సర్గ
రాజు విలాపం, కైకేయిని ప్రసన్నం చేసుకునే ప్రయత్నం
పుత్రవియోగశోకంతో దశరథుని విలాపం, రాముని గుణస్మరణం, రాత్రిని ప్రార్థించడం, కైకేయిని ప్రసన్నం చేసుకునే ప్రయత్నం, దాని వైఫల్యం
గత సర్గ చివరలో దశరథుడు కైకేయి చాపిన పాదాలను తాకాలని కోరుకుని, వాటిని అందుకోలేక నేలపై మూర్ఛపోయి పడ్డాడు. ఇక్కడ ఆ మహారాజు అలాంటి అవస్థకు అనర్హుడై, అలాంటి శయనానికి అలవాటులేనివాడై, పుణ్యం క్షీణించగా దేవలోకం నుండి జారిపడిన యయాతిలా పడి ఉన్నాడు. ఈ ఉపమానం సార్థకమైనది — యయాతి కూడా తన మాట వల్లనే స్వర్గం నుండి భ్రష్టుడయ్యాడు, దశరథుడు కూడా తన మాటబంధం వల్లనే పతనమయ్యాడు. ఆయనను అలా చూసినా ఆ స్త్రీ కరగలేదు. ఆమె అనర్థానికి సాక్షాత్ రూపం, తన ప్రయోజనం సిద్ధించినది, లోకాపవాదానికి భయపడనిది, భరతుని కోసం అంతటా భయాన్నే చూసేది; అందుకే ఆ వరాన్నే మళ్ళీ ఆయనకు గుర్తుచేసింది. ‘మహారాజా, నువ్వు సత్యవాదివనీ దృఢవ్రతుడవనీ గొప్పలు చెప్పుకుంటావు; అలాంటప్పుడు నా ఈ వరాన్ని ఎందుకు ఆపాలనుకుంటున్నావు?’ అని కూడా అడిగింది. ఆమె యాచించదు, రాజు ప్రతిజ్ఞనే ఎత్తిచూపి ఆయనను నిలదీస్తుంది — ఇదే ఆమె వాక్చాతుర్యపు రీతి. ఇలా అనబడిన దశరథుడు ఒక్క క్షణం విహ్వలుడిలా నిలిచి, కోపంతో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘అనార్యురాలా! నా శత్రువా! నేను మరణించి, నరశ్రేష్ఠుడైన రాముడు వనానికి వెళ్ళాక, నువ్వు నీ కోరిక తీరి సుఖంగా ఉండు.’ ఈ మాట దాదాపు శాపమే. అంతేకాక ‘అనర్థరూప’ అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ఆమె కేవలం అనర్థం చేయడమే కాదు, అనర్థానికి సాక్షాత్ మూర్తిగానే మారిపోయింది.
ఆ తరువాత రాజు తనకు రాబోయే సిగ్గునే ఆలోచిస్తున్నాడు. ‘స్వర్గంలో కూడా దేవతలు నన్ను రాముని క్షేమం గురించి అడిగినప్పుడు, నేనే నిరాకరించి అతన్ని వనానికి పంపానని ఎలా చెప్పగలను, వారి ఛీత్కారపు మాటలను ఎలా భరించగలను?’ అని ఆయన ‘అయ్యో’ అని ఖేదపడుతున్నాడు. మరణం తరువాత కూడా అపకీర్తి వెంటాడుతుందని ఆయన భయం. ‘కైకేయికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో నేను రాముని వనానికి పంపానని నిజం చెబితే, ఇంతకుముందు ప్రజల సమక్షంలో ఇచ్చిన రాజ్యపు మాటే అసత్యమవుతుంది’ అని కూడా అంటున్నాడు — రెండువైపులా సత్యభంగమే ఆయన సంకటం. తరువాత ఆయన పుత్రుని పొందడంలోని కష్టాన్ని తలచుకుంటున్నాడు — ‘పుత్రులు లేని నేను మహాశ్రమతో మహాత్ముడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాముని పుత్రునిగా పొందాను; అతన్ని నేనెలా విడిచిపెట్టగలను? శూరుడూ, విద్యలు నేర్చినవాడూ, క్రోధాన్ని జయించినవాడూ, క్షమాశీలుడూ, కమలదళాల వంటి కన్నులు గలవాడూ అయిన రాముని నేనెలా బహిష్కరించగలను?’ కుమారుని గుణాలే ఇక్కడ త్యాగానికి అడ్డుగా నిలుస్తున్నాయి. ‘బత’ (అయ్యో) అనే ఖేదసూచక నిపాతంతోనే ఆయన నిస్సహాయత వ్యక్తమవుతోంది; రాజుకు ఏ ప్రతీకారమూ కనిపించడం లేదు, కేవలం రాబోయే అపకీర్తి మాత్రమే కళ్ళెదుట కనిపిస్తోంది.
ఆ తరువాత రాజు మాట కుమారుని రూపగుణవర్ణనగానే మారుతుంది. ‘నల్లకలువలా శ్యామవర్ణుడూ, దీర్ఘబాహువూ, మహాబలుడూ, మనోహరుడూ అయిన రాముని నేను దండకారణ్యంలో ఎలా ఉంచగలను? సుఖాలకే తగినవాడూ, దుఃఖాలకు తగనివాడూ అయిన ఆ బుద్ధిమంతుడైన రాముని దుఃఖాన్ని నేనెలా చూడగలను? దుఃఖానికి అర్హుడు కాని రామునికి దుఃఖం కలిగించకుండానే నేను ఈ లోకం విడిచిపోగలిగితే, అప్పుడు నాకు సుఖం లభిస్తుంది.’ ఇక్కడ మరణమే మేలని భావిస్తున్నాడు, కుమారుని దుఃఖాన్ని చూడటం కంటే అదే సుఖతరమని. ఇలా శోకం నుండి కోపానికి చేరిన ఆయన కైకేయిని నిందిస్తున్నాడు — ‘క్రూరురాలా! పాపసంకల్పం గలదానా! సత్యపరాక్రముడైన రాముడు నాకు అత్యంత ప్రియుడు; అతనికి అప్రియాన్ని కలిగిస్తూ నువ్వు నాకు ఏ ప్రియాన్ని సాధిస్తున్నావు?’ ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాజు వరాన్ని రద్దుచేయడం లేదు, ఒట్టును భంగపరచడం లేదు; కేవలం కుమారుని గుణాలను స్మరిస్తూ తన అసమర్థతను ప్రకటిస్తున్నాడు. ధర్మంతో బంధింపబడిన మనిషి దుర్దశ ఇదే. ఈ శ్లోకాలలో రాముని రూపం, బలం, శీలం క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి, దీనితో పాఠకుని హృదయంలో కూడా వియోగదుఃఖం పుడుతుంది; ఇదే కవి అభిప్రాయం.
‘లోకంలో నీకు సాటిలేని అపకీర్తి తప్పక కలుగుతుంది’ అని అంటూ, చిత్తం భ్రమించి విలపిస్తూ ఉండగానే సూర్యుడు అస్తమించాడు, రాత్రి ఆవరించింది. చంద్రమండలంతో అలంకరించబడినా ఆ రాత్రి ఆర్తుడై విలపిస్తున్న రాజుకు ప్రకాశించలేదు — శోకార్తునికి వెన్నెల కూడా చీకటిలాగే ఉంటుంది. బాహ్యమైన వెలుగు అంతశ్శోకంతో కప్పివేయబడే ఈ ఘట్టం కవిసమయపు సూక్ష్మమైన కూర్పు. వృద్ధుడైన దశరథుడు నిరంతరం వేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, ఆకాశంపై దృష్టి నిలిపి, ఆర్తునిలా దుఃఖంతో విలపించాడు. ఆయన రాత్రినే ప్రార్థిస్తున్నాడు — ‘నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన రాత్రీ! నీ తరువాత వచ్చే ప్రభాతాన్ని నేను కోరుకోవడం లేదు; భద్రా, నాపై దయ చూపు, ఇదిగో నీకు చేతులు జోడిస్తున్నాను. లేదా త్వరగా వెళ్ళిపో — ఎందుకంటే నిర్దయురాలూ క్రూరురాలూ అయిన కైకేయిని నేను చూడదలచుకోలేదు.’ ప్రభాతమే రాముని వనవాసానికి ఆరంభకాలం; అందుకే కాలాన్నే ఆపడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. అచేతనమైన రాత్రిని సచేతనంలా సంబోధించి యాచిస్తూ, తన రెండు మాటల మధ్య ఉన్న పరస్పరవిరోధాన్ని కూడా గుర్తించని ఈ స్థితే విలాపపు పరాకాష్ఠ. జనుల ఆనందానికి కారణమయ్యేదే ఈయన శోకానికి కారణమవుతోంది — ఈ విరోధమే ఇక్కడ సర్గకు కేంద్రం, ఇది ముందు కూడా కొనసాగుతుంది; రాత్రి కూడా ఆయనను అనుగ్రహించదు.
‘ఎవరి కారణంగా నాకు ఈ ఆపద వచ్చిందో’ అని చెప్పి, రాజధర్మం తెలిసిన ఆ రాజు చేతులు జోడించి మళ్ళీ కైకేయిని ప్రసన్నం చేసుకోవడం ఆరంభించాడు. వేరే ఉపాయం లేనందున ఆయన కోపం నుండి యాచనకే దిగివచ్చాడు. ‘సత్ప్రవర్తన గలవాడినీ, దీనుడినీ, నీపైనే ఆధారపడినవాడినీ, ఆయువు తీరినవాడినీ, ముఖ్యంగా రాజునూ అయిన నాపై, భద్రా దేవీ, ప్రసన్నురాలివి కా. సుందరీ! నేను ఈ మాటను నిర్జనప్రదేశంలో చెప్పలేదు — ప్రజాసభలోనే రాముని రాజ్యాన్ని ప్రకటించాను; కాబట్టి బాలా, నువ్వు సహృదయురాలివి, నాపై మంచి అనుగ్రహం చూపు. దేవీ, ప్రసన్నురాలివి కా — నువ్వు ఇచ్చిన శాశ్వతమైన రాజ్యాన్నే నా రాముడు పొందుగాక; నల్లని కడకన్నులు గలదానా, దానివల్ల నువ్వు పరమయశస్సును పొందుతావు. విశాలమైన పిరుదులు గలదానా! అందమైన ముఖమూ కన్నులూ గలదానా! ఇది నాకూ, రామునికీ, లోకానికీ, గురువులకూ, భరతునికీ ప్రియమవుతుంది; కాబట్టి ఇది చేయి.’ ఇక్కడ రాజు నేర్పును గమనించాలి — ఆయన వరాన్ని తిరస్కరించడం లేదు, వరదానపు గౌరవాన్నే ఆమెకు అర్పిస్తున్నాడు: ‘నువ్వు ఇచ్చిన రాజ్యం’ అని. యశస్సుపై ఆశతోనైనా ఆమె వెనుదిరుగుతుందేమోనని ఆశ. కానీ మంథర మాటలతో కఠినమైన హృదయం గల ఆమెకు యశస్సుపై ఆశ కూడా రుచించదు; అందుకే ఈ ప్రార్థనంతా వ్యర్థమే అవుతుందని ముందు చూపబడింది.
కానీ ఈ యాచన నిష్ఫలమే అయింది. స్వచ్ఛమైన భావం గలవాడూ, దీనుడూ, ఎర్రబడిన కన్నుల నుండి కారుతున్న కన్నీటితో తడిసినవాడూ అయిన రాజు విచిత్రమైన కరుణవిలాపాన్ని విన్నా, ఆ దుష్టభావం గల క్రూరురాలు భర్త మాటను పాటించలేదు. అప్పుడు తృప్తిచెందక ప్రతికూలంగా మాట్లాడుతున్న ప్రియురాలిని చూసి, కుమారుని బహిష్కారం గురించి ఆలోచిస్తూ, ఆ రాజు మళ్ళీ మూర్ఛిల్లి, స్పృహ కోల్పోయి, దుఃఖితుడై నేలపై పడిపోయాడు. ఇలా బాధపడుతూ ఘోరంగా నిట్టూర్పులు విడుస్తున్న ఆ మనస్వి అయిన రాజుకు ఆ రాత్రి వ్యర్థంగా గడిచిపోయింది. ప్రభాతంలో మంగళవాద్యాలతో, వందిమాగధుల గానాలతో ఆయనను మేల్కొలుపుతున్నప్పుడు, ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు ఆ మేల్కొలుపునే నివారించాడు — మంగళకరమైనదే ఆయనకు అసహ్యమైపోయింది. ఈ సర్గ ద్వారా కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — మాటబంధంతో బంధింపబడిన రాజు శోకం ఎలా అవధిలేనిదవుతుందో; తరువాతి సర్గలో కైకేయి దృఢమైన పట్టుదలే కొనసాగుతుంది. సర్గ చివరి వరకూ కొత్త సంఘటనాక్రమం ఏదీ లేదు, కేవలం రాజు అంతర్వేదన విస్తారమే — ఇదే ఈ సర్గ ప్రత్యేకత.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥