదు; రాజశాస్త్రంలో అభిషేకానికి ప్రతి ద్రవ్యమూ నియతమైనది, అందుకే వసిష్ఠుడు అన్నీ లెక్కిస్తూ కార్యం సంపూర్ణంగా సిద్ధమైందని సూచిస్తున్నాడు. శోకపు నేపథ్యంలో ఈ సమృద్ధివర్ణన ప్రత్యేకంగా కరుణాజనకమవుతుంది. సుమంత్రుడు రాజుకు సారథి, సచివుడు, విశ్వసనీయుడు; అందుకే అంతఃపురం నుండి బయటకు వస్తున్న అతడే మొదట వసిష్ఠుని కలుస్తాడు. ‘చూడముచ్చటైనవాడు’ అనే విశేషణంతో అతని సౌమ్యత సూచించబడింది. వసిష్ఠుని సందేశం కూడా వినయపూర్వకమైనది — ఆయన స్వయంగా లోపలికి ప్రవేశించడు, నివేదనను మాత్రమే పంపుతాడు; ఇదే మర్యాద. సంభారాల లెక్కలో గంగాజలమూ సముద్రజలమూ రెండూ చెప్పబడ్డాయి, దీనితో సార్వభౌమ రాజ్యాభిషేకం సూచించబడుతోంది.

జాబితా ఇంకా కొనసాగుతుంది — ‘ఎనిమిది మంది అందమైన కన్యలు, మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు, నాలుగు గుర్రాలు పూన్చిన శోభాయమానమైన రథం, ఖడ్గం, ఉత్తమమైన ధనుస్సు, మనుషులు మోసే పల్లకి, చంద్రునిలాంటి గొడుగు, రెండు తెల్లని చామరాలు, బంగారు భృంగారం (కలశం), బంగారు మాలతో అలంకరించిన మూపురం గల తెల్లని వృషభం, నాలుగు కోరలు గల సింహం, మహాబలం గల శ్రేష్ఠమైన గుర్రం, సింహాసనం, పులిచర్మం, సమిధలు, అగ్ని, అన్ని రకాల వాద్యబృందాలు, అలంకరించుకున్న వేశ్యాస్త్రీలు, ఆచార్యులు, బ్రాహ్మణులు, గోవులు, పవిత్రమైన మృగపక్షులు, పౌరజానపదులలో శ్రేష్ఠులు, తమ సంఘాలతో వర్తకులు — వీరూ, ఇంకా అనేకులూ ఆనందంతో ప్రియంగా మాట్లాడుతూ రాజులతో కలిసి రాముని అభిషేకం కోసం నిలిచి ఉన్నారు.’ చివరకు ఆయన ఆదేశించాడు — ‘మహారాజును తొందరపెట్టు, సూర్యుడు ఉదయించిన ఈ రోజు పుష్యనక్షత్రయోగంలో రాముడు రాజ్యాన్ని పొందేలా.’ ముహూర్తపు ఈ తొందరే కథ తీవ్రతను పెంచుతుంది — కాలం అనుకూలంగా ఉంది, కానీ దైవం ప్రతికూలంగా ఉంది. ఈ ద్రవ్యాలలో కొన్ని మంగళార్థమైనవి — ఎనిమిది కన్యలు, తెల్లని వృషభం, తెల్లని గుర్రం; కొన్ని రాజచిహ్నాలు — గొడుగు, చామరాలు, సింహాసనం, ఖడ్గం, ధనుస్సు; కొన్ని యజ్ఞాంగాలు — సమిధలు, అగ్ని, దర్భలు. సింహం, ఏనుగు, గుర్రం సాక్షాత్తుగా ఉపస్థితమై ఉన్నాయి, కేవలం ప్రతిమలుగా కాదు — దీనితో గీతాప్రెస్ సంస్కరణ పాఠం ప్రాచీన సమృద్ధిని వర్ణిస్తోంది. ‘అలంకరించుకున్న వేశ్యాస్త్రీలు’ అనేది మంగళదర్శనం కోసమే చెప్పబడింది, మరొక ఉద్దేశంతో కాదు. ‘నైగమాః’ అంటే వర్తకశ్రేష్ఠులు, వారు తమ సంఘాలతో వచ్చారు; దీనివల్ల నగరపు వాణిజ్యశక్తి కూడా అభిషేకంలో పాలుపంచుకుందని తెలుస్తోంది. చివర పుష్యనక్షత్రం మళ్ళీ ప్రస్తావించబడింది, ఎందుకంటే అది అభిషేకానికి ప్రశస్తమైనది, రాముని జన్మనక్షత్రమైన పునర్వసు తరువాత వచ్చేది; కానీ అదే రోజు వనవాసానికి ఆరంభదినం అవుతుందనేది విడంబన. జాబితా యొక్క ఈ విస్తారం పాఠకుని మనస్సులో అభిషేకం జరుగుతుందనే సంభావ్యతను దృఢపరుస్తుంది.

ఆయన మాట విని మహాబలుడైన ఆ సూతపుత్రుడు రాజశ్రేష్ఠుని స్తుతిస్తూ భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ద్వారం వద్ద ఉన్నవారూ, రాజాదరం పొందినవారూ, రాజుకు ప్రియం చేయాలని కోరేవారూ అయిన కాపలాదారులు ఇంతకుముందే అనుమతి పొందిన ఆ వృద్ధుని అడ్డగించలేకపోయారు — ఇంతకుముందే రాజు అతనికి అడ్డులేని ప్రవేశాన్ని అనుమతించి ఉన్నాడు. అతడు రాజు సమీపంలో నిలిచాడు, కానీ రాజు ఆ శోకావస్థను ఎరుగడు; అందుకే పరమసంతోషకరమైన మాటలతో స్తుతించడం ఆరంభించాడు. రాజభవనంలో ఎప్పటిలాగే సుమంత్రుడు చేతులు జోడించి భూపతిని స్తుతించాడు — ‘సూర్యోదయ సమయంలో తేజస్వి అయిన సముద్రుడు ఆనందించినట్లు, నువ్వు ప్రీతుడవై ప్రసన్నమైన మనస్సుతో మమ్మల్ని ఆనందింపజేయి.’ తెలియక చేసిన ఈ స్తుతే రాజు మర్మాన్ని ఛేదిస్తుంది — దీన్ని కవి ముందు చూపిస్తాడు. ‘పూర్వోదితం’ (ఇంతకుముందే అనుమతి పొందిన) అనే పదంతో సుమంత్రుని ప్రవేశం ఇంతకుముందే రాజుచేత అనుమతించబడిందని సూచించబడుతోంది, అందుకే ద్వారపాలకులు అతన్ని ఆపరు; విశ్వసనీయుడైన సేవకునికున్న ప్రతిష్ఠ ఇది. ‘ఎరుగడు’ అనే పదం ఇక్కడ అత్యంత మర్మస్పర్శి — రాత్రి జరిగిన దుర్ఘటన సూతునికి తెలియదు, అందుకే ఎప్పటిలాగే ఆనందంతో స్తుతిస్తున్నాడు. ‘ఎప్పటిలాగే’ అనే మాట కూడా అదే సూచిస్తోంది. సముద్రపు ఉపమానం మొదటి స్తుతిశ్లోకంలో కూర్చబడింది, ఎందుకంటే సూర్యోదయంలో సముద్రం పొంగుతుంది; అలాగే రాజు కూడా మేల్కొని ప్రజలను ఆనందింపజేయాలని ఆకాంక్ష.

సూతుని స్తుతి పౌరాణిక ఉపమానాలతో సాగుతుంది. ‘ఇదే వేళలో మాతలి ఇంద్రుని స్తుతించాడు, దానితో ఆయన దానవులందరినీ జయించాడు; అలాగే నేను నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను. అంగాలతో కూడిన వేదాలూ విద్యలూ స్వయంభువైన ప్రభువు బ్రహ్మను మేల్కొలిపినట్లు, ఈ రోజు నేను నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను. చంద్రునితో కలిసి సూర్యుడు ప్రాణులను ధరించే శుభమైన భూమిని మేల్కొలిపినట్లు, ఈ రోజు నేను నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను. లే, మహారాజా! మంగళాచారాలు పూర్తిచేసుకుని, దేహకాంతితో విరాజిల్లుతూ మేరుపర్వతంపై సూర్యునిలా ప్రకాశించు. కాకుత్స్థా! చంద్రసూర్యులూ, శివకుబేరులూ, వరుణుడూ, అగ్నీ, ఇంద్రుడూ నీకు విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక. పూజ్యమైన రాత్రి గడిచిపోయింది, నీ ఈ కార్యం సిద్ధమైంది; రాజశ్రేష్ఠా, మేల్కొను, తరువాతి కార్యాన్ని చేయి. రాముని అభిషేకానికి కావలసినదంతా సిద్ధమైంది; పౌరజానపదులూ వర్తకులూ చేతులు జోడించి నిలిచి ఉన్నారు. స్వయంగా పూజ్యుడైన వసిష్ఠుడు బ్రాహ్మణులతో కలిసి నిలిచి ఉన్నాడు; రాజా, రాఘవుని అభిషేకాన్ని వెంటనే ఆజ్ఞాపించు.’ ఈ స్తుతి క్రమంగా మూడు మేల్కొలుపు దృష్టాంతాలను లెక్కిస్తోంది — మాతలి ఇంద్రుని మేల్కొలపడం, వేదాలు బ్రహ్మను మేల్కొలపడం, సూర్యచంద్రులు భూమిని మేల్కొలపడం; మూడూ ఉత్తరోత్తరం విస్తృతమైనవి. తరువాత దేవతల విజయాశీర్వాదం, తరువాత కర్తవ్యస్మరణం, ఆ తరువాత ప్రజల నిరీక్షణ — ఇలా స్తుతి కూర్పు శాస్త్రీయమైనది. ‘కృతకౌతుకమంగళః’ అనే పదంతో రాజు చేయవలసిన ప్రాతఃకాలపు మంగళవిధులు సూచించబడ్డాయి. ‘మేరువుపై సూర్యునిలా’ అనే ఉపమానంతో రాజు ఔన్నత్యం వర్ణించబడుతోంది. కానీ ఈ మాటలన్నీ శోకంలో మునిగినవాని చెవులలో విషంలా పడుతున్నాయి; ఎందుకంటే సూతుడు మంగళమని భావించేదే రాజుకు వినాశనం. ‘వెంటనే ఆజ్ఞాపించు’ అనే చివరి అభ్యర్థన అన్నిటికంటే దుస్సహమైనది, ఎందుకంటే ఆజ్ఞ ఇంతకుముందే మరోలా మారిపోయింది. ఇక్కడ ఎనిమిది శ్లోకాలలో ఒక్క మాట కూడా రాజుకు సుఖం కలిగించదు — ఇదే అజ్ఞానజన్యమైన కరుణ, దీన్ని సంస్కృత కావ్యశాస్త్రంలో ‘విపరీతఫలా స్తుతిః’ (విపరీతఫలాన్నిచ్చే స్తుతి) అంటారు.

చివరకు సూతుడు రాజనీతివచనం చెప్పాడు — ‘కాపరి లేని పశువుల్లా, నాయకుడు లేని సేనలా, చంద్రుడు లేని రాత్రిలా, వృషభం లేని గోవుల్లా — రాజు కనిపించని రాష్ట్రం అలాగే ఉంటుంది.’ ఊరడింపులా ఉన్నా అర్థవంతమైన అతని మాట విని భూపతి మళ్ళీ శోకంతో నిండిపోయాడు. అప్పుడు సంతోషం కుంగిపోయి, శోకంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన శ్రీమంతుడూ ధార్మికుడూ అయిన ఆ రాజు ఆ సూతుని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘నీ మాటలతో నువ్వు నా మర్మస్థానాలను మళ్ళీ మళ్ళీ కోస్తున్నావు.’ స్తుతివచనాలు వాస్తవస్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు అవే ఆయుధాలవుతాయి. ఆ కరుణమైన మాట విని, దీనుడైన రాజును చూసి సుమంత్రుడు చేతులు జోడించి ఆ ప్రదేశం నుండి కొంచెం వెనక్కి తగ్గాడు — ఇది సేవకుని వినయం. ఇక్కడి నాలుగు దృష్టాంతాలు నీతిశాస్త్రపు సిద్ధాంతాన్ని చూపుతున్నాయి — అధ్యక్షుడు లేకుండా ఏ వ్యవస్థా నడవదు. సుమంత్రుడు రాజును మేల్కొలపడానికే ఇది చెబుతున్నాడు, నిందించడానికి కాదు; కానీ రాజుకు అదే నిందలా తోస్తోంది. ‘సన్నహర్షః’ (సంతోషం కుంగిపోయినవాడు) అనే పదంతో ఆయన సంతోషం పూర్తిగా క్షీణించిందని సూచించబడింది. ‘మర్మస్థానాలను కోస్తున్నావు’ అనే మాటతో రాజు తన సహించలేనితనాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు, కానీ కారణం చెప్పడం లేదు — అదే ఆయన సిగ్గుకు గుర్తు.

దైన్యం వల్ల భూపతి స్వయంగా మాట్లాడలేకపోయినప్పుడు, మంత్రాంగం తెలిసిన కైకేయి సుమంత్రునికి ఇలా బదులిచ్చింది — ‘సుమంత్రా! రాముని గురించిన ఆనందంతో ఉత్సుకుడైన రాజు రాత్రంతా మేల్కొని ఉన్నాడు; మేల్కొని ఉండడం వల్ల అలసిపోయి నిద్రలోకి జారుకున్నాడు. కాబట్టి త్వరగా వెళ్ళు, సూతా! యశస్వి అయిన రాజకుమారుడు రాముని తీసుకురా; నీకు శుభమవుగాక, ఇందులో ఆలోచించవలసినదేమీ లేదు.’ కానీ సుమంత్రుడు వినయంగా బదులిచ్చాడు — ‘అమ్మా! రాజు మాట వినకుండా నేనెలా వెళ్ళగలను?’ మంత్రి ఆ మాట విని రాజే అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘సుమంత్రా! సుందరుడైన రాముని చూడాలనుకుంటున్నాను, త్వరగా తీసుకురా.’ అది శుభమని భావించి అతడు హృదయంలో ఆనందించాడు. రాజశాసనంతో ప్రీతితో త్వరపడుతూ అతడు బయలుదేరాడు; ఆమె త్వరపెట్టగా బయలుదేరిన సుమంత్రుడు దారిలో ఆలోచించాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాజు మాట ద్వ్యర్థకమైనది; ఆయన కుమారుని దర్శనాన్నే కోరుకుంటున్నాడు, కైకేయి మాత్రం బహిష్కారాన్ని. కైకేయి అబద్ధపు మాటను కూడా ఇక్కడ గమనించాలి — రాజు నిద్రలోకి జారుకోలేదు, శోకంతో మూగబోయాడు; అయినా సుమంత్రుడు సందేహం లేకుండా వెళ్ళేలా ఆమె అదే కారణాన్ని కల్పిస్తోంది. సుమంత్రుని ప్రశ్న రాజసేవకధర్మానికి అనుగుణమైనది — మంత్రి రాజు ఆజ్ఞనే అనుసరిస్తాడు, మరొకరిది కాదు. అందుకే రాజు స్వయంగా మాట్లాడవలసి వచ్చింది; కానీ ఆయన మాటలో ‘రాముని చూడాలనుకుంటున్నాను’ అని మాత్రమే ఉంది, ‘బహిష్కరిస్తాను’ అని కాదు. ‘అది శుభమని భావించి’ అనే మాటలతో సూతుని ఆశ చూపబడింది. ఇలా మూడు పాత్రల భిన్నమైన అభిప్రాయాలు ఒకే మాటల వ్యవహారంలో కలిసిపోయాయి — ఇదే కవి నైపుణ్యం.

సూతుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ధర్మరాజైన రాజు రాముని అభిషేకం కోసమే ఇక్కడికి వస్తాడని స్పష్టం.’ ఇలా నిశ్చయించుకుని మహాతేజస్వి అయిన అతడు రాఘవుని చూడాలనే కోరికతో మహానందంతో మళ్ళీ బయలుదేరాడు. సముద్రంలా, సరస్సులా గంభీరమైన ఆ శుభమైన అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి, అతడు ఎదుట జనసమూహంతో క్రిక్కిరిసిన ద్వారాన్ని చూశాడు. తరువాత ముందుకు హఠాత్తుగా వచ్చి, ద్వారం వద్ద ఉన్న రాజులను చూస్తూ, ద్వారాన్ని సమీపించి నిలిచి ఉన్న అనేక మహాధనవంతులైన పౌరులను అతడు చూశాడు. సర్గ ఇక్కడ ముగుస్తుంది — సూతుని ఆశ, నగరపు ఉత్సవం, రాజు రహస్య శోకం — మూడూ ఒక్కచోట కలిశాయి. తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు రాముని భవనానికి వెళ్తాడు. ‘సముద్రంలా, సరస్సులా’ అనే అంతఃపురపు ఉపమానం దాని గాంభీర్యాన్నీ విస్తారాన్నీ సూచిస్తోంది. ద్వారం వద్ద నిలిచిన మహాధనవంతులైన పౌరులు అభిషేకం చూడాలని ఉత్సుకులై ఉన్నారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి